thumb|Mapa z 1902 r. przedstawiająca pierwszy Port Drzewny po kanalizacji Brdy w 1879 thumb|Plan Bydgoszczy z 1939 z poszerzonym Portem Drzewnym thumb|Spław drewna i holowanie tratw prowadzone przez Bydgoskie Towarzystwo Żeglugi Holowniczej Spółka Akcyjna – początek XX wieku Port Drzewny w Bydgoszczy – akwen na rzece Brdzie w Bydgoszczy, służący do magazynowania drewna w jego spławie na zachód drogą wodną Wisła-Odra oraz przerobu w miejscowych zakładach przemysłu drzewnego. Został zbudowany w 1879 roku, a rozbudowany w 1906. Po zmniejszeniu transportu drewna do Niemiec, co nastąpiło po roku 1920, był tylko częściowo wykorzystywany. W 1920 r. akwen w Brdyujściu zaadaptowano na tor regatowy, zaś nazwa „port drzewny” pozostała jako pojęcie używane w kontekście historycznym.
Położenie Port Drzewny w Bydgoszczy położony był w dolnym odcinku Brdy, w pobliżu ujścia tej rzeki do Wisły. Zajmował specjalnie urządzony akwen o powierzchni 60 ha oddzielony wałem od Wisły (dziś tor regatowy) oraz podpiętrzony odcinek Brdy o długości 6 km, od śluzy Brdyujście do śluzy Kapuściska.
Historia 1879–1920 Geneza Portu Drzewnego w Bydgoszczy wiąże się ze wzrastającym od połowy XIX wieku spławem drewna Kanałem Bydgoskim do Niemiec. O ile przez śluzę II Kanału Bydgoskiego w latach 1818–1822 prześluzowano średnio 800 tratw drewnianych rocznie, to w latach 1868–1872 było ich 30,6 tysiąca, czyli 38 razy więcejWinid Walenty: Kanał Bydgoski: Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, 1928, s. 94..
Średnioroczny spław drewna przez Kanał Bydgoski w latach 1873–1912Winid Walenty: Kanał Bydgoski: Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, 1928, s. 99.: Nr Lata Liczba tratw[tys.] Waga drewna[tys. ton] 1. 1873-1877 39,7 403 2. 1878-1882 38,9 395 3. 1883-1887 37,6 383 4. 1888-1892 45,7 465 5. 1893-1897 36,9 376 6. 1898-1902 36,0 367 7. 1903-1907 43,2 441 8. 1908-1912 23,7 240
Na przełomie XIX i XX wieku jedną z najlepiej rozwiniętych gałęzi przemysłu w Bydgoszczy był przemysł drzewnySławińska Krystyna: Przemysł drzewny w Bydgoszczy i w okolicy w latach 1871–1914: Prace Komisji Historii t.VI.: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1969.. Złożyło się na to przede wszystkim położenie geograficzne i komunikacyjne Bydgoszczy oraz rozwój stosunków handlowych Cesarstwa Niemiec z Rosją. Surowca dostarczały otaczające Bydgoszcz lasy oraz spławiano je w dużych ilościach Brdą z Borów Tucholskich. Główny szlak dostaw stanowiła jednak rzeka Wisła. Arterią tą podążało drewnoW większości były to okrąglaki sosen, które nadawały się na budulec. W dość dużej ilości importowano z Rosji również drzewo świerkowe, olchowe, i dębowe. z Królestwa KongresowegoSpławiane drzewo z Rosji i zaboru rosyjskiego pochodziło głównie z nadrzecznych terenów Wieprza, Narwi, Bugu i Niemna oraz z lewostronnych dopływów Wisły i Pilicy. Za: Sławińska Krystyna: Przemysł drzewny w Bydgoszczy i w okolicy w latach 1871–1914: Prace Komisji Historii t.VI.: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1969. i Galicji, Białorusi, Litwy i Ukrainy sprowadzane przez niemieckich kupców. Transport drzewa prowadzono drogą wodną Wisła-Odra przez Bydgoszcz, która partycypowała w odbiorze tego surowca, przeznaczając go na potrzeby przemysłu lokalnego. Praktycznie cały transport drzewa prowadzono drogą wodną, gdyż transport kolejowy był nieopłacalny.
Głównym portem drzewnym na wschodzie ówczesnego Cesarstwa Niemiec było Brdyujście, które przejmowało 61% drzewa spławianego tratwami na Wiśle. Resztę, tzn. 39% dostarczano nadwiślańskim tartakom między innymi do Solca Kujawskiego i Fordonu.
thumb|Tratwy na Brdzie w 2005 r. Wzrastający ruch żeglugowy oraz konieczność składowania dużych ilości drewna oczekującego na spław Kanałem Bydgoskim stworzył potrzebę budowy akwenu, który służyłby do tego celu, a zarazem ustabilizował poziom Brdy. Dla skanalizowania dolnej Brdy i budowy portu drzewnego powstało w 1875 Bydgoskie Towarzystwo Akcyjne Portu (niem. Bromberger Hafen-Aktiengesellschaft). Jego członkami byli m.in. kupcy drzewni, właściciele tartaków i tratew.
