Gieorgij Konstantinowicz Żukow (; ur. w Striełkowce, zm. 18 czerwca 1974 w Moskwie) – radziecki wojskowy, działacz partyjny i polityk narodowości rosyjskiej, marszałek Związku Radzieckiego, minister obrony ZSRR (1955–1957).
Zmobilizowany do armii cesarskiej podczas I wojny światowej, służył jako kawalerzysta. Po zamachu stanu bolszewików dołączył do nich, podczas wojny domowej żołnierz Armii Czerwonej. Po zwycięstwie pozostał w niej, przeszedł też kursy oficerskie. Jego kariera nabrała rozpędu w latach trzydziestych, gdy został dowódcą (1933–1937), później 3 (1937–1938) i 6 Korpusu Kawalerii (1938), wreszcie zastępcą dowódcy Białoruskiego Okręgu Wojskowego (1938–1939), po czym przerzucono go do Mongolii jako dowódcę (1939). Tam zasłynął odparciem agresji japońskiej nad Chałchin-Goł, co jeszcze bardziej przyspieszyło jego karierę. Mianowany dowódcą Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego (1940–1941), odpowiedzialny za przeprowadzenie agresji zbrojnej na Rumunię, po czym wyznaczony na szefa Sztabu Generalnego (1941) oraz zastępcę ludowego komisarza obrony ZSRR (1941). Po ataku Niemiec na ZSRR wszedł w skład Stawki Najwyższego Naczelnego Dowództwa (1941–1945), przeniesiony też do służby frontowej i mianowany dowódcą Frontu Leningradzkiego (1941), Rezerwowego (1941) i Zachodniego (1941–1942), głównodowodzącym Głównego Dowództwa Wojsk Kierunku Zachodniego (1942), zastępcą Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych (1942–1945) i I zastępcą ludowego komisarza obrony ZSRR (1942–1945), dowódcą 1 Frontu Ukraińskiego (1944) i 1 Białoruskiego (1944–1945). Po zwycięstwie dowódca Grupy Wojsk Radzieckich w Niemczech (1945–1946) oraz komendant Radzieckiej Administracji Wojskowej w Niemczech (1945–1946) i członek Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec (1945), później wyznaczony na naczelnego dowódcę wojsk lądowych (1946) oraz wiceministra sił zbrojnych ZSRR (1946), wkrótce potem odwołany przez Stalina, obawiającego się gigantycznej popularności, jaką Żukow zdobył podczas wojny. Zdegradowany do dowódcy Odeskiego (1946–1948), później Uralskiego Okręgu Wojskowego (1948–1953). Pozycję odzyskał po śmierci Stalina, został wiceministrem obrony (1953–1955), wspomógł też Chruszczowa w likwidacji Berii oraz przejęciu władzy. W 1955 roku zastąpił Bułganina jako minister obrony ZSRR, został też członkiem Biura Politycznego KPZR (1956–1957). W 1957 roku, gdy Chruszczow umocnił władzę, odwołany ze stanowiska oraz z kierownictwa partii, przeszedł na emeryturę. Deputowany do Rady Najwyższej ZSRR I, II, III i IV kadencji.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Urodził się 1 grudnia 1896 we wsi Striełkowka w guberni kałuskiej (obecnie w obwodzie kałuskim), w ubogiej chłopskiej rodzinie. Ojciec zajmował się szewstwem, a matka, obdarzona dużą siłą fizyczną, dla poprawy budżetu rodzinnego popisywała się podnoszeniem worków z pszenicą o wadze 180 funtów (około 82 kg)William Spahr, Generalowie Stalina, Warszawa 2001, s. 217.. Został oddany do terminu do kuśnierza. 7 sierpnia 1915 został powołany do armii Imperium Rosyjskiego. Służył w kawalerii, wyróżnił się odwagą, był kilkakrotnie ranny i kontuzjowany.
Pod koniec sierpnia 1916, po ukończeniu szkoły podoficerskiej, walczył w szeregach 10 Nowogrodzkiego Pułku Dragonów na Froncie Południowo-Zachodnim. W październiku odniósł ciężką kontuzję połączoną z częściową utratą słuchu i został skierowany do zapasowego pułku kawalerii. Za walki na froncie zachodnim i odniesione rany został dwukrotnie odznaczony Krzyżem św. Jerzego III i IV klasy. W grudniu 1917 po rozwiązaniu szwadronu wrócił do Moskwy, a następnie do rodzinnej wsi, gdzie długo chorował na tyfus.
Wojna domowa w Rosji i okres międzywojenny W sierpniu 1918 roku wstąpił w szeregi Armii Czerwonej. Brał udział w rewolucji październikowej, a następnie w latach 1918–1920 w wojnie domowej w Rosji. Walczył po stronie bolszewickiej jako dowódca szwadronu kawalerii na frontach: wschodnim, zachodnim i południowym przeciwko wojskom Kozaków uralskich pod Carycynem oraz wojskom gen. Antona Denikina i gen. Piotra Wrangla.
