thumb|200px|Pierwiosnek maleńki thumb|200px|Pierwiosnek bezłodygowy thumb|200px|Diagram kwiatowy pierwiosnka Pierwiosnek, pierwiosnka, prymulka (Primula L.) – rodzaj roślin należący do rodziny pierwiosnkowatych. Według różnych ujęć taksonomicznych należy do niego od ok. 400 do 500 gatunków. Występują one głównie w Europie (33 gatunki) i Azji na obszarach o klimacie umiarkowanym, najliczniej w Chinach i Himalajach (w Chinach za rodzime uznawanych jest ok. 300 gatunków). Niektóre jednak gatunki sięgają swoją południową granicą zasięgu aż po góry Nowej Gwinei. Nieliczne gatunki rosną także w Afryce (w Etiopii) oraz na obu kontynentach amerykańskich (w Ameryce Północnej 20 gatunków). Rośliny te zasiedlają murawy i łąki, skaliste urwiska oraz lasy. Nazwa naukowa pochodzi od słowa primus = pierwszy i zdrobnienia -ulus i powodem jej użycia w odniesieniu do tych roślin jest ich wczesnowiosenne zazwyczaj kwitnienie. Wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne.
Morfologia Pokrój Byliny, zazwyczaj kłączowe, o bezlistnych łodygach kwiatonośnych osiągających do 1 m wysokości, czasem jednak też bardzo skróconych. Liście Pojedyncze, u większości gatunków najszersze przy końcu i przeważnie tworzące różyczki liściowe. Kwiaty Najczęściej zebrane w baldachy, u kilku tylko gatunków wyrastają pojedynczo lub po kilka. Budowa kwiatów zróżnicowana u różnych gatunków, ale zawsze są to kwiaty rurkowate o 5 płatkach odgiętych na zewnątrz i bardzo często karbowanych. Pięć działek zrośniętych jest w rurkowaty, na końcu ząbkowany kielich. Pręcików jest 5 i mają równą długość, która jednak często jest różna w różnych kwiatach. Zalążnia pojedyncza, jednokomorowa, górna. Szyjka słupka zwykle o dwóch różnych długościach w różnych kwiatach tego samego gatunku. Owoce Kulistawa torebka zawierająca wiele nasion.
Systematyka Synonimy Aretia Link, Sredinskya (Stein) Fed. Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Należy do podrodziny pierwiosnkowe Primuloideae, rodziny pierwiosnkowatych Primulaceae, która wraz z siostrzaną rodziną hebankowatych należą do rzędu wrzosowców, grupy astrowych (asterids) w obrębie dwuliściennych właściwych (eudicots). Pozycja w systemie Reveala (1993–1999) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe Takht. ex Reveal & Tahkt., nadrząd Primulananae R. Dahlgren ex Reveal, rząd pierwiosnkowce (Primulales Dumort.), podrząd Primulineae Burnett, rodzina pierwiosnkowate (Primulaceae Vent., podrodzina Primuloideae Kostel, plemię Primuleae Dumort., podplemię Primulinae Pax in Engl. & Prantl, rodzaj pierwiosnek (Primula L.).
Gatunki flory Polski pierwiosnek bezłodygowy Primula vulgaris Huds. – w Polsce gatunek wymarły pierwiosnek Hallera, p. długokwiatowy Primula halleri Honck. – gatunek wymarły pierwiosnek lekarski Primula veris L. pierwiosnek łyszczak Primula auricula L. pierwiosnek maleńki Primula minima L. pierwiosnek omączony Primula farinosa L. pierwiosnek wyniosły Primula elatior (L.) Hill
Gatunki uprawiane pierwiosnek bezwonny Primula anisodora Balf.f. & Forrest pierwiosnek błotny Primula helodoxa Balf. pierwiosnek chiński Primula sinensis Lindl. ≡ P. praenitens Ker Gawl. pierwiosnek Cockburna Primula cockburniana Hemsl. pierwiosnek główkowaty Primula capitata Hook. pierwiosnek gruziński Primula juliae Kusn. pierwiosnek japoński Primula japonica A.Gray pierwiosnek kubkowaty, p. pokojowy Primula obconica Hance pierwiosnek kwiecisty Primula florindae Kingdon-Ward pierwiosnek omszony Primula ×pubescens Jacq. pierwiosnek przyprószony Primula pulverulenta Duthie pierwiosnek różowy Primula rosea Royle pierwiosnek Siebolda Primula sieboldii E. Moren pierwiosnek ślimakowaty, p. miękki Primula malacoides Franch pierwiosnek Viala Primula vialii Delavay ex Franch. pierwiosnek wianuszkowaty, p. Bulleya Primula bulleyana Forrest pierwiosnek zarzyczkowaty Primula cortusoides L. pierwiosnek ząbkowany Primula denticulata Sm.
Lista gatunków
Przypisy
Kategoria:Pierwiosnkowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza