Zamach stanu w Iranie (1953)

Zamach stanu w Iranie (1953) – zamach stanu, w rezultacie którego odsunięto od władzy irańskiego wybranego w demokratycznych wyborach premiera Mohammada Mosaddegha w 1953 roku. Zamach zaaranżowany został przez Wielką Brytanię (ponad nazwą „Operation Boot”) i Stany Zjednoczone (pod nazwą Projekt TPAJAX)Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization. I.B.Tauris. 2007. s. 775 oraz 1082. .Bryne, Malcolm (18 kwietnia 2013). „CIA Admits It Was Behind Iran’s Coup”. Foreign Policy..

Mossadegh starał się ograniczyć absolutną władzę szacha, co gwarantowała konstytucja z 1906 roku, dzięki jego polityce Iran stał się krajem demokratycznym. Dokonana została również nacjonalizacja irańskiego przemysłu naftowego, kontrolowanego przez należącą do rządu Wielkiej Brytanii, Anglo-Persian Oil Company (obecnie znana jako BP).Milani, Abbas (2008-11-01). Eminent Persians. .Milani, Abbas (2011-01-04). The Shah. .. Zamach stanu przeprowadzony został przez jednostki wojskowe generała Fazlollaha Zahediego. W wyniku zamachu szach Mohammad Reza Pahlawi mógł dalej rządzić krajem jako monarcha absolutny. Aż do czasu obalenia szacha w lutym 1979 roku jego rządy opierały się głównie na wsparciu ze strony Stanów ZjednoczonychU.S. foreign policy in perspective: clients, enemies and empire. David Sylvan, Stephen Majeski, s. 121..

W sierpniu 2013 roku, CIA oficjalnie przyznała się do tego, że była zaangażowana zarówno w planowanie i wykonanie zamachu; przekupywanie irańskich polityków, wojskowych, urzędników oraz szerzenie propuczystowskiej propagandySaeed Kamali Dehghan; Richard Norton-Taylor (19 kwietnia 2013). „CIA admits role in 1953 Iranian coup”. The Guardian.. CIA określiła zamach jako przeprowadzony „pod kierunkiem CIA” i jako „akt polityki zagranicznej USA, opracowany i zatwierdzony na najwyższych szczeblach władzy”„In declassified document, CIA acknowledges role in '53 Iran coup”. Cnn.com..

Wprowadzenie W XIX wieku Iran znalazł się w strefie wpływów dwóch konkurujących ze sobą mocarstw imperialnych – Wielkiej Brytanii i Rosji. Iran był o tyle ważny, że w 1892 roku brytyjski dyplomata George Curzon określił go jako miejsce, gdzie rozgrywa się gra o panowanie nad całym światemMark J. Gasiorowski, U.S. Foreign Policy and the Shah: Building a Client State in Iran (Cornell University Press: 1991) s. 32; George N. Curzon, Persia and the Persian Question, cz. 1. (Londyn: Cass, 1966) s. 3–4.. W 1872 roku Paul Reuter spotkał się z perskim monarchą Naserem ad-Dinem Szahem Kadżarem i obiecał mu sfinansować podróże po Europie w zamian za wprowadzenie wyłączności umów górniczych i kolejowych dla Wielkiej Brytanii. Umowa między szachem a Reuterem co prawda nie została wprowadzona w życie z powodu protestów w kraju oraz rządu RosjiElwell-Sutton, L. P. Persian Oil: A Study in Power Politics (Lawrence and Wishart Ltd.: Londyn) 1955. s. 12., mimo to stała się pretekstem do dalszej infiltracji gospodarczej Persji przez Brytyjczyków. W latach 90. XIX wieku w kraju wybuchły protesty, które doprowadziły szacha do odwołania monopolu tytoniowego, który wcześniej został przyznany brytyjskiej firmie Major G.F Talbo. W 1901 roku Mozaffar ad-Din Szah Kadżar udzielił 60-letniej koncesji na wyszukiwanie ropy naftowej brytyjskiemu przedsiębiorcy Williamowi Knox D’ArcyemuStephen Kinzer: All the Shah’s Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror (John Wiley and Sons, 2003), s. 33.. D’Arcy w 1907 roku przekazał swoje udziały w ręce Burmah Oil Company, która w kolejnych latach została niemalże znacjonalizowana przez brytyjski rządElwell-Sutton, L. P. Persian Oil: A Study in Power Politics s. 17.. Przejęcie przez Wielką Brytanię kontroli nad znaczną częścią perskiej gospodarki umożliwiło Brytyjczykom dalsze interwencje w sprawy wewnętrzne azjatyckiego państwa. Wielka Brytania rozwścieczyła Persów, szczególnie po perskiej rewolucji konstytucjonalnej, na którą Brytyjczycy starali się oddziaływaćMangol Bayat, Iran’s First Revolution: Shi’ism and the Constitutional Revolution of 1905–1909, Studies in Middle Eastern History, s. 336 (Oxford University Press, 1991). ..

