Archidiecezja Gdańska (; ) – jedna z 14 archidiecezji obrządku łacińskiego w Kościele katolickim w Polsce. Ustanowiona diecezją 30 grudnia 1925 bullą Universa christifidelium cura przez papieża Piusa XI. Podniesiona do rangi archidiecezji przez Jana Pawła II 25 marca 1992 bullą Totus Tuus Poloniae populus.
Historia Powstanie diecezji gdańskiej W okresie przedrozbiorowym Gdańsk i okolice były częścią diecezji włocławskiej, a od 1821 na mocy bulli De salute animarum (O zbawieniu dusz) – Piusa VII, tereny te stały się częścią diecezji chełmińskiej. Po I wojnie światowej i utworzeniu Wolnego Miasta Gdańsk – 28 czerwca 1919, kwestia przynależności kościelnej wymagała nowych ustaleń uwzględniających nowe granice polityczne. W efekcie 21 kwietnia 1922 papież Pius XI ustanowił administrację apostolską w Wolnym Mieście Gdańsku. Administracja utworzona była z części diecezji chełmińskiej (tereny na lewym brzegu Wisły) i warmińskiej (Żuławy Wiślane), a jej administratorem został bp Edward O’Rourke – dotychczasowy delegat apostolski na kraje bałtyckie.
+ Parafie włączone do diecezji gdańskiej w roku 1922 Dotychczasowe parafie diecezji chełmińskiej Dotychczasowe parafie diecezji warmińskiej św. Mikołaja w Gdańsku (Danzig) św. Brygidy w Gdańsku św. Ducha w Gdańsku (kaplica Królewska) św. Józefa w Gdańsku św. Franciszka z Asyżu w Emaus św. Ignacego Loyoli na Oruni (Ohra) św. Wojciecha w Świętym Wojciechu (St. Albrecht) św. Jadwigi Śląskiej w Nowym Porcie (Neufahrwasser) św. Trójcy w Oliwie (Oliva) NMP Gwiazdy Morza w Sopocie (Zoppot) św. Jana Chrzciciela w Giemlicach (Gemlitz) św. Jakuba w Kłodawie (Kladau) św. Mikołaja w Łęgowie (Langenau) św. Bartłomieja w Mierzeszynie (Meisterwalde) Bożego Ciała w Pręgowie (Prangenau) Wniebowzięcia NMP w Trąbkach Wielkich (Groß Trampken) św. Piotra i Pawła we Wocławach (Wotzlaff) św. Franciszka Ksawerego w Przywidzu (Mariensee) św. Katarzyny w Borętach (Barendt) św. Szymona i Judy Apostołów w Gnojewie (Gnojau) Wniebowzięcia NMP w Kończewicach (Kunzendorf) św. Andrzeja Apostoła w Lasowicach Wielkich (Groß Lesewitz) św. Urszuli w Lichnowach (Groß Lichtenau) św. Piotra i Pawła w Mątowach Wielkich (Groß Montau) św. Michała Archanioła w Miłoradzu (Mielenz) św. Mateusza Apostoła w Nowym Stawie (Neuteich) św. Mikołaja w Pogorzałej Wsi (Wernersdorf) św. Mikołaja w Cyganku (Tiegenhagen) św. Elżbiety w Lubieszewie (Ladekopp) św. Anny w Marynowach (Marienau) św. Jakuba w Niedźwiedzicy (Bärwalde) św. Marcina w Nowej Cerkwi (Neukirch) Przemienienia Pańskiego w Nowym Dworze Gdańskim (Tiegenhof) św. Jana Chrzciciela w Ostaszewie (Schöneberg) św. Bartłomieja w Świerkach (Tansee) Narodzenia NMP w Żuławkach (Fürstenwerder) 30 grudnia 1925 papież Pius XI wydał bullę Universa christifidelium cura erygującą diecezję gdańską z prawem egzempcji, a jej pierwszym biskupem diecezjalnym został bp Edward O’Rourke – dotychczasowy administrator apostolski.
