Linia kolejowa nr 283

Linia kolejowa nr 283 – linia kolejowa (w km 60,106 – 89,300 znaczenia państwowego) w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim o długości 89,196 km, łącząca Jelenią Górę ze Świętoszowem (formalnie z Żaganiem) przez Lwówek Śląski i Zebrzydową. Jest to linia drugorzędna, w całości jednotorowa i niezelektryfikowana. W przeszłości linia liczyła łącznie 104,730 km i kończyła swój bieg na stacji Żagań w województwie lubuskim.

Linia jest położona w województwie dolnośląskim, na obszarze miasta Jelenia Góra oraz powiatów karkonoskiego, lwóweckiego i bolesławieckiego. W obecnym przebiegu powstała ona w wyniku zakwalifikowania przez Polskie Koleje Państwowe po 1945 roku trzech przedwojennych linii niemieckich: Zebrzydowa – Żagań, Zebrzydowa – Lwówek Śląski oraz Jelenia Góra – Lwówek Śląski. Obecny numer linia nosi od roku 1980.

Początki linii nr 283 sięgają lat 80. XIX wieku, kiedy to projektowano połączenie biegnące wzdłuż Doliny Bobru, mające połączyć Jelenią Górę z Bolesławcem. Linię rozpoczęto realizować etapami od Zebrzydowej do Żagania od początku XX w. do 1 sierpnia 1905. Trasę z Zebrzydowej w kierunku Lwówka Śląskiego oddano do użytku 20 lipca 1904, natomiast ostatni odcinek, będący trasą Kolei Doliny Bobru relacji Jelenia Góra – Lwówek Śląski, ukończono do 28 sierpnia 1909. Ta ostatnia charakteryzuje się obecnością licznych obiektów inżynieryjnych, w tym trzech tuneli oraz czterech mostów i wiaduktów. Ruch pasażerski na odcinku Zebrzydowa – Żagań zawieszono w roku 1991. 26 kwietnia 2004 decyzją Ministra Infrastruktury na odcinku Ławszowa – Żagań linia została zlikwidowana.

Ruch pasażerski w ostatnim sezonie przed zawieszeniem – od 14 grudnia 2014 do 11 grudnia 2016 – odbywał się poprzez uruchamiany w weekendy i święta turystyczny pociąg Dolina Bobru, obsługujący odcinek Jelenia Góra – Lwówek Śląski – Zebrzydowa w obydwu kierunkach oraz kursującą w tym samym okresie dodatkową parę na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski. Linia kolejowa nr 283 na całym zarządzanym przez PKP Polskie Linie Kolejowe odcinku charakteryzuje się niskimi prędkościami szlakowymi oraz złym stanem infrastruktury liniowej.

W 2019 roku odcinek ze stacji Jelenia Góra do uruchomionego w dniu 15 grudnia 2019 r. przystanku Jelenia Góra Zabobrze został rozebrany, gdyż zajmował miejsce konieczne pod budowę peronu nowego przystanku. Obecny początek linii stanowi rozjazd za końcem krawędzi peronowej przystanku Jelenia Góra Zabobrze. W 2020 r. Ministerstwo Obrony Narodowej ogłosiło odbudowę linii na odcinku Zebrzydowa – Żagań; prace mają być zrealizowane w latach 2022–2026.

Przebieg linii thumb|left|Linia na wysokości przystanku Siedlęcin thumb|left|Linia na wysokości ładowni Osiecznica Kliczków Linia kolejowa nr 283 rozpoczyna się na stacji Jelenia Góra (0,104 km). Ze stacji początkowo biegła ona w kierunku północno-zachodnim równolegle z dwoma liniami kolejowymi: 274 do Lubania Śląskiego i 311 do Szklarskiej Poręby Górnej zachodnim torem. Obecnie od stacji Jelenia Góra pociąg początek trasy pokonuje torem linii nr 311. Po przekroczeniu pierwszy raz rzeki Bóbr, na nowym przystanku Jelenia Góra Zabobrze (0,969 km), odbijając jednocześnie w lewo bardziej na północ, linia ta przechodzi pod drogą europejską E65 (droga krajowa nr 3), po czym łączy się z bocznicą elektrociepłowni. Linia skręca w prawo i przecina pozostałe linie pod wiaduktem kolejowym. Dalej trasa wznosi się do góry w kierunku północnym i przed Jeżowem Sudeckim (3,519 km) osiąga w wykopie najwyższy punkt całej linii (343 m n.p.m.). Za Jeżowem Sudeckim tor skręca w kierunku północno-zachodnim i przez obniżenie zbliża się do stacji Siedlęcin (7,321 km), położonej w zachodniej części wsi. Za Siedlęcinem linia ta biegnie przez bardziej zróżnicowany teren, docierając do Jeziora Pilchowickiego i biegnąc jego południową stroną w kierunku północno-zachodnim. 11,2 km od stacji Jelenia Góra linia dochodzi do przystanku Pilchowice Zapora. Różnica wysokości między stacjami Jelenia Góra a Pilchowice Zapora wynosi 52 metry, a średnie nachylenie linii, obniżającej się w kierunku Lwówka Śląskiego, wynosi 4,6 promila.