Protesty społeczne, które odbyły się na początku XX wieku zmusiły Mozaffara ad-Dina Szaha Kadżara do liberalizacji ustrojowej w tym wprowadzenia w 1906 roku konstytucji, która ograniczała jego uprawnienia. Pozwoliło to też na uruchomienie parlamentu – Islamskiego Zgromadzenia Konsultatywnego, znanego również jako Madżlis, i na zwiększenie uprawnień premiera. Niemniej jednak szach zachował wiele uprawnień wykonawczych, a nawet je zwiększył. Monarcha mógł za pomocą dekretów królewskich powoływać i odwoływać premierów, wybierać połowę członków senatu (który jednak nie został zwołany aż do 1949 roku), wprowadzić podatki, a nawet rozwiązać parlament. Mimo formalnej demokratyzacji szach dalej sprawował władzę dyktatorską, a sprzeczne aspekty konstytucji powodowały w przyszłości liczne konflikty. Przeciwko rewolucji konstytucjonalnej protestowali Brytyjczycy i Rosjanie, którzy próbowali znieść konstytucję, wykorzystując do tego Mohammada Alego Szaha Kadżara, który siłą wycofał konstytucję i rozwiązał parlament. Przeciwnicy szacha Mohammada Alego założyli ruch partyzancki, na czele którego stanął Sattar Chan. Partyzanci w 1910 roku doprowadzili do obalenia monarchy i przywrócenia wcześniejszych ustaleń konstytucyjnych„Iran’s 1906 Constitution”. Foundation for Iranian Studies..

W trakcie trwania I wojny światowej Brytyjczycy, którzy utworzyli przedsiębiorstwo o nazwie Anglo-Persian Oil Company, przyznali Persji 16% zysków ze sprzedaży ropy. W 1921 roku w kraju odbył się zamach stanu (wsparty przez Brytyjczyków), w wyniku którego władzę w Iranie objął Reza Pahlawi, który jako premier zyskał reputację skutecznego polityka i przeciwnika korupcji. W 1925 roku z inicjatywy Rezy parlament przegłosował detronizację Ahmada Szaha Kadżara, co było równoznaczne z odsunięciem od władzy całej dynastii Kadżarów. Nowym władcą został Reza, którego rządy zapoczątkowały dynastię Pahlawi. Reza Szach rozpoczął szybki i skuteczny program modernizacji w Persji, która do tego czasu uznawana była za jeden z najbiedniejszych państw na świecie. Reza pozostawał jednak władcą, który nie tolerował sprzeciwu, przez całe lata 30. tłumił opozycję i wykluczał demokratyzację kraju. Przeciwnicy władcy byli więzieni i zabijani. Jednym z ówczesnych opozycjonistów był przyszły premier Mohammad Mossadegh, którego doświadczenia z tego okresu wpłynęły na jego niechęć do rządów autorytarnych i instytucji monarchiiMilani, Abbas (2008-11-01). Eminent Persians. .Farrokh, Kaveh. Iran at War: 1500-1988..

Reza Szah próbował ograniczyć wpływy kolonialnie, z drugiej strony były mu one jednak potrzebne do modernizacji Iranu. W rezultacie szach przyjął politykę równoważenia wpływów Wielkiej Brytanii i Niemiec. W latach 30. bezskutecznie próbował cofnąć brytyjską koncesję na ropę naftową. Co prawda udało mu się renegocjować warunki, jednak dalej Brytyjczycy zachowali korzystniejsze warunki. 21 marca 1935 roku Reza Szah podjął decyzję o oficjalnej zmianie nazwy kraju z Persji na Iran. Tym samym w miejsce Anglo-Persian Oil Company powstała Anglo-Iranian Oil CompanyMackey, Iranians, Plume, (1998), s. 178..

