Polskie Siły Zbrojne w ZSRR (1941–1942)

thumb|Generałowie: Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Władysław Anders, Mieczysław Boruta-Spiechowicz (pierwszy rząd, od lewej), Zygmunt Bohusz-Szyszko, płk Leopold Okulicki (drugi rząd). Polskie Siły Zbrojne w ZSRR 1942 thumb|upright|Generał Władysław Anders thumb|Uroczystości w Armii Polskiej w ZSRR thumb|Uroczystości w Armii Polskiej w ZSRR

Polskie Siły Zbrojne w ZSRR (pot. Armia Andersa, nazwa utworzona od nazwiska dowódcy – generała dywizji Władysława Andersa) – oddziały Wojska Polskiego podporządkowane legalnemu rządowi RP na emigracji, utworzone po wybuchu wojny III Rzeszy z ZSRR, zawarciu układu Sikorski-Majski i tzw. amnestii dla obywateli polskich z Rzeczypospolitej: zesłanych, uwięzionych w więzieniach śledczych NKWD i deportowanych do obozów koncentracyjnych Gułagu.

11 sierpnia 1941 roku Naczelny Wódz powierzył dowodzenie armią gen. dyw. Władysławowi Andersowi, przetrzymywanemu w więzieniu NKWD na Łubiance.

14 sierpnia 1941 roku podpisano umowę wojskową, która dała podstawę do rozpoczęcia formowania Armii Polskiej w ZSRR.

Dowództwo armii W gmachu polskiej ambasady w Moskwie 27 sierpnia 1941 roku odbyła się odprawa oficerów powołanych do pracy w dowództwie armii. Gen. Anders poinformował zebranych o obsadzie personalnej dowództwa i sztabu. Przedstawiała się ona następująco: dowódca armii – gen. dyw. Władysław Anders szef sztabu armii – płk dypl. Leopold Okulicki kwatermistrz – ppłk dypl. Stanisław Pstrokoński szef oddziału I – ppłk dypl. Władysław Krogulski szef oddziału II – ppłk dypl. Jan Giełgud-Aksentowicz szef oddziału III – ppłk dypl. Kazimierz Wiśniowski szef saperów – płk Eustachy Górczyński szef uzbrojenia – ppłk Józef Mara-Meÿer szef intendentury – płk Adam Kosiba naczelny chirurg – płk dr Bolesław Szarecki szef sanitarny – ppłk dr Feliks Zalewski szef sądownictwa – p.o. mjr Adam Kipiani szef budownictwa i kwaterunku – kpt. Stanisław Pietsch dowódca broni pancernej – mjr Stanisław Szostak od 20 września 1941 Przedstawiono na niej również dowództwa dywizji i ośrodka zapasowego

5 Wileńska Dywizja Piechoty dowódca – gen. bryg. Mieczysław Boruta-Spiechowicz zastępca dowódcy – płk dypl. Jerzy Grobicki szef sztabu – ppłk dypl. Zygmunt Berling 6 Lwowska Dywizja Piechoty dowódca – gen. bryg. Michał Tokarzewski-Karaszewicz zastępca dowódcy – gen. bryg. Jerzy Wołkowicki szef sztabu – mjr dypl. Ludwik Domoń Ośrodek zapasowy dowódca – płk dypl. Janusz Gaładyk zastępca dowódcy – płk B. Jaworowski

Formowanie oddziałów mały|Byli więźniowie łagrów zgłaszający się do służby wojskowej w Armii Polskiej w ZSRR – 1941 Generał Anders objął obowiązki dowódcy Armii Polskiej w ZSRR 18 sierpnia 1941 roku. Stan armii ustalono na 30 000 ludzi. Rejonem formowania armii był okręg Buzułuku, miejsce postoju dowódcy armii wyznaczono w przysiółku Kułtubanka (koło Buzułuku w obwodzie czkałowskim, obecnie orenburskim, Rosja). W istniejących obozach NKWD dla jeńców polskich od 23 sierpnia 1941 roku rozpoczęły pracę komisje rekrutacyjne i do 12 września zaakceptowały one 24 828 jeńców wojennych i internowanych. Jednocześnie 273 osobom narodowości niemieckiej odmówiono rekrutacji, 252 osoby odrzuciły akceptację, 234 osoby nie kwalifikowały się z powodów zdrowotnych, a 3 osoby ze względu na obciążające je wyroki sądowe. Łącznie wcielono do Armii 25 115 osób, w tym 960 oficerów. Formowanie jednostek rozpoczęto we wrześniu w Buzułuku, Tatiszczewie koło Saratowa oraz w Tockoje na linii kolejowej Kujbyszew (obecnie i poprzednio Samara) – Czkałow (obecnie i poprzednio Orenburg).

Zalążki oddziałów dywizji rozpoczęto formować we wrześniu 1941 r. w Ośrodku Zapasowym Armii w Tockoje na podstawie etatu sowieckiej DP.

