thumb|30 DP w 1938 30 Poleski pułk artylerii lekkiej (30 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.

Pułk sformowany został na bazie Syberyjskiego dywizjonu artylerii w 1921 w Starogardzie Gdańskim. W okresie międzywojennym stacjonował też w Białej Podlaskiej, Włodawie, Berezie Kartuskiej i Brześciu.

W kampanii wrześniowej 1939 pułk walczył w składzie macierzystej 30 Poleskiej Dywizji Piechoty (Armia „Łódź”).

Syberyjski dywizjon artylerii Były dowódca I dywizjonu 5 pułku artylerii polowej na Syberii major Ludwik Jurkiewicz, wraz z grupą żołnierzy, 4 marca 1920 dotarł do Harbinu na Dalekim Wschodzie. 15 kwietnia z portu Dajren, parowcem angielskim „Jarosław”, byli żołnierze 5 Dywizji Strzelców udali się do Polski. Inna grupa płynęła statkiem „Woroneż". 1 lipca do Gdańska przybyło około120 oficerów i 800 szeregowców z 5 DSP. Na tymczasowe miejsce pobytu szeregowców wyznaczono Chełmno, a oficerów i rodziny żołnierzy rozlokowano w Grupie. 12 lipca płk Kazimierz Rumsza rozpoczął tworzenie Brygady Syberyjskiej. W jej strukturach utworzono w Grudziądzu dywizjon artylerii z dowódcą ppłk. Jurkiewiczem na czele. Wcielono do niego wszystkich żołnierzy byłego „syberyjskiego” 5 pułku artylerii polowej. 3 sierpnia dywizjon przybył do Skierniewic. Tam uzupełniono braki w stanie osobowym, a dwa dni później cała brygada przegrupowała się do Zegrza i weszła w skład nowo formującej się 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego. Początkowo Brygadę Syberyjską w składzie dwóch pułków piechoty i dywizjonu artylerii miano skierować do Pułtuska celem wzmocnienia grupy gen. Baranowskiego. Rozkaz cofnięto, a brygadę zatrzymano w Zegrzu. Rozkazy zmieniano jeszcze kilkakrotnie. 12 sierpnia brygada przeszła do rejonu Borkowo – Błędówko i zajęła odcinek obrony nad Wkrą. Dywizjon artylerii ze swoimi 8 działami polowymi wspierać miał 1 Syberyjskie pułk piechoty. 14 sierpnia 5 Armia przeszła do natarcia. W tym dniu pod Borkowem swój chrzest bojowy przeszedł też dywizjon syberyjski. Odpierał kontrataki wojsk sowieckich zmierzających do przekroczenia Wkry w okolicy Błędowa i Borkowa. Po załamaniu obrony przeciwnika, część żołnierzy dywizjonu uczestniczyła w pościgu.

W kolejnych dniach baterie ze stanowisk ogniowych pod Błędowem kilkakrotnie odpierały ataki liczniejszego przeciwnika. Atakująca koncentrycznie sowiecka 11 Dywizja Strzelców uzyskała powodzenie, a dywizjon w walce stracił jedną baterię. 18 sierpnia mocno uszczuplona brygada z niekompletnym dywizjonem weszła w skład wydzielonej grupy operacyjnej gen. Aleksandra Osińskiego i to w jej składzie 21 sierpnia pod Konopkami dywizjon odpierał ataki III Korpusu Kawalerii Gaja torującego drogę odwrotu sowieckiej 4 Armii Jewgienija Siergiejewa. 23 sierpnia dywizjon wspierał pułki macierzystej brygady pod Chorzelami. Poniesione straty w ludziach i sprzęcie spowodowały, że 25 sierpnia dywizjon otrzymał rozkaz powrotu do Zegrza. Tam odpoczywał i reorganizował się.

We wrześniu Brygada Syberyjska nadal działała w składzie grupy operacyjnej gen. Aleksandra Osińskiego. Dywizjon zabezpieczał lewe skrzydło zgrupowania uderzeniowego atakującego Grodno. Po zdobyciu miasta stacjonował tam do 15 października. W tym dniu skierowany został do Grudziądza, gdzie dołączył do baterii zapasowej 16 pułku artylerii polowej.

18 października na Pomorzu utworzono Dywizję Syberyjską. W strukturze dywizji przewidziany był pułk artylerii polowej. Trzonem nowo formowanego pułku stał się Syberyjski dywizjon artylerii. 23 listopada dywizjon opuścił Grudziądz i przeszedł do Kartuz. Tu został zreorganizowany, a jego 11 baterią stała się 10/16 pap. Zmieniono też nazwę dywizjonu na IV dywizjon 16 pułku artylerii polowej. Pod koniec kwietnia 1921 opuścił Kartuzy i został skierowany do Starogardu Gdańskiego. Tam wszedł w skład 30 Syberyjskiej Dywizji Piechoty.