Dwudziestolecie międzywojenne W roku 1934 prezydentem Senatu Wolnego Miasta Gdańska został Arthur Greiser, a wybory samorządowe w powiatach Wolnego Miasta dały zwycięstwo NSDAP, co świadczyło o wzroście tendencji nacjonalistycznych wśród społeczeństwa i wrogiej postawie nazistów wobec Kościoła.
W dniach 10–12 grudnia 1935 odbyły się obrady I Gdańskiego Synodu Diecezjalnego.
12 czerwca 1938 bp Edward O’Rourke popadł w spór z władzami Wolnego Miasta o rozwój polskich sieci parafii katolickich, co doprowadziło go do rezygnacji z funkcji biskupa diecezjalnego. 13 czerwca 1938 papież Pius XI mianował nowym ordynariuszem gdańskim ks. Karola Marię Spletta.
II wojna światowa 1 września 1939 wybuchła II wojna światowa, podczas której na terenie diecezji, zniszczeń odniosło wiele świątyń i obiektów sakralnych. Po zakończeniu wojny w 1945 i zdobytym przez Armię Czerwoną Gdańsku, nastąpiły masowe wyjazdy Niemców oraz przyjazdy polskich przymusowych wysiedleńców z Kresów Wschodnich i Polski Centralnej. 27 grudnia 1956 do RFN wyjechał również biskup Karol Maria Splett, który został 2 lutego 1946 skazany przez władze Polski Ludowej na 8 lat więzienia oraz konfiskatę mienia i osadzony w Zakładzie Karnym we Wronkach, a następnie internowany w klasztorach: w Borku Starym (od sierpnia 1953) i Dukli (od grudnia 1953 do grudnia 1956).
Czasy PRL W dniu 4 września 1945 ks. Andrzej Wronka został ustanowiony administratorem apostolskim diecezji gdańskiej. Pełnił on tę funkcję do 26 stycznia 1951 roku, kiedy to władze komunistyczne zmusiły go do opuszczenia diecezji gdańskiej. 27 stycznia 1951 wikariuszem kapitulnym diecezji gdańskiej został ks. Jan Cymanowski. Pełnił on tę funkcję do 8 grudnia 1956 roku. 29 kwietnia 1951 papież Pius XII mianował ks. Edmunda Nowickiego biskupem koadiutorem sedi datus w Gdańsku, jednak administrację nad diecezją nadal sprawował ks. Cymanowski. 8 grudnia 1956 odwilż w stosunkach Państwo–Kościół pozwoliła na przejęcie administracji w diecezji gdańskiej przez bpa Edmunda Nowickiego. 27 października 1957 bp Nowicki wydał dekret erygujący Biskupie Seminarium Duchowne w Gdańsku Oliwie. 18 stycznia 1959 bp Lech Kaczmarek został sufraganem diecezji gdańskiej.
W dniach 18 sierpnia–23 października 1960 cudowny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej nawiedził diecezję gdańską.
5 marca 1964 bp. Karol Maria Splett zmarł w Düsseldorfie.
W roku 1964 bp Edmund Nowicki został ordynariuszem gdańskim i pełnił tę funkcję do dnia 10 marca 1971, kiedy zmarł. W związku z tym wikariuszem kapitulnym diecezji został bp Lech Kaczmarek. W dniach 28–29 maja 1966 odbyły się obchody Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Gdańsku z udziałem prymasa Stefana Wyszyńskiego i przedstawicieli Episkopatu. 2 grudnia 1971 bp Lech Kaczmarek został ordynariuszem diecezji gdańskiej. 12 czerwca 1972 bp Kazimierz Kluz został sufraganem diecezji gdańskiej.
