Czystka etniczna w województwach lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim (Galicji Wschodniej, Małopolsce Wschodniej) – masowe wypędzenia ludności polskiej i jej eksterminacja o znamionach ludobójstwa, dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na terenie trzech południowo-wschodnich województw II Rzeczypospolitej podczas okupacji wojskowej tych ziem przez III Rzeszę i ZSRR w latach 1943–1945. Zbrodni na Polakach dokonywały oddziały UPA, politycznie podporządkowane OUN-B, a następnie UHWR, pod naczelnym dowództwem Romana Szuchewycza, a także oddziały SKW, Służby Bezpieczeństwa OUN-B i ukraińska ludność cywilna. W kilku przypadkach doszło do współpracy pomiędzy wymienionymi wyżej formacjami a niemieckimi jednostkami policyjnymi, w których służyli Ukraińcy (Ukraińską Policją Pomocniczą i 4 pułkiem policji SS).
W konsekwencji według ustaleń historyków zostało zamordowanych od 20–25 do 30–40 tys. Polaków, Ewa Siemaszko szacuje liczbę ofiar na 70 tys.. Około 230 tys. Polaków uciekło z terenów objętych czystką etniczną w obawie przed mordami.
Analogiczne morderstwa zostały przeprowadzone przez oddziały UPA pomiędzy lutym a grudniem 1943 r. na obszarze województwa wołyńskiego. Stąd też niekiedy obie zbrodnie bywają traktowane jako jedna i określane wspólną nazwą zbrodni (rzezi) wołyńsko-galicyjskiej lub wołyńsko-małopolskiej.
thumb|Mapa ostatecznego rozdzielenia Polski pomiędzy III Rzeszę a ZSRR z 28.09.1939 r. z wytyczoną linią graniczną. Podpisy za zgodność: Stalin, Ribbentrop, data thumb|Porównanie Małopolski Wschodniej i Galicji Wschodniej
Tło wydarzeń W wyniku agresji Niemiec i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 r., po okupacji całości terytorium II Rzeczypospolitej przez Wehrmacht i Armię Czerwoną i ustaleniu 28 września 1939 r. w pakcie o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR granicy niemiecko-sowieckiej na okupowanym terytorium Polski, tereny województw tarnopolskiego i stanisławowskiego oraz wschodnia część województwa lwowskiego z miastem Lwowem znalazły się pod okupacją ZSRR. Aby uzasadnić aneksję okupowanych terenów Polski, Sowieci przeprowadzili 22 października 1939 r. w atmosferze terroru fikcyjne wybory do lokalnego Zgromadzenia Ludowego. 27 października Zgromadzenie Ludowe Zachodniej Ukrainy ogłosiło włączenie obszaru polskich województw: wołyńskiego, tarnopolskiego, stanisławowskiego i części lwowskiego (na wschód od Sanu) w skład Ukraińskiej SRR, co potwierdziło Prezydium Rady Najwyższej 1 listopada 1939 r.Por. Grażyna Korneć, Początki okupacji Kresów Wschodnich przez Związek Sowiecki (1939–1941), [w: „Wschodni Rocznik Humanistyczny”, t. IV 2007]; Grzegorz Hryciuk, Polacy we Lwowie 1939–1944. Życie codzienne, Książka i Wiedza, Warszawa 2000, ; „W czterdziestym nas Matko na Sibir zesłali”. Polska a Rosja 1939–42. Wybór i opracowanie Jan Tomasz Gross, Irena Grudzińska-Gross. Wyd. I krajowe, Wyd. Res Publica i Wyd. Libra, Warszawa 1990, .
Po ataku Niemiec na ZSRR, 30 czerwca 1941 we Lwowie działacze OUN-B ogłosili akt odnowienia państwa ukraińskiego. Niemcy, zaskoczeni ogłoszeniem niepodległości przez Ukraińców, już 5 lipca rozwiązali rząd Stećki, a wobec członków OUN-B zastosowali represje i aresztowania. Przywódca OUN-B Stepan Bandera i Jarosław Stećko po udzielonej we wrześniu 1941 ostatecznej odmowie odwołania deklaracji niepodległości Ukrainy zostali uwięzieni, a później osadzeni w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen, gdzie przebywali do jesieni 1944 r. Hitler zgodnie ze swoją polityką wschodnią traktował Ukrainę jako zaplecze materialne III Rzeszy i nie przewidywał istnienia tam administracji innej niż niemiecka. Głównym jego celem była eksploatacja gospodarcza, której podstawą były wysokie kontyngenty nakładane na ludność. 1 sierpnia 1941 Adolf Hitler wcielił dekretem zajęte przez Wehrmacht tereny województw lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego do Generalnego Gubernatorstwa jako tzw. Dystrykt Galicja.
