Tenczynek

thumb|Willa „Eliza” z końca XIX w. thumb|Brama Zwierzyniecka thumb|Staw Wroński thumb|Leśniczówka i Staw Rzeczki thumb|Skałka pod sosną thumb|Szkoła Podstawowa thumb|Przedszkole Samorządowe thumb|Ośrodek Zdrowia thumb|Remiza Ochotniczej Straży Pożarnej thumb|Browar. Za nim Góra Buczyna thumb|Niedźwiedzia Góra, budynki mieszkalne dawnej KWK Krystyna, w oddali Góra Buczyna thumb|Widok ze szczytu Góry Buczyna w kierunku zachodnim na Zieloną thumb|Skały i kamienie w części Podlesie thumb|Centrum

Tenczynek – wieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Krzeszowice.

Położenie Tenczynek leży na pograniczu Rowu Krzeszowickiego i Garbu Tenczyńskiego, na południe od linii kolejowej 133 Kraków – Katowice i drogi krajowej 79 oraz 2 km na północ od autostrady A4 (E40), którą od wsi odgradza Las Zwierzyniec. Miejscowość położona jest ok. 25 km na zachód od centrum (18 km od granicy) Krakowa oraz łącząc się z południową częścią Krzeszowic.

Centrum miejscowości znajduje się w Kotlinie Tenczynka, przez której środek przepływa potok Olszówka (pot. Żabnik). Pozostała część wsi znajduje się na Garbie Tenczyńskim. Otoczona Puszczą Dulowską – dodatkowo od południa i południowego wschodu z jej częścią: Lasem Zwierzynieckim, a od północy i północnego wschodu z Rowem Krzeszowickim. Powierzchnia wsi wynosi 1499,64 ha.

Wokół znajdują się wzniesienia takie jak: Góra Buczyna, Ponetlica, Czerwieniec, Niedźwiedzia Góra, Skałki, Ułańskie Zdrowie na terenie Lasu Zwierzynieckiego w Puszczy Dulowskiej.

Na północny zachód od miejscowości rozciągają się wielkie ogródki działkowe Enklawa A i Enklawa B.

Integralne części wsi +Integralne części wsi Tenczynek SIMC Nazwa Rodzaj0324777 Górka część wsi0324783 Niedźwiedzia Góra część wsi0324790 Piaski część wsi0324808 Przystawie część wsi0324814 Rzeczki część wsi0324820 Skałki część wsi0324837 Stara Szkoła część wsi

Historia Wieś założona prawdopodobnie na pocz. XIV w. przez Nawoja z Morawicy – wzmiankowana w 1319, wtedy to rozpoczęto karczowanie lasu w miejscu obecnego Tenczynka. Od początku odgrywała rolę służebną wobec zamku Tenczyn (położonego ok. 4 km na zachód od wsi). Wojewoda krakowski, herbu Topór, otrzymał od króla Jagiełły dobra tenczyńskie w zamian za pomoc w otrzymaniu korony polskiej.

W odróżnieniu od Tenczyna Wielkiego (zamku) wieś tę zwano Tenczynem Małym (Tenczyn parva), stąd wzięła się późniejsza nazwa, będąca zdrobnieniem nazwy Tęczyn, czyli obecny Tenczynek. Pod koniec XVI w. używano nazwy Szarża wzięta od rodowego zawołania Toporczyków. Wizytacja biskupia z 1598 stwierdziła, że szkoła mieściła się w domu i na gruncie kościelnym. Wówczas to kardynał Jerzy Radziwiłł opisał, że kościół był drewniany i posiadał trzy ołtarze.

W 1595 wieś położona w powiecie proszowickim województwa krakowskiego była własnością wojewodziców krakowskich: Gabriela, Andrzeja i Jana Magnusa TęczyńskichWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 109..

W XVII w. na potrzeby zamku, w Tenczynku na obszarze 10 morgów, powstało gospodarstwo folwarczne jako jedno z bardziej dochodowych w tamtych czasach, dostarczające wszystkiego co było niezbędne do życia zamku z wyśmienitym jadłem na czele. Było to centrum dóbr Tęczyńskich. Po wymarciu linii męskiej tego rodu, wieś w 1637 dostał się w ręce Opalińskich, w 1687 Sieniawskich, w 1731 Czartoryskich, a 1816 – Potockich. Wieś wraz z folwarkiem wchodziła w 1662 roku w skład hrabstwa tęczyńskiego Łukasza OpalińskiegoJacek Pielas, Podział latyfundium Łukasza Opalińskiego, marszałka nadwornego koronnego z lat 1668-1670, w: Inter maiestatem ac libertatem. Studia z dziejów nowożytnych dedykowane Profesorowi Kazimierzowi Przybosiowi, red. J. Stolicki, M. Ferenc, J. Dąbrowski, Kraków 2010, s. 158..