W dniu 28 czerwca 1972 papież Paweł VI wydał bullę Episcoporum Poloniae coetus reorganizującą administrację kościelną na Ziemiach Zachodnich. Do tej pory diecezja gdańska należała do metropolii gnieźnieńskiej.
W roku 1972 powstało Gdańskie Towarzystwo Teologiczne. W tym roku ukazał się również pierwszy numer periodyku naukowego „Studia Gdańskie”.
W dniach 25 września–20 grudnia 1973 odbyły się obrady II Synodu Diecezji Gdańskiej. W roku 1975 obchodzono uroczystości Pięćdziesięciolecia Diecezji Gdańskiej.
W 1980, podczas wydarzeń sierpniowych kapłani gdańscy aktywnie zaangażowali się w pomoc duszpasterską w zakładach pracy Trójmiasta.
3 listopada 1976 bp Lech Kaczmarek otworzył Biskupi Sąd Duchowny Diecezji Gdańskiej a 17 września 1978 erygował Gdańską Kapitułę Katedralną przy katedrze Trójcy Przenajświętszej w Oliwie. 5 grudnia 1982 zmarł bp Kazimierz Kluza. W dniu 23 marca 1983 bp Tadeusz Gocłowski został sufraganem diecezji gdańskiej. Pełnił on tę funkcję do 31 grudnia 1984 roku.
27 listopada 1983 ukazał się pierwszy numer Gdańskiego Dwutygodnika Katolickiego „Gwiazda Morza”. 23 lutego 1984 powstał Gdański Instytut Pastoralny.
31 lipca 1984 zmarł bp Lech Kaczmarek, a administratorem diecezji został bp Tadeusz Gocłowski. 31 grudnia 1984 bp Tadeusz Gocłowski został ordynariuszem diecezji gdańskiej.
W dniach 11–12 czerwca 1987 papież Jan Paweł II odwiedził diecezję gdańską. Podczas wizyty spotkał się z Lechem Wałęsą w Oliwie, z chorymi w bazylice Mariackiej i z młodzieżą na Westerplatte oraz odprawił mszę świętą dla ludzi pracy na gdańskiej Zaspie. Podczas tej mszy koronował on Cudowny Obraz Matki Boskiej Trąbkowskiej.
Czasy współczesne 25 marca 1992 Jan Paweł II wydał bullę Totus Tuus Poloniae populus reorganizującą administrację kościelną w Polsce. Zgodnie z tą bullą diecezję gdańską podniesiono do rangi archidiecezji i utworzono metropolię gdańską – łącząc dotychczasową diecezję gdańską i nowo powstałe diecezje: pelplińską i toruńską. Pierwszym arcybiskupem metropolitą został dotychczasowy ordynariusz gdański – Tadeusz Gocłowski CM. Archidiecezja gdańska utraciła na rzecz diecezji elbląskiej, dekanaty żuławskie: nadmorski, nowodworski, nowostawski i malborski. Do archidiecezji natomiast przyłączono 7 dekanatów z diecezji chełmińskiej: Gdynia I i II, Puck, Wejherowo I i II, Żarnowiec i Żukowo.
W dniach 5–6 czerwca 1999 papież Jan Paweł II odwiedził archidiecezję i metropolię gdańską, podczas swojej VII pielgrzymki do Polski. Odprawił on mszę na sopockim Hipodromie, podczas której koronował cudowny obraz Matki Boskiej Wejherowskiej, papieskimi koronami.
20 kwietnia 2000 papież Jan Paweł II mianował ks. dr Józefa Szamockiego, biskupem pomocniczym diecezji toruńskiej ze stolicą tytularną Clypia. Święcenia biskupie otrzymał 27 maja 2000 w bazylice katedralnej w Toruniu. Udzielił mu ich Andrzej Suski, biskup diecezjalny toruński, w asyście Tadeusza Gocłowskiego, arcybiskupa metropolity gdańskiego i Henryka Muszyńskiego, arcybiskupa metropolity gnieźnieńskiego.
