mały|upright|św. Cyryl i św. Metody – Apostołowie Słowian mały|upright|Sobór Metropolitalny Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny w Warszawie mały|upright|Sobór katedralny Przemienienia Pańskiego w Lublinie mały|upright|Sobór katedralny św. Aleksandra Newskiego w Łodzi mały|upright|Sobór katedralny Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy we Wrocławiu mały|upright|Sobór katedralny Świętej Trójcy w Gorlicach mały|upright|Sobór Świętej Trójcy w Hajnówce mały|upright|Cerkiew konkatedralna św. Mikołaja w Poznaniu mały|upright|Cerkiew Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy w Supraślu mały|upright|Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Bielsku Podlaskim mały|upright|Cerkiew Przemienienia Pańskiego na Górze Grabarce mały|upright|Cerkiew św. Mikołaja w Białowieży mały|upright|Cerkiew Częstochowskiej Ikony Matki Bożej w Częstochowie mały|upright|Cerkiew św. Mikołaja w Tomaszowie Lubelskim mały|upright|Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w Gryficach mały|upright|Cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku mały|upright|Cerkiew św. Jerzego w Siemianówce mały|150px|Cerkiew św. Anny w Królowym Moście mały|upright|Cerkiew św. Michała Archanioła w Wysowej-Zdroju mały|upright|Cerkiew wojskowa św. Michała Archanioła w Ciechocinku mały|upright|Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w Przemyślu Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – jeden z autokefalicznych, czyli samodzielnych, kanonicznych Kościołów prawosławnych, obejmujący swoją jurysdykcją wszystkie parafie prawosławne na terenie Polski. W dyptychu lokalnych autokefalicznych Cerkwi prawosławnych wymieniany na miejscu 12. według dyptychu greckiego, a na miejscu 13. według dyptychu rosyjskiego. Spowodowane jest to różnymi datami nadania autokefalii przez Konstantynopol i Moskwę. Kościół ten jest drugim pod względem liczebności wyznaniem w Polsce. Opiece PAKP podlega także jedna diecezja prawosławna w Brazylii.
Według danych przekazywanych przez PAKP do GUS, Kościół liczył 503 996 wiernych (stan na koniec 2020)GUS nie zbiera samodzielnie danych statystycznych na temat liczby członków wyznań religijnych w Polsce. Dane te są co roku dostarczane przez związki wyznaniowe w postaci dobrowolnej ankiety wyznaniowej.. Algorytm zastosowany w czasie spisu powszechnego z 2011 roku ustalił liczbę wiernych Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na 156,3 tysiąca osób.
Chrześcijaństwo wschodnie na ziemiach polskich
Kwestia obecności misji metodiańskiej w Polsce była zagadnieniem kontrowersyjnym wśród historyków; według Karoliny Lanckorońskiej chrześcijaństwo wschodnie z obrządkiem słowiańskim istniało na ziemiach polskich już w IX w. Ślady kultu w obrządku słowiańskim znaleziono m.in. w Krakowie, Wiślicy i PrzemyśluKarolina Lanckorońska, Studies on the Roman-Slavonic Rite in Poland, Rzym 1961.. O śladach obrządku słowiańskiego ujawnionych dzięki wykopaliskom archeologicznym pisze również Antoni MironowiczA. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2003, s. 46–47.. Dariusz Sikorski twierdzi natomiast, że wykopaliska archeologiczne nie potwierdziły obecności śladów kultu w obrządku słowiańskim, pomimo że dawniej sądzono, że mógł on mieć pewne wpływy w wymienionych wcześniej ośrodkachDariusz Andrzej Sikorski, Kościół w Polsce za Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Rozważania nad granicami poznania historycznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznań 2011.. Nie wskazują na obecność tego obrządku także źródła pisane, ponieważ wzmianki na ten temat są niejednoznaczne. Za obecnością obrządków słowiańskich na ziemiach polskich wypowiadali się J. Umiński, H. Łowmiański, J. Widajewicz, Z. Dobrzyński, H. Paszkiewicz, M. Bendza, natomiast przeciwnikami tej tezy byli K. Buczek, W. Abraham, T. Lehr-Spławiński, J. Dowiat, T. Silnicki, W. Korba, G. LabudaA. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2003, s. 34–35. i S. Szczur; . Mironowicz zaznacza przy tym, że koncepcja funkcjonowania i upadku metropolii słowiańskiej w Krakowie nie jest oparta na jednoznacznych przekazach źródłowych i stanowi jedynie hipotezęA. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2003, s. 36–42..