Po wyjeździe z przystanku linia wjeżdża w tunel pod Czyżykiem i dalej biegnie prawym brzegiem Bobru w dół, po czym po kilku kilometrach przecina dolinę Strzyżówki i drogę Jelenia Góra – Wleń. Dalej wkracza do tunelu pod górą Dwory i dobiega do stacji Pilchowice Nielestno (14,815 km). Za stacją linia ponownie przejeżdża nad Bobrem, po czym biegnie zachodnim brzegiem rzeki w kierunku północnym. W dalszym odcinku przechodzi ona w najdłuższym na trasie tunelu pod Górą Zamkową. Za tunelem linia wjeżdża na stację Wleń (18,004 km), położoną na wysokości 230 m n.p.m. Na odcinku Pilchowice Zapora – Wleń różnica wysokości wynosi 61 metrów, a średnie nachylenie 9,0 promili.

Za stacją Wleń linia przecina drogę na jednym poziomie i ciągnie się dalej na północ wzdłuż Bobru. Do Lwówka Śląskiego (32,636 km) linia mija jeszcze przez przystanki Marczów oraz Dębowy Gaj. Od Wlenia wysokość linii obniża się o 19 m (średni spadek wynosi 1,3 promila).

Za stacją Lwówek Śląski linia biegnie w kierunku północno-zachodnim, po czym w Rakowicach Małych skręca na zachód i w Radłówce ponownie na południowy zachód, oddalając się od Bobru. W Nowogrodźcu (51,618 km) linia przekracza Kwisę i zmienia swój kierunek na północ. We wsi Zebrzydowa przecina drogę krajową nr 94 i zaraz przed stacją Zebrzydowa drogę wojewódzką nr 357. Przed nią łączy się też z linią kolejową nr 282. Między stacjami Lwówek Śląski i Zebrzydowa (61,030 km) linia pokonuje 28,394 km, a różnica wysokości wynosi 22 m.

Za Zebrzydową linia biegnie wzdłuż linii kolejowej nr 282 na długości około 800 m, po czym skręca w kierunku północnym do ładowni Ławszowa. Biegnie dalej równolegle do Kwisy po zachodniej stronie, wzdłuż terenów leśnych. Po drodze linia mija trzy posterunki ruchu (Tomisław, Osiecznica Kliczków i Przejęsław) oraz autostradę A4. Między Ławszową (77,526 km) a Zebrzydową linia liczy 16,496 km, a różnica wysokości między punktami wynosi 22 m (średni spadek linii wynosi 1,3 promila).

Linia w swoim dawnym przebiegu była poprowadzona dalej na północ wzdłuż Kwisy, gdzie łączyła się z linią kolejową nr 14 w Żaganiu. Między dawną stacją Ławszowa a Żaganiem (104,730 km) linia liczyła 27,204 km, różnica wysokości wynosiła 53 metry, a średni spadek 1,9 promila.

Historia Geneza i budowa linii Przed powstaniem linii łączącej Jelenią Górę z Lwówkiem Śląskim i dalej do Żagania omawiane trzy stacje już funkcjonowały w systemie dolnośląskich kolei. Jelenia Góra do 1906 posiadała wybudowane w latach 1866–1867 połączenie do Zgorzelca i Wałbrzycha (Śląska Kolej Górska), a także do Kowar (otwarte w 1882) i Piechowic (1891). Lwówek Śląski, prócz otwartej w 1904 trasy z Zebrzydowej, posiadał oddane do użytku 15 października 1885 połączenie z Gryfowem Śląskim, które 10 lat później przedłużono z Lwówka Śląskiego do Nowej Wsi Grodziskiej i dalej do Złotoryi.

Znacznie wcześniej, bo już w latach 40. i 70. XIX w., wykształcił się węzeł w Żaganiu. Trasę łączącą stacje Jankowa Żagańska – Głogów przez Żagań uruchomiono 1 października 1846, natomiast 31 grudnia 1871 Żagań zyskał połączenie z Żarami, przedłużone rok później w kierunku Niemiec. Cztery lata później, od 1875, dzięki otwarciu 15 marca tegoż roku odcinka Jasień – Miłkowice przez Żagań zaczęły przejeżdżać pociągi relacji Wrocław – Berlin.