24 stycznia 2005 papież Jan Paweł II przyjął rezygnację gdańskiego biskupa pomocniczego Zygmunta Pawłowicza i mianował ks. prałata dr Ryszarda Kasynę, biskupem pomocniczym archidiecezji gdańskiej ze stolicą tytularną Dices. Święcenia biskupie otrzymał 2 kwietnia 2005 w bazylice Mariackiej w Gdańsku. Głównym konsekratorem był arcybiskup Józef Kowalczyk, nuncjusz apostolski w Polsce, natomiast współkonsekratorami Tadeusz Gocłowski, arcybiskup metropolita gdański i Piotr Libera, biskup pomocniczy katowicki.
W 2007 roku Gdańskie Seminarium Duchowne obchodziło swój jubileusz 50-lecia istnienia (27 października).
17 kwietnia 2008 obchodzona była 25. rocznica sakry biskupiej arcybiskupa Tadeusza Gocłowskiego. Tego dnia papież Benedykt XVI przyjął rezygnację abpa Gocłowskiego z urzędu i mianował dotychczasowego biskupa warszawsko-praskiego – arcybiskupa Sławoja Leszka Głódzia, nowym metropolitą gdańskim. Ingres do archikatedry Trójcy Świętej w Gdańsku-Oliwie, w trakcie którego kanonicznie objął urząd, odbył 26 kwietnia 2008, natomiast 29 czerwca na placu św. Piotra w Rzymie odebrał od papieża paliusz.
W dniu 18 marca 2010 zmarł biskup Zygmunt Pawłowicz – biskup pomocniczy gdański w latach 1985–2005. 23 marca 2010 został pochowany w krypcie biskupów gdańskich w bazylice archikatedralnej w Gdańsku-Oliwie.
27 października 2012 papież Benedykt XVI przeniósł dotychczasowego biskupa pomocniczego archidiecezji gdańskiej Ryszarda Kasynę na urząd biskupa pelplińskiego.
22 lutego 2013 papież Benedykt XVI mianował ks. prał. dr Mirosława Adamczyka, nuncjuszem apostolskim w Liberii oraz arcybiskupem tytularnym Otriculum. Święcenia biskupie otrzymał 27 kwietnia 2013 w bazylice archikatedralnej Trójcy Świętej w Oliwie. Głównym konsekratorem był kardynał Kazimierz Nycz, arcybiskup metropolita warszawski, a współkonsekratorami Sławoj Leszek Głódź, arcybiskup metropolita gdański i arcybiskup Savio Hon Tai-Fai, sekretarz Kongregacji ds. Ewangelizacji Narodów.
21 grudnia 2013 papież Franciszek mianował ks. dr Wiesława Szlachetkę – proboszcza parafii św. Polikarpa w Gdańsku Osowej, biskupem pomocniczym archidiecezji gdańskiej ze stolicą tytularną Vageata. Święcenia biskupie otrzymał 4 stycznia 2014 w archikatedrze oliwskiej. Udzielił mu ich arcybiskup Celestino Migliore, nuncjusz apostolski w Polsce, w asyście Sławoja Leszka Głódzia, arcybiskupa metropolity gdańskiego i abpa Henryka Muszyńskiego, prymasa seniora.
26 września 2015 papież Franciszek mianował ks. prał. dr Zbigniewa Zielińskiego – proboszcza bazyliki Mariackiej w Gdańsku, biskupem pomocniczym archidiecezji gdańskiej ze stolicą tytularną Medeli. Święcenia biskupie otrzymał 24 października 2015 w bazylice archikatedralnej w Oliwie. Głównym konsekratorem był Sławoj Leszek Głódź, arcybiskup metropolita gdański, a współkonsekratorami abp Celestino Migliore, nuncjusz apostolski w Polsce i abp Tadeusz Gocłowski, emerytowany metropolita gdański.