Po dwóch falach masowych aresztowań przez Gestapo działaczy OUN-B (w lipcu, a następnie od września do grudnia 1941 r.), OUN-B starała się obsadzić swoimi ludźmi urzędy, organizacje i przedsiębiorstwa. Po rozpoczęciu likwidacji gett i masowej zagłady ludności żydowskiej w Dystrykcie Galicja (początek 1942), Ukraińska Policja Pomocnicza współdziałała z SS i policją niemiecką przy obławach w gettach i konwojowaniu Żydów do załadunku przy transportach do obozów śmierci (głównie Belzec) lub miejsc egzekucji, również niejednokrotnie uczestnicząc w egzekucjach. W Holocauście zostało zamordowanych przez aparat przemocy III Rzeszy około 150 tys. Żydów na Wołyniu i 455 tys. w dystrykcie galicyjskim. Ludobójstwo dokonane publicznie przez niemieckiego okupanta na Żydach, było kolejnym – po masowych deportacjach, aresztowaniach i masowych morderstwach ludności Kresów Wschodnich dokonanych również publicznie w okresie okupacji sowieckiej 1939–1941 przez NKWD – dowodem na amoralność i „skuteczność” masowych prześladowań i zbrodni dokonywanych instytucjonalnie przez państwa-okupantów i skierowanych przeciw całym grupom narodowościowym lub społecznym. Stwarzało to w konsekwencji klimat społecznej obojętności dla przemocy, zbrodni i wreszcie zbrodni na skalę masową – ludobójstwa. Zdaniem szeregu autorów (T. Snydera, J.P. Himki, P. Rudlinga, E. Siemaszko, W. Filara, Cz. Partacza, G. Motyki) Zagłada Żydów stała się dla ukraińskich nacjonalistów zachętą do usunięcia PolakówWładysław Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939–1944, wydawnictwo Adam Marszałek, 2008.
Rzeź wołyńska
W 1943 r. OUN-B i Ukraińska Powstańcza Armia (przy aktywnymCzesław Piotrowski, Zniszczone i zapomniane osiedla polskie oraz kościoły na Wołyniu, Warszawa 2002, s. 5., częstym wsparciu miejscowej ludności ukraińskiej) rozpoczęły na Wołyniu (włączonym wówczas do Komisariatu Rzeszy Ukraina) tzw. rzeź wołyńską – masową zbrodnię o znamionach ludobójstwa na Polakach. Jej kulminacja przypadła na 11 lipca 1943, niedługo po wydaniu przez Dmytra Klaczkiwskiego tajnej dyrektywy dowództwa UPA-„Piwnicz” w sprawie przeprowadzenia wielkiej akcji likwidacji polskiej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. W efekcie na Wołyniu zostało zamordowanych około 60 tys. Polaków, większość polskiej ludności uciekła z zagrożonych terenów wiejskich do miast, gdzie stacjonowały garnizony niemieckie, lub została wywieziona na roboty przymusowe do Rzeszy. Ludność polska na Wołyniu przetrwała jedynie w miastach oraz w kilku silnie bronionych bazach samoobrony (m.in. Przebraże). W tym czasie – do końca 1943 r. sąsiadujące z Wołyniem tereny województw lwowskiego i tarnopolskiego a także położonego dalej na południe województwa stanisławowskiego, pozostawały bardziej spokojne.