Początki obecnej trasy linii nr 283 sięgają lat 80. XIX wieku, kiedy to projektowano połączenie biegnące wzdłuż Doliny Bobru, mające połączyć Jelenią Górę z Bolesławcem przez Lwówek Śląski. Linię rozpoczęto realizować etapami na początku XX w. od Zebrzydowej w dwóch kierunkach. W stronę Żagania uruchomiono następujące trasy: odcinek Zebrzydowa – Ławszowa 25 listopada 1902, odcinek Ławszowa – Świętoszów 1 listopada 1904, odcinek Świętoszów – Żagań 1 sierpnia 1905. Trasę w kierunku Lwówka Śląskiego oddano do użytku 20 lipca 1904, dzięki czemu Lwówek Śląski i Nowogrodziec zyskały wygodne połączenie z magistralą kolejową łączącą Wrocław z Dreznem i Berlinem (obecna linia kolejowa E 30), co było jedną z głównych przyczyn budowy tej trasy, a dodatkowo jej budowa przyczyniła się do ożywienia gospodarczego miejscowości przy niej położonych.

thumb|Zapora Pilchowice w 1925 – jej budowa była jedną z głównych przyczyn powstania linii kolejowej Jelenia Góra – Lwówek Śląski

Chęć przeprowadzenia linii kolejowej między Jelenią Górą a Lwówkiem Śląskim pojawiła się już na początku lat 80. XIX w. Prócz tego budową linii kolejowej były zainteresowane przedsiębiorstwa, które były zlokalizowane wzdłuż planowanej linii, zwłaszcza fabryki w Siedlęcinie, Wrzeszczynie, Pilchowicach oraz kamieniołom w Nielestnie. Ostatecznie na konieczność wybudowania linii kolejowej Kolei Doliny Bobru z Jeleniej Góry do Lwówka Śląskiego w główniej mierze przyczyniła się budowa dużej zapory wodnej w Pilchowicach, co wraz z nią wymagało transportu dużej ilości materiałów budowlanych, który chciano zapewnić za pomocą kolei. Po oddaniu do użytku zapory wodnej i linii kolejowej trasa ta miała zarabiać na przewozie węgla (z rejonu Wałbrzycha) oraz lokalnych materiałów, zwłaszcza drewna i piaskowca wydobywanego w rejonie Lwówka Śląskiego. Wraz z tym linia ta miała doprowadzić do aktywizacji ekonomicznej regionu lwóweckiego, również poprzez funkcję turystyczną dzięki łatwiejszemu dojazdowi do atrakcyjnych turystycznie miast (Wleń i Lwówek Śląski) oraz innych zabytków.

W 1900 rozpoczęto pierwsze prace projektowe nad budową zbiornika wodnego w Pilchowicach, a dwa lata później budowę trasy kolejowej. Budowa linii do Lwówka Śląskiego napotykała wiele trudności, związanych głównie z bardzo zróżnicowanym terenem, który powodował konieczność budowy licznych obiektów inżynieryjnych. Jej budowę rozpoczęto z dwóch stron – od Lwówka Śląskiego i Jeleniej Góry. Pierwszy etap polegał na budowie połączenia do Pilchowic z uwagi na konieczność dostarczenia materiałów do budowy zapory. Na czas jej budowy położono również trzecią szynę w celu umożliwienia transportu na plac budowy kolejkami wąskotorowymi. Do budowy linii sprowadzono również doświadczonych pracowników narodowości włoskiej i polskiej. Odcinek Jelenia Góra – Pilchowice oddano do użytku 1 października 1906. Drugim w kolejności odcinkiem oddanym do użytku była trasa Lwówek Śląski – Wleń. Była ona najłatwiejsza w realizacji pod względem technicznym, gdyż linię tę poprowadzono lewym brzegiem szerokiej doliny Bobru, stąd też nie było konieczności budowy dużych obiektów inżynieryjnych. Odcinek ten uruchomiono 1 lipca 1909. Odcinek Pilchowice – Wleń był najbardziej skomplikowany w realizacji, gdyż wymagał budowy tuneli pod wzgórzami Czyżyk i Dwory w pobliżu Pilchowic oraz pod Górą Zamkową we Wleniu, a także kamiennego wiaduktu nad doliną Strzyżówki w Pilchowicach. Uruchomiono go prawie dwa miesiące po otwarciu trasy Wleń – Lwówek Śląski, czyli 28 sierpnia 1909.

Koszty budowy linii były bardzo duże, gdyż budowa odcinka Jelenia Góra–Wleń w przeliczeniu na 1 km wynosiła około 250 000 marek, natomiast ówczesny średni koszt budowy linii kolejowej w Cesarstwie Niemieckim wynosił 120 000 marek.

Pod koniec drugiej wojny światowej wszystkie wloty tuneli kolejowych zostały wysadzone przez bojówki SS, także przyczółek mostu nad Jeziorem Pilchowickim.

Okres powojenny Po II wojnie światowej, wraz ze zmianą granic państwowych, linia kolejowa została przejęta w zarząd PKP. Po uszkodzeniach dokonanych pod koniec wojny, w dniu 10 listopada 1946 linię szybko przywrócono do stanu przejezdności. Uroczystego otwarcia stacji po wojnie dokonano m.in. we Wleniu. Linia ta jeszcze przez 5 lat stanowiła jedyną drogę kolejową z Jeleniej Góry w kierunku północnym i zachodnim, dzięki czemu w tym czasie prócz pociągów osobowych kursowało kilka pociągów dalekobieżnych.