(potocznie: Biała Prudnicka, dodatkowa nazwa w j. niem. Zülz., , , Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958, s. 123.Michał Przywara, Narzecza śląskie. Słownik, s. 16.) – miasto w Polsce, w województwie opolskim, w powiecie prudnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biała, na Nizinie Śląskiej, nad rzeką Biała. Historycznie leży na Górnym Śląsku, na ziemi prudnickiej.

W latach 1945–1950 miasto administracyjnie należało do województwa śląskiego, następnie w latach 1950–1975 do województwa opolskiego. W latach 1975–1998 ponownie znajdowało się w województwie opolskim.

Według danych GUS z 1 stycznia 2024, Biała liczyła 2256 mieszkańców.

Jedno z najstarszych miast w Polsce, lokowane około 1270 roku. Położone w księstwie opolskim, stanowiło siedzibę kasztelanii przy granicy z Morawami. Od XVI do XIX wieku miasto stanowiło ośrodek życia kulturalnego i gospodarczego społeczności żydowskiej na Górnym Śląsku. Od 1945 w granicach Polski. Powstały nowe osiedla mieszkaniowe, zakłady przemysłowe i infrastruktura turystyczna. Miasto z największym udziałem ludności niemieckiej w Polsce.

Geografia

mały|lewo|Zdjęcia lotnicze Białej

Położenie Miasto jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w województwie opolskim, około 7 km od granicy z Czechami, na pograniczu Kotliny Raciborskiej i Wysoczyzny Bialskiej. Należy do Euroregionu Pradziad. Leży na terenie Nadleśnictwa Prudnik (obręb Prudnik). Przez granice administracyjne miasta przepływa rzeka Biała i potok Psiniec.

Środowisko naturalne

W Białej panuje klimat umiarkowany ciepły. Średnia temperatura roczna wynosi +8,3 °C. Duże zróżnicowanie dotyczy termicznych pór roku. Średnie roczne opady atmosferyczne w rejonie Białej wynoszą 613 mm. Dominują wiatry zachodnie.

Podział miasta Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju częściami Białej są: Stare Miasto Szonowice

W mieście znajduje się również osiedla:

os. Tysiąclecia os. 40-lecia

Nazwa mały|lewo|Zülz (Bela, Bialy) w spisie nazw miejscowości na Śląsku Heinricha Adamy’ego Nazwa miejscowości pochodzi od polskiej nazwy koloru białego. Polską historyczną nazwą miasta była nazwa Biała. Heinrich Adamy w swoim spisie nazw miejscowości na Śląsku, wydanym w 1888 roku we Wrocławiu, wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę Bela, Bialy podając jej znaczenie „Von der Saline Czulicz bei Bialy kommt der name Zülz” (pol. Od salin Czuliczów obok Białej wywodzi się nazwa Zülz). Niemiecka nazwa Zülz pochodzi więc od zgermanizowanego nazwiska śląskiego rodu Czuliczów, do których należała salina (miejsce pozyskiwania soli) usytuowana w okolicy obecnej miejscowości Biała. Podobny wniosek płynie z lektury topograficznego opisu Śląska z 1865 roku, który wymienia dwie miejscowości: miasto Biała (Zülz) oraz Solec (Alt-Zülz).

Miejscowość została wymieniona w zlatynizowanej formie antiquum Culez w łacińskim dokumencie wydanym w 1285 roku przez Bolesława księcia opolskiego. W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 wymienione są dwie zlatynizowne nazwy miejscowości: Bela i CzolzLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889..

W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie CzulczeFranz Xaver Seppelt, „Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446”, Franz Goerlich, Breslau 1912, s. 97. – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej..

W niemieckojęzycznym opisie geograficznym pruskiego Śląska i hrabstwa kłodzkiego z 1832 roku podane są dwie nazwy miasta: Zülz i Bialy. W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod polską nazwą Bialy oraz nazwą niemiecką Zulz. Statystyczny opis Prus z roku 1837 notuje „Zülz (poln. Biala)”.

Polską nazwę Biała oraz niemiecką Zulz w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 wymienił górnośląski ksiądz i pisarz Józef LompaJózef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 29.. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje miasto pod obecnie stosowaną, polską nazwą Biała, a także niemiecką Zülz we fragmencie: „Zülz (1226 Bela, Urba Zulicensis, polnisch Biała)”. Źródło cytuje również stare miasto Białej we fragmencie „Altstadt (1379 alta Civitas Czulcz, polnisch Stari miasto)”, a także leżącą w pobliżu miejscowość Solec we fragmencie „Alt-Zülz (1534 Soletz, polnisch Sollec)”. Opis notuje także treść łacińskiej inskrypcji z otoku miejskiej pieczęci: Sigillum civitatis Czulitz.