W dalszej kolejności ośrodek organizował oddziały szkoleniowe oficerów, podchorążych, podoficerów i specjalistów służb. Dowódcą ośrodka był płk dypl. Bronisław Rakowski, a szefem sztabu ppłk Tadeusz Felsztyn. 20 października ośrodek został przekształcony w Ośrodek Organizacyjny Armii.

5 Wileńska Dywizja Piechoty W Tatiszczewie formowała się 5 Dywizja Piechoty.

W drugiej połowie września zaczęło napływać sowieckie umundurowanie, uzbrojenie i sprzęt. Dostarczany sprzęt bojowy i uzbrojenie pochodził z bieżącej produkcji radzieckiego przemysłu wojennego. Dywizja otrzymała: karabiny automatyczne i powtarzalne, działa artyleryjskie, działka i karabiny przeciwlotnicze, działa przeciwpancerne, moździerze, środki łączności, sanitarne, sprzęt saperski, transport samochodowy i konny.

Sformowano 13, 14 i 15 pułki piechoty, 5 pułk artylerii lekkiej, 5 dywizjon artylerii przeciwlotniczej. Pododdziały dywizyjne stanowiły: 5 batalion łączności, 5 batalion saperów, 5 dywizjon kawalerii i 5 batalion sanitarny. Ponadto dywizja posiadała zawiązki batalionu pancernego, kompanie lotników i komendę obozu.

22 września 1941 dywizja osiągnęła stan organizacyjny, który umożliwił jej rozpoczęcie szkolenia bojowego.

15 października stan osobowy dywizji wynosił: 475 oficerów i 8617 szeregowców.

6 Lwowska Dywizja Piechoty thumb|W Tockoje formowała się 6 DP W Tockoje formowała się 6 Lwowska Dywizja Piechoty.

Dywizja formowana była w drugiej kolejności.

Jej struktura wzorowana była na strukturze 5 Dywizji. Obok dowództwa i sztabu oraz służb, w skład dywizji wchodziły trzy pułki piechoty (16, 17, 18). Ponadto w etatowym składzie znajdowały się: 6 batalion saperów, 6 batalion łączności i 6 batalion sanitarny. Poza etatem w dywizji zorganizowano: 6 batalion „Dzieci Lwowskich”, 6 batalion pancerny, 6 pluton lotniczy oraz 6 oddział Pomocniczej Służby Kobiet.

10 października dywizja otrzymała 615 koni, 343 pary uprzęży i 343 wozy. Nie była ona jednak wyposażona w sprzęt łączności i inżynieryjno-saperski. Najbardziej dokuczliwy był jednak brak broni i sprzętu bojowego. Dywizja posiadała na swym uzbrojeniu jedynie 200 karabinów otrzymanych z 5 Dywizji, które przeznaczono do służby wartowniczej i częściowo wykorzystywano w szkoleniu. W połowie października 6 dywizja piechoty liczyła: 393 oficerów, 11 344 podoficerów i szeregowców oraz 69 kobiet.

7 Dywizja Piechoty Napływ ludzi do Ośrodka Zapasowego Armii w Tockoje pozwolił na rozpoczęcie organizowania oddziałów 7 Dywizji Piechoty.

Struktura organizacyjna tej dywizji, podobnie jak i innych jednostek polskich, opierała się na etatach dywizji piechoty Armii Czerwonej.

Jej dowódcą został płk dypl. Bronisław Rakowski. Wyznaczono też dowództwa 19, 20 i 21 pułków piechoty. Brak odpowiednich kwater i warunków oraz niedobór kadry oficerskiej nie pozwolił w pierwszej fazie rozbudowy na utworzenie dywizji. Ostatecznie Dywizja została sformowana dopiero w 1942.

Rozbudowa armii thumb|Oficerowie Wojska Polskiego i Armii Czerwonej w trakcie ćwiczeń. Z prawej siedzi Władysław Anders. Zima 1941/42 Formowanie dywizji kontynuowano po przeniesieniu Armii w głąb republik azjatyckich.

5 stycznia 1942 dowódca Armii Polskiej w ZSRR wydał rozkaz organizacyjny, zgodnie z którym 5 i 6 Dywizja utrzymuje dotychczasową organizację, natomiast nowo formowane dywizje (w tym 7 Dywizja Piechoty) częściowoSmoliński, Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie…, s. 37. uwzględniały już wzorce brytyjskie. W dywizjach przewidziano więc utworzenie m.in. dwóch pułków piechoty, pułku artylerii lekkiej i pułku artylerii ciężkiej. Stan osobowy dywizji miał wynosić 663 oficerów i 13386 szeregowych.

W sztabie armii opracowano projekt organizacyjny armii. Przewidywano organizację dwóch korpusów: piechoty w składzie trzy – cztery dywizje piechoty, rozbudowana artyleria i jednostki korpuśne oraz pancerno-motorowego w składzie: dwie brygady pancerne, jedna do dwóch dywizji zmotoryzowanych i odpowiednie jednostki korpuśne.

