Transport kolejowy w Polsce – gałąź transportu lądowego obejmująca zorganizowany przewóz osób i ładunków pojazdami szynowymi w obrębie krajowej sieci infrastruktury kolejowej na terytorium państwowym Polski.

Systemem transportu kolejowego w Polsce zarządza Ministerstwo Infrastruktury, które kształtuje politykę transportową, oraz Urząd Transportu Kolejowego, pełniący funkcję niezależnego organu regulacyjnego i nadzorującego bezpieczeństwo.

Zarządcą większości linii kolejowych jest należące do państwowych Polskich Kolei Państwowych przedsiębiorstwo PKP Polskie Linie Kolejowe, a głównymi przewoźnikami pasażerskimi wchodzące również w skład Grupy PKP – PKP Intercity oraz należąca do samorządów województw oraz Agencji Rozwoju Przemysłu spółka Polregio.

Pierwsze linie kolejowe w obrębie współczesnych granic kraju zostały otwarte w 1842 roku. Według stanu na dzień 31 grudnia 2018 długość czynnych linii kolejowych wynosiła 19 200 km, w tym 11 900 km zelektryfikowanych. Kolej przetransportowała w tym samym roku 249 milionów ton ładunków i 310 milionów pasażerów w ruchu normalnotorowym.

Według agencji BCG w rankingu systemów kolei w Europie Polska znalazła się na miejscu 22 z 25 możliwych (2017). Nie przyznano żadnych punktów za bezpieczeństwo z uwagi na dużą liczbę wypadków. thumb|upright=1.8|Mapa linii kolejowych w Polsce

Historia

Pierwsza linia kolejowa w obecnych granicach Polski została otwarta 22 maja 1842 roku. Linia ta łączyła Wrocław z Oławą. W tym samym roku linia została przedłużona do Brzegu. W 1843 roku kolej żelazna docierała już do Opola. Druga połowa lat 40. XIX wieku przyniosła rozwój kolei na Dolnym Śląsku. Linie te służyły przede wszystkim do transportu węgla kamiennego ze śląskich kopalni w głąb Niemiec. Nieco później kolej zaczęła się rozwijać na Pomorzu i w Wielkopolsce. W 1843 roku została oddana do użytku linia łącząca Szczecin ze stolicą państwa – Berlinem. W latach 1846–1848 powstawała linia kolejowa ze Stargardu do Poznania.

W zależnym od Rosji, Królestwie Polskim budowę pierwszej linii kolejowej zakończono 15 czerwca 1845, oddając podmiejski odcinek przyszłej linii Warszawsko-Wiedeńskiej. Linia ta łączyła Warszawę z Grodziskiem Mazowieckim. W 1845 linię przedłużono do Skierniewic i Łowicza. Rok później kolej dotarła do Częstochowy. Ostatecznie linia Warszawsko-Wiedeńska została ukończona w 1848 roku.

Od lat 80. długość sieci kolejowej w Polsce ulegała stopniowemu zmniejszaniu.

Długość normalnotorowych linii kolejowych w Polsce

Od momentu wejścia Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. unijne instytucje finansowe udostępniły duże środki finansowe na poprawę zarówno polskiej sieci kolejowej, jak i floty taboru kolejowego. Do czerwca 2014 r. Europejski Bank Inwestycyjny udzielił pożyczek na łączną kwotę 1,9 mld euro na projekty związane z modernizacją kolei w Polsce. Do grudnia 2013 r. przekazano dodatkowe 578 mln euro na modernizację 70% taboru PKP Intercity. Zakup dwudziestu pociągów Alstom Pendolino o wartości 665 mln euro, dostarczonych w 2014 r., został częściowo sfinansowany ze środków Europejskiego Banku Inwestycyjnego w wysokości 342 mln.