Drewno spławiane Wisłą z Galicji i Królestwa Kongresowego przychodziło do Brdyujścia jesienią. Co roku duża liczba tratew pozostawała zimą na Wiśle między Bydgoszczą a Toruniem, co powodowało, że lody i wysoka woda rozbijały tratwy, unosząc je do Gdańska i przynosząc straty ich właścicielom. Aby temu zapobiec i ograniczyć straty, powstał projekt budowy portu drzewnego przy ujściu Brdy do Wisły. Opracował go kierownik Inspekcji Dróg Wodnych w Bydgoszczy – Garbe, który również nadzorował realizację tej inwestycjiKocerka Henryk. Historia toru regatowego w Brdyujściu 1912-2004. [w:] Kronika Bydgoska XXVI (2004). Bydgoszcz 2005.. Prace przeprowadzono w latach 1876–1879 na odcinku Brdy od Brdyujścia do śluzy Miejskiej. W pobliżu ujścia Brdy do Wisły wybudowano dwie śluzy i dwa jazy oraz wypełniono wodą akwen o powierzchni ok. 50 ha zwanym portem drzewnym lub portem bydgoskim.
Port Drzewny składał się z portu zewnętrznego i wewnętrznego. Port zewnętrzny (awanport) stanowiła przestrzeń o powierzchni 9 ha między Wisłą a śluzą Brdyujście, gdzie było schronisko dla statków i tratew przybywających od strony Wisły oraz miejsce postoju dla ich prześluzowania. Powyżej śluzy Brdyujście znajdował się port wewnętrzny przeznaczony do składowania tratew w celu ich ochrony przed powodziami na Wiśle oraz służący jako rynek drzewny. Jego powierzchnia wynosiła 50 ha, długość 1,65 km, szerokość 330 m i głębokość 2 m. Posiadał on wbite w dno pale drewniane do przywiązywania tratew, które rozdzielały akwen na trzy pasma wody. Od strony Wisły zbudowano wał o długości 3 km, który miał chronić obie części portu drzewnego.
Gdy rozpoczęto eksploatację portu zgodnie z jego przeznaczeniem, straty na ubytkach drzewa spadły do minimum, a dochody z portu i śluz były tak wysokie, że w ciągu 20 lat koszty zostały zwrócone. 1 stycznia 1899 Bydgoskie Towarzystwo Akcyjne Portu przekazało port na własność państwa. Inwestycja ta spowodowała rozkwit w handlu drzewnym na terenie Bydgoszczy, w konsekwencji czego akwen uznano za niewystarczający do magazynowania wciąż rosnącej liczby tratew. W związku z tym miasto Bydgoszcz i Cesarstwo Niemieckie postanowiły wybudować tzw. port rozszerzony powyżej mostu portowego. Zaplanowane prace przeprowadzono w latach 1905–1907 kosztem 0,9 mln marek. Polegały one na budowie jazu walcowegoJaz o tej konstrukcji istnieje jako jeden z niewielu w Polsce i w Europie., przy jednoczesnej likwidacji jazu i śluzy Kapuściska. Zwiększona wysokość piętrzenia wody spowodowała zalanie terenów sąsiadujących z rzeką na odcinku ok. 5 km, aż do portu rzecznego w rejonie wyspy na Zimnych Wodach oraz poszerzenie i wydłużenie portu wewnętrznego. W ten sposób przekształcono całą dolną część Brdy w akwen portowy dla spławu drzewa z Wisły w kierunku zachodnim. Dodatkowo poprawiono warunki żeglugowe, gdyż zlikwidowano śluzę i wyrównano poziom wody od Brdyujścia do centrum Bydgoszczy.
thumb|Drewno składowane na nabrzeżach rzeki Poszerzony port drzewny umożliwiał magazynowanie surowca w okresie letnim, gdy tartaki bydgoskie i Kanał Bydgoski nie mogły go przejąć w całości, a także zimą w celu ochrony przed krami i powodziami z Wisły. W Kapuściskach mieścił się port przeładowczy połączony bocznicami z linią kolejową. Obejmował on 200 m brzegu i 3,9 ha wody. Wzdłuż dolnej Brdy aż po Bartodzieje ciągnęły się porty zlokalizowanych nad rzeką tartaków, w których znajdowały się miejsca postoju tratew.
Port bydgoski był w tym czasie największym śródlądowym portem drzewnym w Niemczech, dzięki ogromnej ilości tranzytu spławianego Wisłą drzewa. Port ten, o pojemności 1 mln m³, gwarantował miejscowym tartakom pełne zaopatrzenie w dostateczną ilość surowca potrzebnego do przerobu.
Roczny spław drewna przez śluzę Brdyujście wynosił w czasach eksploatacji portu drzewnego (1879–1916) przeciętnie 2–3 mln m³. W 1905 r. wrósł do 4,5, a w 1906 r. do 4,8 mln m³, co stanowiło ⅓ rocznego dowozu drewna do Cesarstwa Niemieckiego.