Jeśli nawet taki obrządek, pozostający pod wpływem cywilizacji bizantyjskiej z liturgią słowiańską i pismem cyrylickim, funkcjonował dzięki wpływom z terenu Wielkich Moraw, to już za Bolesława Chrobrego musiał być formą szczątkową z powodu przyjęcia chrześcijaństwa ze strony Czech, gdy Polska znalazła się w sferze cywilizacji łacińskiej.
Historia prawosławia w Polsce Średniowiecze Chrystianizacja ziem położonych w rejonie środkowego Bugu została dokonana w tradycji bizantyńskiej jeszcze przed wielką schizmą wschodnią (1054). Nastąpiło to po przyjęciu chrześcijaństwa przez Włodzimierza Wielkiego (988) i w następstwie przez jego państwo, Ruś Kijowską. Tworzenie zrębów sieci parafialnej trwało tu przez XI i XII w. Rozwój ten uległ intensyfikacji po powstaniu diecezji prawosławnej we Włodzimierzu. Dalszy rozwój chrześcijaństwa wschodniego nastąpił po wejściu obszaru Pobuża w skład Księstwa Halicko-Wołyńskiego. W końcu lat trzydziestych XIII w. książę Daniel Romanowicz przeniósł biskupstwo prawosławne do Chełma. Diecezja ta wchodziła w skład metropolii kijowskiej, podległej patriarsze Konstantynopola.
W 1370 r. istniały trzy metropolie prawosławne: w Kijowie, Nowogródku i Haliczu, natomiast siedziby biskupów w Turowie, Chełmie, Włodzimierzu, Łucku i Przemyślu.
Sytuację Kościoła prawosławnego zmieniło dostanie się ziem ruskich pod panowanie Polski i Litwy, a później – wspólnego państwa polsko-litewskiego (Rzeczpospolita Obojga Narodów). Mimo różnych ograniczeń prawnych Kościołowi prawosławnemu udało się utrzymać względną stabilność. W drugiej połowie XVI wieku metropolia znajdowała się w Kijowie, natomiast siedziby biskupów w Połocku, Smoleńsku, Turowie, Czernihowie, Chełmie, Włodzimierzu, Łucku, Przemyślu i Lwowie.
Prawosławie w I Rzeczypospolitej mały|upright=1.3|Sytuacja wyznaniowa w I Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVI wieku przed zawarciem unii brzeskiej W dniu 25 lutego 1585 roku król Stefan Batory potwierdził przywileje dotyczące wolności i praw cerkwi prawosławnej w metropolii kijowskiejhttps://www.zapiskihistoryczne.pl/files/5/Vol._87_2022/ZH_87-1_08_Rec-Kempa_N.pdf.. W 1589 Moskwa stała się siedzibą patriarchatu, który zamierzał rozciągnąć swoją zwierzchność na biskupów prawosławnych Rzeczypospolitej. Unia kościelna miała stanowić zaporę dla tych aspiracjiStanisław Rosik, Przemysław Wiszewski, Poczet polskich królów i książąt, s. 927.. W 1596 na soborze w Brześciu, pod wpływem polskich władz dążących do zminimalizowania znaczenia i obecności prawosławia w Rzeczypospolitej, większość prawosławnych hierarchów ogłosiła unię z Kościołem rzymskokatolickim. Książę Konstanty Wasyl Ostrogski podtrzymywał kozackie powstanie Nalewajki, by uniemożliwić ratyfikację unii brzeskiejStanisław Żochowski, Unia brzeska w Polsce XVII wieku, Londyn 1988, s. 27.. Choć większość wiernych i duchowieństwa na Rusi pozostała przy prawosławiu, to unia brzeska zyskała wielu zwolenników na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego i oznaczała faktyczną delegalizację Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej. Kilka kolejnych dziesięcioleci XVII w. to okres mniej lub bardziej nasilonych prześladowań Cerkwi i walki prawosławnych o swe prawa. Presja i naciski okazały się jednak tak silne, że kolejne parafie i monastery odchodziły od swej wiary.