Infrastruktura

thumb|upright=1.3|Struktura maksymalnych prędkości sieci kolejowej w Polsce Średnia gęstość sieci kolejowej w Polsce wyniosła 6,2 km/100 km². Wskaźnik ten jest wyższy od średniej dla wszystkich krajów UE, wynoszącej 4,8 km/100 km²Sieć komunikacyjna w międzywojewódzkich i międzynarodowych przewozach pasażerskichw transporcie kolejowym. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 4 grudnia 2020 r. w sprawie planu zrównoważonego rozwoju publicznego transportu zbiorowego w międzywojewódzkich i międzynarodowych przewozach pasażerskich oraz w wojewódzkich przewozach pasażerskich w transporcie kolejowym (), s. 13.. W poszczególnych województwach gęstość ta, mierzona w km linii/100 km² powierzchni, kształtuje się odpowiednio: od 3,89 km/100 km² w województwie podlaskim do 17,71 km/100 km² w województwie śląskimPlan zrównoważonego rozwoju publicznego transportu zbiorowego w zakresie sieci komunikacyjnej w międzywojewódzkich i międzynarodowych przewozach pasażerskich w transporcie kolejowym. Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 9 października 2012 r. w sprawie planu zrównoważonego rozwoju publicznego transportu zbiorowego w zakresie sieci komunikacyjnej w międzywojewódzkich i międzynarodowych przewozach pasażerskich w transporcie kolejowym (), s. 11.. Do województw o największej gęstości sieci kolejowej, obok województwa śląskiego, należy zaliczyć województwa: opolskie, dolnośląskie, wielkopolskie i małopolskie. Najmniejsza gęstość sieci kolejowej występuje, obok województwa podlaskiego, również w województwach: lubelskim, mazowieckim i warmińsko-mazurskim. Przekłada się to na ograniczoną dostępność kolejową do niektórych ośrodków regionalnych.

Linie kolejowe normalnotorowe na 100 km²

Linie kolejowe ogółem na 10 tysięcy ludności

Za zarządzanie, budowę, utrzymanie oraz udostępnianie infrastruktury kolejowej w Polsce odpowiadają licencjonowani zarządcy infrastruktury. Największym zarządcą infrastruktury są PKP Polskie Linie Kolejowe (PKP PLK) – spółka z grupy Polskie Koleje Państwowe.

W 2013 r. Ministerstwo Transportu upubliczniło Dokument Implementacyjny do Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.) zawierający ranking projektów kolejowych oparty na sumie punktów w którym poprawa prędkości daje do 30%, więc możliwe są do realizacji projekty niepoprawiające prędkościDokument Implementacyjny do Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.) PDF strony 46 i 15..

Linie kolejowe thumb|upright=1.8|Sieć linii kolejowych PKP, 1952–1953. Widać większą ilość linii kolejowych na terenie dawnego zaboru pruskiego, a mniejszą na terenach dawnych zaborów rosyjskiego i austriackiego.

Długość linii kolejowych w Polsce, będących w eksploatacji wszystkich zarządców infrastruktury (zarówno normalnotorowych, jak i szerokotorowych), wyniosła w 2021 r. 19 326 km. Długość linii kolejowych zelektryfikowanych wyniosła w 2021 r. 12 156 km. Udział linii zelektryfikowanych w ogóle długości eksploatowanych linii w Polsce wyniósł 62,9%.

Całkowita zdolność przepustowa poszczególnych odcinków linii kolejowych na sieci PKP PLK (wg stanu na dzień 15 maja 2015 r.) jest silnie zróżnicowana, wykazuje bowiem zakres od 8 par pociągów na dobę (pomiędzy kilometrami 110,689 a 156,949 na jednotorowej linii nr 219 Olsztyn Główny – Ełk) do 243 pociągów na dobę (dla kierunku parzystego linii nr 139 Katowice – Zwardoń pomiędzy kilometrami 42,435 a 44,203). Jednocześnie zróżnicowany jest procent wykorzystania zdolności przepustowej. Zawiera się on w przedziale od 2 (dla kierunku nieparzystego linii nr 25 Łódź Kaliska – Dębica pomiędzy kilometrami 14,783 a 24,207 oraz dla kierunku parzystego linii nr 273 Wrocław Główny – Szczecin Główny pomiędzy kilometrami 254,295 a 255,485) do 92% (dla kierunku parzystego linii nr 9 Warszawa Wschodnia Osobowa – Gdańsk Główny pomiędzy kilometrami 4,408 a 10,100)Obwieszczenie Ministra Infrastruktury z dnia 28 marca 2018 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej w sprawie planu zrównoważonego rozwoju publicznego transportu zbiorowego w zakresie sieci komunikacyjnej w międzywojewódzkich i międzynarodowych przewozach pasażerskich w transporcie kolejowym (), s. 12..

Według stanu na dzień 31 grudnia 2014 roku długość torów linii kolejowych z dobrą oceną stanu technicznego stanowiła 52% całkowitej długości torów, co oznacza wzrost o 5% w porównaniu ze stanem z 2013 roku. Udział długości torów z oceną dostateczną wynosi 27% (stan bez zmian w stosunku do roku 2013), natomiast notę niezadowalającą wykazuje 21% długości torów (spadek o 5% w porównaniu z rokiem 2013).