Mapy walk dywizjonu

W okresie pokoju thumb|Korpus oficerski 30 pap thumb|Korpus podoficerski 30 pap thumb|Brześć nad Bugiem – brama wjazdowa do fortu

Formowanie i zmiany organizacyjne 15 lipca 1921 w Starogardzie Gdańskim sformowany został 30 Syberyjski pułk artylerii polowej. W jego skład weszły IV dywizjon 16 pap (były Syberyjski dywizjon artylerii), IV/14 Wielkopolskiego pułku artylerii polowej i 6 bateria 13 pułku artylerii ciężkiej. W chwili organizowania posiadał strukturę dwudywizjonową, a w każdym dywizjonie trzy baterie po cztery działa. 7 października pułk przeniesiony został do Białej Podlaskiej i pozostawał tam do 24 września 1922. 8 maja jego II dywizjon przegrupował się do Pińska i tam kwaterował do 22 grudnia. 25 września 1922 siły główne pułku zostały dyslokowane do Włodawy, a z końcem roku dołączył do nich II dywizjon z Pińska.

Jeszcze w 1922 wprowadzono strukturę trzydywizjonową w składzie siedmiu baterii. Dotychczasowe 4. i 9 bateria zostały skadrowane. W nowej strukturze I dywizjon (alarmowy) miał trzy baterie, zaś pozostałe dywizjony po dwie. Rozkazem wykonawczym Departamentu III z 27 listopada 1925 wprowadzono kolejne zmiany. I dywizjon składał się z trzech baterii armat, w każdej po cztery francuskie 75 mm armaty, II dywizjon z dwóch baterii armat po 4 armaty 75 mm, III dywizjon z dwóch, w tym jedna bateria armat 75 mm i jedna bateria haubic 100 mm. W latach 1926–1927 III dywizjon miał posiadać dwie baterie haubic 100 mm, a w każdej po trzy działa.

31 grudnia 1931, na podstawie rozkazu B. Og. Org. 1120 – 18 Org. ministra spraw wojskowych marszałka Polski Józefa Piłsudskiego 30 pap został przemianowany na 30 pułk artylerii lekkiejDz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 31 XII 1931, poz. 473..

W 1932 nastąpiła kolejna reorganizacja artylerii. Mimo zaawansowanych prac, pułk nie wprowadził w życie nowej organizacji, a w 1935 posiadał trzy dywizjony a siedem baterii. Sprzęt artyleryjski stanowiły nadal armaty 75 mm wz. 1897 oraz haubice 100 mm wz. 14/19P. Mankamentem było postępujące zużycie dział wynoszące w 1936 około 75-80%. W 1937 częściowo wprowadzono ogumienie pneumatyczne. W 1934 pułk został przedyslokowany do Berezy Kartuskiej, a następnie w 1936 do Brześcia nad Bugiem (do Twierdzy). W 1938 II/30 pal mjr. Aleksandra Makowitza przedyslokowany został do Pińska. W 1939 w skład 30 pal wchodziły dwa dywizjony 75 mm armat i dywizjon 100 mm haubic. Na wyposażeniu I dywizjonu znajdowało się 12 armat francuskich starego typu. Taką samą liczbę armat posiadał II dywizjon. III dywizjon uzbrojony był w 12 haubic 100 mm produkcji polskiej, ale wykonanych według wzoru austriackiego.

Szkolenie i wychowanie Priorytetem działalności bieżącej w pułku było szkolenie wojsk. Zasadnicza służba wojskowa artylerzysty trwała 19 miesięcy. Pierwszy rocznik szkolił się od wcielenia marcowego do września, po czym następował jesienno-zimowy okres szkolenia. W październiku zwalniano do rezerwy drugi rocznik. Wiele uwagi poświęcano wyszkoleniu zespołowemu baterii i dywizjonów, w tym pracy dowódców nad wypracowaniem decyzji do działania i współpracą z oddziałami piechoty przy realizowaniu skutecznego wsparcia ogniowego. Do szkolenia wykorzystywano place ćwiczeń rozmieszczone wokół garnizonu. Równolegle ze szkoleniem prowadzona była praca wychowawcza i kulturalno-oświatowa. W pracy wychowawczej ważną funkcję pełniło duchowieństwo. Kapelani prowadzili odczyty patriotyczno-religijne, dbali o czytelnictwo i rozwój duchowy żołnierza. W pułku organizowano też kursy dla analfabetów, kursy rolnicze i inne formy kształcenia zawodowego. Wiele uwagi poświęcano utrzymaniu dyscypliny żołnierzy i przeciwdziałaniu destrukcyjnej działalności jaką prowadziły bądź próbowały prowadzić mniejszości narodowe. W drugiej połowie lat trzydziestych podstawową formą pracy oświatowo-wychowawczej były pogadanki. Program zawierał czterdzieści dwa tematy dotyczące wiedzy o Polsce, o wojsku, o wojnie i o obowiązkach i prawach żołnierza.