Wpływ portu na rozwój przemysłu drzewnego w Bydgoszczy thumb|Port Drzewny w ujściowym odcinku Brdy (2005 r.) Początkowo większość drzewa pochodzącego z Wisły była spławiana Kanałem Bydgoskim na zachód do Niemiec. Jednak z czasem, na skutek podrożenia kosztów spławu, zwiększał się procent drzewa przeznaczonego do przecieru w tartakach bydgoskich. Punktem kulminacyjnym tranzytu drzewa przez Bydgoszcz był rok 1906. W późniejszych latach import drzewa wykazywał pewne wahania, ale nigdy już nie osiągnął poziomu z 1906. W związku z dużym wykorzystaniem portu drzewnego, w 1907 r. wprowadzono opłaty za składowanie w nim drewna.
Ogromny rezerwuar surowca przyczynił się do powstania wielu przedsiębiorstw przemysłu drzewnego w Bydgoszczy, które zajmowały nabrzeża dolnej Brdy. O lokalizacji zakładów nad rzeką decydowały względy praktyczne, gdyż droga wodna ułatwiała dowóz potrzebnego surowca, dawała możliwość założenia własnego portu drzewnego, magazynowania drzewa przeznaczonego do obróbki i zbytu wyprodukowanych artykułów transportem wodnym. Na początku XX wieku na brzegach Brdy zlokalizowanych było kilkadziesiąt tartaków, stolarni i innych fabryk wykorzystujących drzewny surowiec. Natomiast w Śródmieściu Bydgoszczy, w zakładach nie połączonych z drogą wodną koncentrował się przeważnie drobny przemysł drzewny (stolarnie, fabryki mebli).
Gwałtowny rozwój przemysłu drzewnego w Bydgoszczy nastąpił po 1890. W latach 1890–1907 przeciętnie działało od 10 do 25 czynnych tartaków. Około 12 z nich było dużymi zakładami należącymi do berlińskich handlarzy drewnem.
Największe tartaki w Bydgoszczy w okresie 1875–1910: Nr Tartak Właściciel Rok powstania Lokalizacja Liczba zatrudnionych(1907) Przerób drewna[tys. m³] 1. Tartak przy Młynach Królewskich XV wiek Wyspa Młyńska 2. Mariański Oskar Peter 1874 Kapuściska 50 30 3. Carlsmühle Carl Bumke 1875 Kapuściska 70 40 4. Victoriamühle Pulvermacher&Dyck 1874 Śródmieście 70 5. Wilhelmsmühle Schramm 1874 Siernieczek 100 6. Tartak C.A. Franke Hermann Franke 1881 Stare Miasto 65 7. Tartak S. Seliga Salomon Selig 1891 Kapuściska 250 85 8. Tartak Lloyda Bydgoskie Towarzystwo Holownicze 1892 Czersko Polskie 70 30 9. Tartak Lloyda Bydgoskie Towarzystwo Holownicze 1899 Siernieczek 120 55 10. Johannismühle Carl Rose 1907 Kapuściska 10 11. Tartak D. Francke David Francke Söhne 1900 Siernieczek 150 50 12. Tartak S.D. Jaffe S.D. Jaffe 1900 Bartodzieje 300 60 thumb|Tartak Salomona Seliga przy ul. Toruńskiej – początek XX wieku W 1907 we wszystkich tartakach bydgoskich przerobiono 500 000 m³ drzewa, przy zatrudnieniu około 1600 robotników. Na początku XX wieku było w Bydgoszczy 83 stolarni i parkieciarni, w tym 8 większych oraz 3 istniejące przy tartakach. Istniało również 8 stolarni meblarskich, w tym największa w Bydgoszczy fabryka mebli Fryderyka Hegego, zatrudniająca 200 osób (późniejsze Bydgoskie Fabryki Mebli), której produkty eksportowano do wielu krajów Europy. Pozostałe fabryki przemysłu drzewnego to fabryki listew, skrzyń do cygar, brykietów drzewnych, żaluzji, ram oraz tokarnie.
Dla potrzeb przemysłu drzewnego powstały również przedsiębiorstwa wytwarzające maszyny i urządzenia do obróbki drewna (traki, piły, kotły parowe), z których niektóre przedsiębiorstwa istnieją do czasów obecnych (np. Fabryka Obrabiarek do Drewna, BZE Belma itd.) Cały przemysł drzewny rozwinięty w Bydgoszczy dzięki tranzytowi drewna drogą wodną do Niemiec oraz możliwości jego składowania w Porcie Drzewnym zatrudniał w okresie największego rozwoju 6,2 tys. pracowników. Odbiorcą produktów drzewnych z Bydgoszczy był rynek niemiecki, w tym przede wszystkim Berlin (85% udział), do którego transport odbywał się drogą wodnąPoza luksusowymi meblami, które transportowano koleją..
Historia po 1920 r.
thumb|Port wewnętrzny, dzisiaj tor regatowy