Ponadto miały być zorganizowane m.in.: grupa artylerii (dwa pułki ciężkie, jednostki przeciwlotnicze i pomiarowe), trzy bataliony saperów i dwa dywizjony lotnictwa.

Wyznaczono też nowe rejony formowania i dowódców dywizji: Dowództwo i sztab armii w Yangiyoʻl, w Uzbekistanie (30 km na południowy zachód od Taszkentu) 5 Dywizja – Dżalalabad w Kirgistanie (300 km od Taszkentu) 6 Dywizja – Shahrisabz w Uzbekistanie (70 km na południe od Samarkandy), 7 Dywizja – Kermine w Uzbekistanie (150 km na północny zachód od Samarkandy – na północ od Afganistanu), dowódca – gen. Zygmunt Szyszko-Bohusz 8 Dywizja – Czokpak w południowym Kazachstanie (100 km na północny wschód od Taszkentu), dowódca – płk dypl. Bronisław Rakowski 9 Dywizja – Marg‘ilon w Uzbekistanie (dolina Fergany), dowódca – płk dypl. Marian Bolesławicz 10 Dywizja – Ługowaja w południowym Kazachstanie (140 km na zachód od Frunze), dowódca – płk piech. Alfred Jan Schmidt Ośrodek Organizacyjny Armii – G‘uzor w Uzbekistanie (180 km na południowy wschód od Buchary), dowódca – płk Leon Koc Centrum Wyszkolenia Armii – Wriewskij w Uzbeckiej Republice, dowódca – płk Nikodem Sulik Centrum Wyszkolenia Artylerii – Kara-Suu w Kirgistanie, dowódca – ppłk Edmund Albin Zimmer Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej – Kainda w Kirgistanie, dowódca – mjr Stefan Felsztyński bataliony samochodowe Armii – Krabałdy w Kirgistanie(50 na zachód od Frunze)mały|upright|Cmentarz polski w Shahrisabz 1 pułk ułanów – Otar w południowym Kazachstanie (150 km na zachód od Ałma-Aty) 1 pułk łączności – Wieliko Aleksiejewskaja w Uzbekistanie Ewakuacyjna Stacja Zbiorcza – Krasnowodsk nad Morzem Kaspijskim w Turkmenistanie

Jednocześnie Delegatury Ambasady RP w Rosji, rozmieszczone na terenie całego ZSRR i oficerowie łącznikowi WP przy Delegaturach przyjmowali uwolnionych z łagrów i zesłania Polaków, kierując ich do miejsca koncentracji Armii Polskiej w ZSRR (początkowo Buzułuk, następnie Taszkent). Liczba ochotników wielokrotnie przekraczała ustalone wstępnie pomiędzy Andersem a Stalinem stany etatowe polskich jednostek wojskowych.

Oddziały junackie Do wojska przyjmowano także zgłaszającą się młodzież „sybiracką” w wieku 14–18 lat, dla której utworzono szkoły junackie. Generał Władysław Anders rozkazał przyjmować zgłaszających się bez względu na wiek. Po pierwsze chodziło o ułatwienie jej wyjazdu z Rosji, po drugie – zapewnienie wojsku przyszłych, wykształconych kadr. Młodzi ludzie dostali mundury wojskowe i już w Rosji rozpoczęli naukę. Stanowili grupę około 3000 junaków i junaczekAnna Kubajak, Wywózki Polaków na Sybir w czasie II wojny światowej.. W Iranie młodszych junaków zwolniono – trafili potem do obozów w Valivade i Balachadi, ze starszych sformowano w 1942 w w Palestynie Junacką Szkołę Kadetów.

Dzieci przy Armii Andersa thumb|Polskie dzieci z Pahiatua, ewakuowane z armią Andersa, 1944 Przy wojsku zgromadziło się wiele tysięcy dzieci, najczęściej skrajnie wynędzniałych, było wśród nich bardzo wiele sierot. Żołnierze objęli dzieci troskliwą opieką. Zaczęto od razu organizować dla nich szpitale, sierocińce, szkoły.

Obywatele polscy narodowości żydowskiej w Armii Andersa Według szacunków izraelskiego historyka Shimona Redlicha wiosną i latem 1942 r. podczas ewakuacji do Iranu Armii Andersa oraz towarzyszących jej rodzin wojskowych ze Związku Radzieckiego wyjechało od 5 do 7 tys. Żydów. W tej liczbie było 4 tys. żołnierzy.

W Palestynie znalazła się również duża grupa cywilnej ludności żydowskiej, która ewakuowała się z armią gen. Andersa. Na skutek zabiegów organizacji żydowskich i za zgodą władz polskich do Palestyny przewieziono, głównie drogą morską, od. 1200 do 1600 uchodźców żydowskich, w tym co najmniej 950 dzieci.