Święta w pułku Obchody świąt państwowych i wojskowych wykorzystywano do krzewienia wśród żołnierzy postaw patriotycznych. 15 sierpnia żołnierze pułku, wspólnie z miejscowymi i przedstawicielami administracji, czcili pamięć poległych w okresie wojny polsko-bolszewickiej. Przed południem dokonywano przeglądu wojska, a potem żołnierze maszerowali na mszę świętą. Po południu organizowane były akademie, spotkania z kombatantami i koncerty. Wieczorem odbywał się apel poległych. Podobne uroczystości odbywały się 4 grudnia w dniu św. Barbary i w dniu święta pułkowego.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939dowódca pułkuppłk Zygmunt LewandowskiI zastępca dowódcyppłk Anastazy Albert Makowskiadiutantkpt. Romuald Cymerskilekarz medycynypor. lek. Roman Tatarczykstarszy lekarz weterynariimjr lek. wet. Wacław Henryk Duvalmłodszy lekarz weterynariipor. Paweł Sadlakoficer zwiadowczykpt. Tadeusz NowaczyńskiII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Leonard Bursaoficer mobilizacyjnykpt. adm. (art.) Stefan II Krajewskizastępca oficera mobilizacyjnegopor. adm.(art.) Antoni Polichooficer administracyjno-materiałowykpt. Stanisław III Łapińskioficer gospodarczykpt. int Stanisław Piotr Golankiewiczoficer żywnościowywakatdowódca plutonu łącznościpor. Mieczysław Chylińskioficer plutonuppor. Jan Sitkodowódca szkoły podoficerskiejkpt. Antoni Mateńkozastępca dowódcypor. Jan Kazimierz Błaszczynadowódca plutonudowódca plutonuppor. Antoni Lipińskidowódca plutonupor. Zygmunt Alfred Zwolanowskidowódca plutonuppor. Aleksander Pristupa vel Pristupińskidowódca I dywizjonumjr Stanisław Nikodemowiczdowódca 1 bateriipor. Leon Franciszek Witkowskidowódca plutonuppor. Anioł Antoni Kamińskidowódca 2 bateriikpt. Alojzy Piwowardowódca plutonupor. Kazimierz Popławskidowódca 3 bateriipor. Michał Mańkadowódca plutonuppor. Jan Sztejnbisdowódca II dywizjonumjr Aleksander Makowitzadiutant dywizjonupor. Tadeusz Gustaw Buszkooficer zwiadowczypor. Jan Czerniakd-ca drużyny łączności dywizjonupomocnik d-cy dywizjonu ds. gosp.kpt. adm. (art.) Maksymilian Głowińskidowódca 5 bateriikpt. Jan Zwodzijaszdowódca plutonuppor. Andrzej Jerzy Mosińskidowódca 6 bateriikpt. Edward Kawkadowódca plutonuppor. Mieczysław Aleksander Szadkowskidowódca III dywizjonumjr Adam Fedorkodowódca 7 bateriipor. Wacław Mazurkiewiczdowódca plutonupor. Romuald Rymkiewiczdowódca 8 bateriikpt. Zygmunt Wieruszewskidowódca plutonupor. Piotr Boużyk

30 pal w kampanii wrześniowej

Mobilizacja 23 marca 1939 o godz.15.00 została ogłoszona mobilizacja alarmowa w grupie zielonej dla I dywizjonu armat w terminie Z+28 do Z+40 i czerwona dla pozostałych pododdziałów pułku i dywizyjnych oraz innych pozadywizyjnych w czasie od A+28 do A+72:

30 pułk artylerii lekkiej, kolumna taborowa nr 902, warsztat taborowy nr 917, 59 dywizjon artylerii lekkiej.

W ramach I rzutu mobilizacji powszechnej na bazie pokojowego 30 dywizjonu artylerii ciężkiej w garnizonie Brześć n/B zmobilizowano przy wsparciu materiałowym i personalnym dywizjon II/3 pułku artylerii ciężkiej. W II rzucie mobilizacji powszechnej zostały zmobilizowane:

bateria marszowa 30 pal, Ośrodek Zapasowy Artylerii Lekkiej nr 9.