Od maja do czerwca 1919 na Uralu w składzie 1 Moskiewskiej Dywizji Kawalerii brał udział w bitwach z Kozakami w rejonie stacji Szipowo, a od czerwca do sierpnia tego roku w walkach o Orał, a następnie w rejonie stacji Władimirowka i Nikołajewska. Od września do października 1919 walczył pod Carycynem, a następnie nad Achtubą, w pobliżu miasta Wołżski, gdzie został ranny odłamkiem granatu. W 1921 wziął udział w tłumieniu przez Armię Czerwoną powstania Antonowa na Tambowszczynie. Został za to nagrodzony Orderem Czerwonego Sztandaru. W latach 20. XX w. był dowódcą jednego z dwóch pułków czołgów, jakie istniały wówczas w ZSRR. Później dowodził dywizją i korpusem kawalerii. W 1938 został mianowany zastępcą dowódcy Białoruskiego Okręgu Wojskowego, do spraw kawalerii.
W 1939 kierował jako komkor radziecką obroną na Dalekim Wschodzie – zwycięstwo radzieckie w bitwie nad rzeką Chałchin Goł w Mongolii zdecydowało o skierowaniu japońskiej ekspansji w innym kierunku. Dowodząc wojskami Armii Czerwonej przyczynił się do okrążenia i rozbicia wojsk japońskich. Doceniając jego wkład, w czerwcu 1940 roku Rada Komisarzy Ludowych ZSRR w trybie nadzwyczajnym mianowała go generałem armii. Podczas 104 dni dowodzenia na Dalekim Wschodzie wydał ponad 600 wyroków śmierci.
II wojna światowa W 1940 roku nadzorował przyłączenie do Związku Radzieckiego Besarabii i części Bukowiny. Zajęcie tych obszarów należących do Rumunii, a wcześniej do Rosji, miało miejsce 28 czerwca 1940 roku. Rumunia wyraziła na to zgodę pod silnym naciskiem dyplomatycznym, jednak była to decyzja podjęta za radą i zgodą reżimu III Rzeszy.
Po agresji III Rzeszy na ZSRR w 1941 roku został szefem Sztabu Generalnego. 29 lipca 1941 roku objął dowództwo Frontu Rezerwowego. Na początku września 1941 roku prowadził ciężkie walki o przyczółek niemiecki w okolicach Jelni (operacja jelnińska). Obydwie strony poniosły ciężkie straty, a wojska niemieckie zostały zmuszone do wycofania się. Dalsza ofensywa Żukowa na tym kierunku nie powiodła się.
Pomiędzy 14 września a 6 października 1941 był dowódcą obrony Leningradu. Zasłynął tam okrucieństwem, o czym świadczy szyfrogram nr 4976 do dowódców armii Frontu Leningradzkiego oraz Floty Bałtyckiej: „Ogłoście wszystkim, że rodziny tych, którzy poddadzą się wrogom, zostaną rozstrzelane, a po powrocie z niewoli oni też zostaną rozstrzelani”.
Od 8 października 1941 dowodził Frontem Zachodnim (bitwa pod Moskwą). W tym czasie był również znany z okrucieństwa. Dowódca 43 Armii generał major K. D. Gołubiew napisał list bezpośrednio do Stalina: „Drugiego dnia po przyjeździe oznajmiono mi, że zostanę rozstrzelany, trzeciego dnia miałem iść pod sąd, czwartego grożono, że zostanę rozstrzelany przed frontem armii”.
Dowodził również Frontem Zachodnim w trakcie nieudanej operacji rżewsko-wiaziemskiej pomiędzy 8 stycznia a 20 kwietnia 1942. Od września 1942 zastępca naczelnego wodza. W trakcie przygotowań do kontrofensywy pod Stalingradem (p. operacja Uran, operacja Mały Saturn) i w czasie samej kontrofensywy przygotował i dowodził własną nieudaną operacją (operacja Mars) pod Rżewem. Operacja ta została celowo pominięta przez historiografię radziecką. Nie odegrał istotnej roli również w bitwie na łuku kurskim. Pisał o tym we wspomnieniach główny marszałek lotnictwa Gołowanow: „Żukow nie ma bezpośredniego związku ani z bitwą stalingradzką, ani z bitwą na łuku kurskim, ani z wieloma innymi operacjami”. Od listopada 1944 dowodził 1 Frontem Białoruskim. Pod jego dowództwem front przeprowadził operacje: wiślańsko-odrzańską i berlińską. Ponosi osobistą odpowiedzialność za ogromne straty (ok. 300 tys. zabitych) poniesione przez Front przy forsowaniu Odry, przełamaniu obrony na wzgórzach Seelow (p. bitwa o wzgórza Seelow) i w walkach ulicznych w samym Berlinie w związku z planem zdobycia stolicy III Rzeszy przed świętem 1 Maja. Z tego powodu szeregowi żołnierze nazywali Żukowa „generał śmierć”, gdyż jego przybycie na jakiś odcinek frontu oznaczało, że wkrótce będzie natarcie, okupione szczodrze ich krwią.