Od początku XVI w. coraz bardziej popularna była przestronna, piaszczysta droga z Krakowa w kierunku Śląska przez Tenczynek, a pod pobliskim zamkiem prosperowały trzy dworskie taberny. Z 1627 pochodzi najwcześniejsza wzmianka o występowaniu węgla w okolicy Tenczynka. W 1656 wieś została zrujnowana przez Szwedów. W 1659 rozpoczęto wydobycie węgla. W 1710 wieś została zdziesiątkowana przez morowe powietrze, a 3 maja 1720 ponownie uległa spaleniu. Znaczne modyfikacje kościoła rozpoczęto w 1728, w ciągu kolejnych lat wykonano posadzkę z cegły, dobudowano stalle i drewniany chór, pojawiły się również nowe konfesjonały i ambona. Na koniec prac w 1748 w powierzchnia kościoła zwiększyła się o kaplicę z kryptą, zakrystię, a dach został pokryty gontem. Obok powstała dzwonnica, z dwoma dzwonami, a całość otoczono murem. Kościół konsekrował 6 sierpnia 1748 sufragan krakowski, bp Michał Ignacy Kunicki. W XIX w. w stokach Buczyny dla potrzeb miejscowego browaru wykuto w skale liczne piwnice, których wyloty znajdowały się także po przeciwnej północnej stronie góry. W połowie XVIII w. w miejsce opustoszałej szabelni powstał młyn, wybudowano też cegielnię z wapiennikiem. W 1788 liczba zagrodników i chałupników wynosiła 48. Rok później wieś zamieszkiwało 467 osób, w tym jedna rodzina żydowska.

Do 1795 wieś wchodziła w skład powiatu krakowskiego i województwa krakowskiego, a od lipca 1796 do 15 lipca 1809 w skład cyrkułu krakowskiego Galicji Zachodniej.

W 1818 została otwarta szkoła świecka, która mieściła się w budynku znajdującym się na dziedzińcu dworskim. W latach 1815–1846 wieś położona była na terenie Wolnego Miasta Krakowa, potem w zaborze austriackim. W 1823 ukończono budowę domu skarbowego w Tenczynku, gdzie oprócz rzemieślników mieszkali także górnicy spoza wsi. W latach 1846–1853 Tenczynek wchodził w skład powiatu krakowskiego. W 1857 Adam Józef Potocki wybudował obszerny nowy browar, gorzelnię, młyn amerykański i piekarnię, które od 1875 były własnością Banku Galicyjskiego dla Przemysłu i Handlu. Około 1879 posiadał je Ksawery Rasiszewski. Naprzeciw browaru znajdowała się wytwórnia klepek drewnianych Franciszka Grubera. Pod koniec XIX w. zakłady te przestały istnieć, z wyjątkiem browaru. Czynny był natomiast warsztat kamieniarski.

W 1885 zakupiono od gminy tenczyńskiej grunt pod budowę Domu Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo. 1 września 1887 rozpoczęto nauczanie w 2-klasowej szkole ludowej. Przyjęto 259 dzieci, dla których otwarto 4 klasy. 3 września 1889 powstała ochronka dla małych dzieci. W 1896 stanął nowy budynek szkolny z dwoma salami i korytarzem. W 1903 browar przeszedł na własność Towarzystwa Akcyjnego. W 1910 powstała miejscowa straż pożarna. W 1918 w budynku szkoły kwaterowało wojsko polskie.

W czasie I wojny światowej armia austriacka zarekwirowała wszystkie dzwony kościelne, nowe zostały ufundowane przez różne osoby w latach 1919 i 1923. W roku 1920 w Tenczynku zarejestrowanych było 11 warsztatów rzemieślniczych, w tym. m.in. 3 murarskie, 2 piekarskie, po jednym rymarskim i stolarskim. W 1922 założono miejscowe Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży, jego siedzibą był zakupiony przez ks. Kamusińskiego obecny budynek RSZiZ w centrum wsi. Powstała też drużyna piłkarska o nazwie Tęcza.

W czasie II Rzeczypospolitej wieś należała do powiatu chrzanowskiego w województwie krakowskim. 1 sierpnia 1934 utworzono gminę zbiorową Tenczynek. W 1936 we wsi powstała organizacja Strzelec.