Dzięki zbrojnej ochronie kozaków zaporoskich hetmana Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego w latach 1620–1621, wracający z Moskwy patriarcha jerozolimski Teofan wskrzesił wyższą hierarchię prawosławną w Wielkim Księstwie Litewskim i na ziemiach ruskich Korony, wyświęcając nowego metropolitę kijowskiego Hioba. Akt ten nie został uznany przez Rzeczpospolitą. Sytuacja nowego metropolity uległa pogorszeniu po zabójstwie przez tłum prawosławnych mieszczan w Witebsku w 1623 unickiego metropolity połockiego Jozafata Kuncewicza, gdy jako moralnych winowajców zbrodni wskazywano metropolitę kijowskiego i arcybiskupa połockiego Melecjusza Smotryckiego. Metropolita Hiob za pośrednictwem władyki łucko-ostrogskiego Izaaka Boryskowicza prosił cara Michała I Romanowa o wzięcie pod swoją protekcję ludności prawosławnej RzeczypospolitejTomasz Kempa, Sprawa zabójstwa wójta kijowskiego Teodora Chodyki przez Kozaków. Przyczynek do wyjaśnienia sytuacji na Kijowszczyźnie w przededniu powstania kozackiego 1625 r. (publikacja źródeł), w: Między zachodem a wschodem, Toruń 2003, t. II, s. 291.. Hiob w 1624 zwrócił się do cara: modlimy się do sławnego carstwa twego, żebyś nas zechciał wziąć pod skrzydła twej wielkiej potęgi.
Zmiana nastąpiła 14 listopada 1632, gdy w pacta conventa zaprzysiężonych przez Władysława IV Wazę uznana została hierarchia prawosławna jako równa unickiejStanisław Żochowski, Unia brzeska w Polsce XVII wieku, Londyn 1988, s. 76–77..
W 1648 wybuchło powstanie Chmielnickiego, które między innymi wśród postulatów głosiło równouprawnienie hierarchii prawosławnej w Rzeczypospolitej i ograniczenie wpływów kościoła unickiego.
W 1676, wskutek utrzymującego się napięcia w stosunkach polsko-tureckich, Sejm uchwalił na wniosek Jana III Sobieskiego konstytucję zakazującą prawosławnym z terenu Rzeczypospolitej kontaktowania się z patriarchatem w Konstantynopolu. Po śmierci nastawionego antymoskiewsko metropolity kijowskiego Józefa Tukalskiego jego następca (Gedeon (Czetwertyński)) udał się po błogosławieństwo patriarsze i zatwierdzenie wyboru do Moskwy (1685). Wydarzenie to uważane jest za oficjalne przejęcie przez patriarchat moskiewski zwierzchnictwa nad Cerkwią w Rzeczypospolitej. Patriarchat ekumeniczny oficjalnie potwierdził je rok później. Traktat Grzymułtowskiego z 1686 r. poddał duchowieństwo prawosławne w Polsce zwierzchnictwu patriarchatu moskiewskiegoJanusz Woliński, Polska i kościół prawosławny, Lwów 1936, s. 112.. Prorosyjskie poglądy metropolity Gedeona zraziły do niego prawosławną, dotąd zdecydowanie antyunicką Kozaczyznę, i przyczyniły się do przyjęcia unii przez prawosławne eparchie przemyską (1692), lwowską (1700) i łucką (1707)W. Mokry, Stosunek państwowych i cerkiewnych władz moskiewskich do ukraińskiej Cerkwi prawosławnej i unickiej w wiekach XVII–XX, [w:] R. Łużny, F. Ziejka, A. Kępiński (red.), Unia brzeska. Geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1994, , s. 85.. Ostatni biskup prawosławny w Koronie, biskup łucki Dionizy Żabokrzycki, przystąpił do unii w 1702. Dopiero w ostatnich latach przedrozbiorowej Rzeczypospolitej państwo oficjalnie uznało jedną diecezję prawosławną (białoruską z siedzibą w Mohylewie).
Postulat wspierania polskich innowierców znalazł się jako punkt tajny we wszystkich traktatach sojuszniczych rosyjsko-pruskich od 1730Zofia Zielińska, Polska w okowach „systemu północnego” 1763–1766, Kraków 2012, s. 53..
W 1771 cesarzowa rosyjska Katarzyna II Wielka rozkazała wojskom rosyjskim interweniować na terenie Rzeczypospolitej pod pretekstem obrony prawosławnych współwyznawców na należącej do Polski Kijowszczyźnie i Bracławszczyźnie. W rzeczywistości było to zbrojne wsparcie akcji przejmowania parafii unickich przez protopopów prawosławnych. Perswazją lub przemocą nakłaniali do przyjęcia prawosławia. Po I rozbiorze biskupstwo mohylewskie Konisskiego z około połową ludności prawosławnej Rzeczypospolitej znalazło się w Imperium Rosyjskim. Akcja wizytacji podległych sobie parafii unickich podjęta w 1773 przez biskupa Maksymiliana Ryłłę na Bracławszczyźnie doprowadziła do aresztowania go przez wojsko rosyjskie za „prześladowanie” prawosławnychRichard Butterwick, Polska rewolucja a Kościół katolicki 1788–1792, Kraków 2012, s. 157–158..