Kolej dużych prędkości

Kolej dużych prędkości w Polsce jest projektowana pod nazwą linia kolei dużych prędkości Y. Centralna Magistrala Kolejowa z lat 70. to pierwsza linia przystosowana do dużych prędkości.

Dworce kolejowe Dworców kolejowych było znacznie mniej niż stacji pasażerskich. Pierwotnie funkcjonowały one na prawie każdej stacji, natomiast obiektów tego typu pozbawiona była większość przystanków osobowych.

Wraz z regresem sieci kolejowej i ograniczeniem ruchu pociągów pasażerskich zamykano dworce. Zamykane były również obiekty na stacjach i przystankach, na których nadal zatrzymywały się pociągi pasażerskie. Zabudowania dworcowe na stacjach wyłączanych z eksploatacji lub degradowanych do przystanków osobowych zagospodarowywane były najczęściej na mieszkania, a rzadziej przeznaczane na funkcje usługowe lub produkcyjne. Część obiektów ulegała degradacji na skutek braku utrzymania. W 2007 r. liczba dworców czynnych wynosiła 1134. Jednocześnie 1599 obiektów było wyłączonych z eksploatacji, w tym 762 dworce na stacjach pasażerskich, na których zatrzymywały się pociągi. Według stanu z dnia 31.12.2010 r. PKP S.A. posiadało 2625 budynków dworców kolejowych, z których 936 było czynnych, a pozostałe zmieniły przeznaczenie lub były nieużytkowane i niszczały. Natomiast 31.12.2016 r. funkcjonowały 622 dworce, z czego 3 były czynne tylko w sezonie letnim. Czynne dworce działały na 38% stacji w 2010 r. oraz 25% w 2016 r.

Ze względu na wielkość obsługiwanych potoków pasażerskich i znaczenie w zakresie skomunikowania wyodrębniono 83 dworce o znaczeniu strategicznym. Znajdowały się one przede wszystkim w dużych miastach i na stacjach węzłowych. Aż 10 z nich było w Warszawie, gdzie oprócz obiektów na głównych stacjach zaliczono do tej grupy wszystkie przystanki na linii średnicowej pomiędzy Warszawą Zachodnią a Wschodnią.

Do stycznia 2011 r. dworcami strategicznymi zarządzał PKP S.A. Oddział Dworce Kolejowe, zaś pozostałymi dworcami Oddział Gospodarowania Nieruchomościami. W 2010 r. powołano spółkę Dworzec Polski S.A., która miała zarządzać infrastrukturą dworcową. Przejęła ona kilkadziesiąt dworców sklasyfikowanych jako strategiczne i poddanych remontom lub modernizacji. Jej działalność miała być finansowana z tzw. opłaty dworcowej, która jednak nie została wprowadzona i w 2012 r. postawiono tę spółkę w stan likwidacji.

Przed 2015 r. obowiązywał podział stacji z dworcami na 4 kategorie na podstawie wielkości ruchu pasażerskiego wyrażonej w rocznej odprawie podróżnych.

W 2015 r. PKP S.A. wprowadziło podział dworców na 6 kategorii i ustaliło minimalny zakres usług, jakie mają być oferowane w obiektach poszczególnych kategorii. Nowa kategoryzacja została oparta na większej liczbie kryteriów niż poprzednia, uwzględniająca jedynie wielkość odprawy podróżnych.

Do podstawowych usług świadczonych na dworcach należą: poczekalnia, informacja kolejowa i kasa biletowa.

Poczekalnia znajdowała się we wszystkich otwartych dworcach kolejowych, jednak jej standard był różny. Często ograniczała się jedynie do kilku lub kilkunastu miejsc siedzących w holu dworca, rzadziej znajdowała się w wydzielonym do tego celu pomieszczeniu. Odgrywała ona największą rolę na stacjach węzłowych, gdzie często następowały przesiadki. Przestronne poczekalnie w wydzielonych pomieszczeniach funkcjonowały np. na dworcach: Wrocław Główny, Warszawa Centralna, Malbork i Przemyśl. Natomiast na niektórych ważnych stacjach poczekanie znajdowały się jedynie w holu dworca. np. Poznań Główny, Katowice, Kraków Główny (dodatkowo pomieszczenia na peronach).

Infrastruktura punktowa służąca do obsługi ruchu towarowego Stacje towarowe Na początku XXI wieku na polskiej kolei istniało 1697 stacji, niemal wszystkie wyposażone były w czynne tory ładunkowe ogólnego użytku.