Od 26 października 1939 do 18 stycznia 1945 wieś należała do gminy Kressendorf w Landkreis Krakau, dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. W czasie II wojny światowej w Tenczynku działała stolarnia, która produkowała sanie dla potrzeb żołnierzy niemieckich, szkołę zajmują wojska niemieckie. Wówczas browar został zniszczony, a na jego miejscu rozwinęła się fabryka przetworów owocowo-warzywniczych, która powstała w jego pobliżu w 1918. W 1941 na polach parafialnych wybudowano boisko sportowe. W czasie II wojny światowej alianci pomylili kamieński kościół z kościołem w Tenczynku, wskutek czego wieś uniknęła zbombardowania. 27 czerwca 1943 roku oddział Gwardii Ludowej im. Ludwika Waryńskiego opanował kopalnię „Krystyna”. Zabrano kilkaset kilogramów dynamitu i zdemolowano urządzenia wydobywcze (na terenie kopalni w 1969 roku odsłonięto tablicę pamiątkową upamiętniającą ten fakt)Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945 , Sport i Turystyka 1988, , str. 368.

W 1945 dom zakonny, kościół, szkoła oraz tenczyńskie domy zostały uszkodzone wskutek detonacji amunicji zgromadzonej w czasie wojny przez Niemców w okolicznych lasach. Po przejściu frontu Armia Czerwona urządziła w szkole szpital wojskowy. W latach 50. XX w. powstała niewielka remiza strażacka. W 2. poł. lat 40. XX w. w Tenczynku powstała grupa Świadków Jehowy, która w latach 1969–1984 należała do zboru Krzeszowice, a od 1 września 1984 do 31 sierpnia 2023 jako osobny zbór Tenczynek (od 1 września 2023 zbory: Krzeszowice–Zachód i Krzeszowice–Wschód). W latach 1951–1956 w Tenczynku działała drużyna piłki siatkowej KS Górnik. W 1956 przeniesiono przedszkole ze szkoły do budynku sióstr zakonnych. W 1962 powstało przedszkole nr 1. W 1967 szkole nadano imię króla Władysława Jagiełły.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Tenczynek. W latach 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Tenczynek. W latach 1975−1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego. W 1986 powstała nowa remiza strażacka. 28 kwietnia 1989 otwarto pawilon sportowy, przy boisku piłkarskim na 500 miejsc (w tym 200 siedzących). W latach 90. XX w. powstał nowy ośrodek zdrowia oraz nastąpiła rozbudowa szkoły. W 2003 nadano nazwy ulicom. W 2008 wybudowano salę gimnastyczną, a w 2009 nowy budynek przedszkola, w którym mieści się również filia biblioteki publicznej. W 2010 w centrum wsi (ul. Chrzanowska) wybudowano nowy most, poprzedni drewniany rozebrano, w całości też zakończono etap kanalizacji wsi.

Browar i dawna gorzelnia

Już na początku XVII w. w Tenczynku istniał młyn, browar plebański, papiernia – zniszczona przez powódź w 1710, ślusarnia, prochownia i warsztaty płatnerskie. Po najeździe Szwedów, kiedy po raz pierwszy spłonął Zamek Tenczyn (1655), a w 1656 również i wieś, w latach 1655–1657 zbudowano w Tenczynku browar pański, gorzelnię, piekarnię, nowy młyn oraz nowy folwark wraz z modrzewiowym dworem zwanym później Dworem Sobieskiego, bowiem jak głosi legenda król Jan III Sobieski zatrzymał się tutaj wracając spod Wiednia i kosztował tenczyńskich rarytasów, dwór został wyburzony na przeł. lat 50. i 60 XX w. W pobliżu dworu rosła lipa Lenartowicza ścięta w 1924, przy której w sierpniu 1875 Teofil Lenartowicz napisał jeden ze swych wierszy. W 1933, w rocznicę 250-lecia mającego mieć miejsce zatrzymania się Sobieskiego w Tenczynku, mieszkańcy ziemi chrzanowskiej ufundowali kamienną płytę na budynku browaru. Wieś z budynkami gospodarczo-produkcyjnymi (browarem i gorzelnią), z wyjątkiem Dworu Sobieskiego, spaliła się 3 maja 1720. W pożarze zginęła też rodzina żydowska, która je dzierżawiła. U schyłku XVIII w. w Tenczynku stał dwór, karczma, browar, dwa młyny i tartak.

Budynek browaru znajduje się na terenie byłych Zakładów Przetwórstwa Warzywno-Owocowego. W 1857 hr. Adam Potocki z pobliskich Krzeszowic wybudował na terenie folwarku obszerny browar i gorzelnię, które świetnie prosperowały aż do początku lat 30. XX w., a piwo z Tenczynka znane było w Europie, czego dowodem złoty medal zdobyty na wystawie w Pilźnie w 1904. W 1903 browar przeszedł na własność Towarzystwa Akcyjnego. Po II wojnie światowej władze browar znacjonalizowały i przebranżowiły na Zakład Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego. Od 28 lutego 2011 zakład przetwórstwa owocowo-warzywnego zmienił właściciela z dotychczasowego – Gardenau, na Makarony Polskie. Efektem tej transakcji było wyprowadzenie produkcji poza zakład tenczyński. Budynki stały opustoszałe.