W trakcie II wojny światowej monarcha zadeklarował neutralność i oscylował między Wielką Brytanią a III Rzeszą. W 1941 roku po inwazji hitlerowskiej na ZSRR armia brytyjska, Armia Czerwona i oddział Brytyjskiej Wspólnoty Narodów przeprowadziły interwencję w Iranie. Celem interwencji było dalsze zajęcie pól naftowych. Reza Szach został przez Brytyjczyków obalony, a następnie aresztowany i wraz z kilkoma urzędnikami zesłany na wygnanie. Nowym szachem Iranu został 22-letni książę Mohammad Reza Pahlawi. Nowy władca był początkowo łagodnym, choć niekiedy niezdecydowanym liderem, co wyraźnie odróżniało go od ojca. W ciągu lat 40. wycofał on wiele autorytarnych praktyk okresu poprzedników i ustanowił model bliższy demokracji.

Brytyjscy żołnierze po zakończeniu wojny wycofali się z Iranu. Związek Radziecki, wycofując się, poparł powstałe w granicach Iranu separatystyczne republiki, co wywołało kryzys irański roku 1946, który został zażegnany po poparciu irańskiej armii przez Stany Zjednoczone. W efekcie tego wsparcia Iran nigdy nie respektował wcześniejszych umów naftowych ze Związkiem Radzieckim. Sytuacja Iranu po II wojnie światowej uległa zmianom, szczególnie gdy brytyjskie imperium kolonialne zaczęło ponosić pierwsze porażki, a amerykańska spółka Saudi Aramco działająca w Arabii Saudyjskiej zgodziła się na podział dochodów 50 na 50. Sytuacja geopolityczna coraz mocniej skłaniała Irańczyków do podejmowania postulatów nacjonalizacji przemysłu naftowego i zerwania zależności od Wielkiej BrytaniiIrene L. Gendzier Notes From the Minefield: United States Intervention in Lebanon and the Middle East, 1945–1958 by Boston University political science (Westview Press, 1999) , s. 34–35..

Kryzys naftowy Dojście do władzy Frontu Narodowego Gdy w 1949 roku doszło do nieudanego zamachu na szacha. Ten, wstrząśniętym tym wydarzeniem i ośmielony sympatią społeczeństwa, zaczął pełnić coraz bardziej aktywną rolę w polityce. Szybko powołał Irańskie Zgromadzenie Ustawodawcze, mające zmienić konstytucję na jego korzyść. Zwołał również senat, który nigdy dotąd nie został powołany. Do senatu powołał połowę sprzyjających mu senatorów. Mossadegh uważał, że ten wzrost siły politycznej szacha nie jest demokratyczny, a według niego szach powinien „panować, ale nie rządzić”, tak jak ma to miejsce w monarchiach konstytucyjnych w Europie. Zwolennicy Mossadegha i inni przeciwnicy szacha połączyli się, tworząc koalicję znaną jako Front Narodowy. Głównym celem koalicji była nacjonalizacja ropy naftowej.

W wyborach w 1951 roku Front Narodowy zdobył większość w parlamencie. Premierem mianowany został Mossadegh, który dla celów taktycznych zawarł sojusz ze zwolennikami sajatollaha Abolghasema Kaszaniego, który w ramach koalicji został marszałkiem parlamentu. Stosunki między szachem i premierem były złe. Szach nieprzychylnie patrzył na nacjonalizację ropy przeprowadzoną przez rząd Frontu przy powszechnym poparciu społecznym.

Nacjonalizacja ropy thumb|230px|Wiec zwolenników premiera Pod koniec 1951 roku Parlament Iranu jednomyślnie zatwierdził ustawę nacjonalizacji ropy. Kierunek ten był bardzo popularny wśród większości Irańczyków i wywołał pośród społeczności ogromną falę nacjonalizmu oraz przyczynił się do długotrwałego konfliktu z Wielką Brytanią. Nacjonalizacja spowodowała olbrzymi wzrost poparcia dla premiera, który stał się bohaterem narodowym. Iran znalazł się w centrum światowej polityki, a wielu Irańczyków czuło, że po raz pierwszy od stuleci objęli oni kontrolę nad sprawami kraju. Wielu oczekiwało, że nacjonalizacja spowoduje ogromny wzrost bogactwa mieszkańców..