8 maja 1945 o 22:43 w Berlinie w imieniu Naczelnego Dowództwa Armii Czerwonej wraz z przedstawicielami rządów USA, Wielkiej Brytanii i Francji przyjął z rąk feldmarszałka Wilhelma Keitla bezwarunkową kapitulację hitlerowskich Niemiec i został mianowany dowódcą radzieckiej strefy okupacyjnej, został także radzieckim przedstawicielem w Międzysojuszniczej Radzie Kontroli.
24 czerwca 1945 na polecenie marszałka Józefa Stalina wspólnie z marszałkiem Konstantym Rokossowskim przyjął triumfalną Paradę Zwycięstwa na placu Czerwonym w Moskwie, podczas której na specjalny podest przed Mauzoleum Lenina rzucono 200 zdobycznych niemieckich sztandarów wojskowych. Jako pierwszy – osobisty proporzec Wodza i Kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera. Na trybunie honorowej znaleźli się m.in.: Józef Stalin, Wiaczesław Mołotow, Michaił Kalinin, marsz. Siemion Budionny, marsz. Klimient Woroszyłow oraz inni członkowie Biura Politycznego KC WKP(b).
Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec
W lutym 1945 roku, na konferencji jałtańskiej przewidziano powołanie Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec. 5 czerwca 1945 ogłoszono deklarację czterech głównodowodzących wojskami alianckimi o objęciu władzy najwyższej na terytorium Niemiec.
Głównodowodzącymi Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec byli: amerykański gen. Dwight Eisenhower, brytyjski marsz. Bernard Law Montgomery, francuski gen. Jean de Lattre de Tassigny i marszałek Związku Radzieckiego Gieorgij Żukow.
5 czerwca 1945 głównodowodzący wydali również oświadczenie o podziale Niemiec i formie zarządzania. Państwo niemieckie w granicach z 1937 zostało podzielone na 4 strefy okupacyjne, a Berlin na cztery sektory. Głównodowodzący byli gubernatorami wojskowymi poszczególnych stref okupacyjnych. Każdy z nich zarządzał swoją strefą, a całymi Niemcami – Sojusznicza Rada Kontroli.
Pod koniec sierpnia 1945 na konferencji poczdamskiej ustalono szczegółowe zadania dla Rady. Sojusznicza Rada Kontroli zbierała się trzy razy w miesiącu w gmachu sądu okręgowego, w amerykańskim sektorze Berlina. Przewodniczący Rady pełnili swoje obowiązki rotacyjnie, zmieniając się co miesiąc. Zebrania Rady miały jednak charakter formalny, gdyż wszystkie istotniejsze decyzje podejmowały rządy aliantów, a przez Radę były tylko proklamowane.
Okres powojenny W marcu 1946 roku został mianowany naczelnym dowódcą wojsk lądowych Sił Zbrojnych ZSRR. Wkrótce potem popadł jednak w niełaskę Stalina.
Latem 1946 roku odbyło się posiedzenie Najwyższej Rady Wojskowej w celu zbadania sprawy marszałka Żukowa, oparte na materiałach z przesłuchania marszałka lotnictwa Aleksandra Nowikowa, który został wcześniej aresztowany w czasie „afery lotników”. Żukow został oskarżony o przywłaszczenie zdobyczy wojennych i wyolbrzymienie swoich osiągnięć w pokonaniu Hitlera. Stalin osobiście oświadczył, że przywłaszczył sobie rozwój operacji, z którymi nie miał żadnego związku. Na posiedzeniu praktycznie wszyscy wyżsi rangą dowódcy wojskowi, z wyjątkiem Filippa Golikowa, szefa Głównego Zarządu Kadr, wyrazili poparcie dla Żukowa. Członkowie Biura Politycznego oskarżyli jednak Żukowa o „bonapartyzm” za „usunięcie wydziałów politycznych z wojsk lądowych”.
W czerwcu 1946 roku wszczęto śledztwo w „sprawie zdobyczy wojennych”. Wstępne śledztwo dostarczyło dowodów na to, że Żukow eksportował z Niemiec meble, dzieła sztuki i inne zdobycze wojenne „w znacznych ilościach” na własny użytek. W aktach sprawy znalazła się samokrytyka Żukowa skierowana do sekretarza KC WKP(b), Andrieja Żdanowa.
9 czerwca 1946 roku Żukow został odwołany ze stanowiska naczelnego dowódcy wojsk lądowych i mianowany dowódcą Odeskiego Okręgu Wojskowego. Na plenum Komitetu Centralnego WKP(b) w lutym 1947 roku marszałek Żukow został skreślony z listy kandydatów na członków Komitetu Centralnego WKP(b).