Od kwietnia 1943 na tereny dystryktu galicyjskiego zaczęli napływać polscy uchodźcy z rzezi wołyńskiej. Niemcy utworzyli dla nich obozy przejściowe we Lwowie i w Przemyślu. Tylko przez Lwów do kwietnia 1944 przeszło około 50 tysięcy uchodźców z Wołynia. Część uchodźców zatrzymała się na terenach GG graniczących z Wołyniem. Otaczani opieką przez polskie społeczeństwo często znajdowali schronienie w klasztorach i kościołach (na przykład w klasztorze w Podkamieniu). Opowieści świadków rzezi na Wołyniu wzmagały wśród Polaków w województwach tarnopolskim, lwowskim i stanisławowskim niechęć do Ukraińców i strach przed przeniesieniem się mordów na te tereny. Pod wpływem tych doniesień już w lipcu 1943 niektórzy Polacy przenosili się z terenów wiejskich do miast, które uznawano za bardziej bezpieczne. Jednocześnie radykalna część społeczeństwa ukraińskiego, także świadoma tego, że na Wołyniu doszło do rozprawy z Polakami, zaczęła oczekiwać powtórzenia tego samego w Galicji Wschodniej. thumb|Dystrykt Galicja
Destabilizacja rządów niemieckich w dystrykcie Galicja Rabunkowa eksploatacja miejscowej ludności przez okupanta (wywózki na roboty w Rzeszy, wysokie obowiązkowe dostawy) połączona z klęską głodu, która dotknęła niektóre obszary w Tarnopolskiem i na Podkarpaciu, spowodowała, że w dystrykcie Galicja w 1943 roku zaczęło narastać niezadowolenie z rządów niemieckich. Jednocześnie społeczeństwo ukraińskie miało świadomość sytuacji na Wołyniu, gdzie w wyniku rebelii OUN-UPA (a także działań partyzantki sowieckiej) Niemcy stracili kontrolę nad znaczną częścią obszaru. Pierwszymi zwiastunami powtórzenia się scenariusza wołyńskiego w dystrykcie Galicja była akcja oddziałów wołyńskiej UPA, które w czerwcu 1943 przekroczyły granicę i dokonały kilku niewielkich ataków przeciw Niemcom i Polakom w powiecie Kamionka Strumiłowa. Przełomowym wydarzeniem, które na trwałe przyczyniło się do destabilizacji sytuacji w dystrykcie, był rozpoczęty w lipcu 1943 rajd zgrupowania partyzantki sowieckiej Sidora Kowpaka. Sowieci przeszli szlak bojowy z Wołynia wzdłuż Zbrucza do Karpat Wschodnich, gdzie zostali rozproszeni przez Niemców. Po drodze rozbijali administrację niemiecką (w tym zdobyli miasto Skałat) podważając wiarę w trwałość rządów okupanta. Do anarchizacji terenu przyczyniała się także działalność zwykłych band rabunkowych oraz żydowskich grup przetrwania.
Rajd zgrupowania Kowpaka wpłynął na przyspieszenie przez Romana Szuchewycza decyzji o utworzeniu w Galicji Wschodniej formacji partyzanckiej pod nazwą Ukraińska Narodowa Samoobrona (UNS lub ULS, przekształconej pod koniec roku w UPA). W pierwszej kolejności oddziały partyzanckie miały być tworzone w trudno dostępnych terenach górskich (Karpaty). Decyzję o tym podjęto w połowie lipca 1943.
Pod koniec marca 1944 Niemcy zakończyli likwidację uzbrojonych posterunków (tzw. stutzpunktów) w mniejszych miejscowościach. Decyzja ta, podjęta w związku z sytuacją frontową, przyczyniła się do zmniejszenia bezpieczeństwa ludności na terenach wiejskich dystryktu galicyjskiego.
W drugim kwartale 1944 roku oddziały UPA kontrolowały już w dystrykcie galicyjskim dużą część Karpat, pas ziem graniczących z Wołyniem oraz obszary leśne w okolicach Janowa, Rohatyna i Sambora.
Decyzja i rozkazy OUN oraz UPA o eksterminacji Polaków thumb|upright|Roman Szuchewycz, listopad 1943 thumb|upright|Wasyl Sydor W październiku 1942 roku banderowcy na konferencji referentów wojskowych OUN (w składzie Mykoła Łebed', Dmytro Hrycaj, Iwan Kłymyszyn, Łuka Pawłyszyn i Wasyl Iwachiw) zdecydowali o tworzeniu podziemnej armii powstańczej, która w wybranym momencie przystąpi do działań zbrojnych jednocześnie wobec wszystkich wrogów. Powołana przez konferencję komisja w składzie Kłymyszyn, Pawłyszyn i Mychajło Medwid' przedstawiła w grudniu 1942 szczegółowe plany działań powstańczych. Zgodnie z nimi miano przygotować listy proskrypcyjne tzw. czynnych Polaków (członków polskiej konspiracji, lokalnych liderów i osób o dużym autorytecie wśród Polaków), którzy mieli zostać „zlikwidowani” przez żandarmerię i SB OUN w przeddzień ogłoszenia mobilizacji do powstańczej armii. Pozostałych Polaków planowano po wybuchu powstania „wysiedlić, dając im możliwość zabrania ze sobą tego, co zechcą”. Opierających się wysiedleniu zamierzano „likwidować”.