12 listopada 1946 r. ustalono polską nazwę miejscowości – BiałaRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ().. Ze względów praktycznych, w celu odróżnienia Białej od innych miejscowości o tej nazwie, różne instytucje posługują się nazewnictwem Biała Prudnicka. Dwuczłonowej nazwy używały między innymi PKP i Poczta Polska.

W historycznych dokumentach nazwę miasta wzmiankowano w różnych językach oraz formach: Bela (1225), Bela (1226), Bela (1238), Bala (1279), Bela (1285), Belam alias Czolz (ok. 1300), Byela (1303), Zoltz (1317), Culcz (1318), Stadt Czulcz (1451), Biala, Biela, Zülz (1551), Biele (1583), Zülz, poln. Biała (1845), Biały, inaczej Biała lub Biały Solc, niem. Zülz (1880), Biała, Zülz (1900), Zülz – Biała, -ej, bialski (1946), Biała, -łej (1980).

Historia

Prehistoria i starożytność Ślady pobytu człowieka na terenie obecnego miasta Biała, potwierdzone badaniami archeologicznymi, sięgają epoki żelaza. Odnaleziono urnę na prochy oraz ozdobną szpilę z tamtego okresu. Znaleziono również ołowiane garnki, naczynia i resztki kości.

Średniowiecze mały|lewo|Plan Białej w czasach średniowiecza Teren, na którym powstała Biała, należał do plemienia Opolan. Przedlokacyjna osada na terenie obecnego miasta powstała na przełomie X i XI wieku.

Miejscowość została założona pod koniec XII wieku według prawa niemieckiego jako wieś książęca. Pierwotna lokacja osady, zwana Starym Miastem, powstała na 40 łanach na szlaku komunikacyjnym z Nysy do Krakowa. Biała wraz z pobliską Prężyną były najbardziej oddalonymi punktami księstwa opolskiego w odniesieniu do Moraw (pobliski Prudnik oraz Lubrza znajdowały się już na Morawach). Po raz pierwszy wzmiankowana była w dokumencie wystawionym 29 listopada 1225 w Jemielnicy przez księcia opolskiego Kazimierza I, który udzielił przesiedlonym Niemcom w Gościęcinie wszelkich swobód, które posiadali w Białej. W tymże roku odnotowano istnienie w niej kościoła Świętych Apostołów Piotra i Pawła. W 1240 wieś posiadała prawo miecza. mały|upright|Wieża Bramy Prudnickiej, wzniesiona w XV wieku Pod koniec pierwszej połowy XIII wieku na wzniesieniu na zachód od Starego Miasta nastąpiła druga lokacja. Wzniesiono tam drewniany zamek obronny, będący siedzibą kasztelana. Historyk Jan Piotr Chrząszcz jako początek istnienia Białej jako miasta przyjął okres panowania księcia Władysława, a dokładniej okolice roku 1270. W tymże okresie wzniesiono tu kościół parafialny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Istnienie siedziby kasztelanii w Białej potwierdza dokument z 1279. Od 1273 do 1313 miastem rządzili kasztelanowie: Tomas von Kamen z Kamienia Śląskiego, Świętopełk oraz rycerz Henryk z Grabiny. 10 kwietnia 1311 w dokumentach obok księcia Bolesława wymieniany był wójt z Białej. W 1313 miasto weszło w skład księstwa niemodlińskiego. Pomimo pewnego istnienia jako miasto przed 1285, posiadanie przez Białą praw miejskich potwierdzone zostało dopiero 18 lutego 1327. Początkowo obowiązywało w niej prawo flamandzkie, następnie średzkie, a w 1372 Henryk I niemodliński nadał Białej prawo magdeburskie. Wsie w pobliżu Białej stosowały prawo bialskie.

W 1335 wspominany był archiprezbiterat bialski, a w 1374 – szkoła w Białej. Po śmierci księcia Henryka I w 1382, na zamku w Białej rezydowała jego wdowa Eufemia wrocławska, do której Biała należała do 26 kwietnia 1386. Miasto przypadło Władysławowi Opolczykowi. Biała uczestniczyła w porozumieniu z Prudnikiem, Ścinawą Małą, Głogówkiem i Niemodlinem w sprawie ścigania i karania śmiercią przestępców. W 1427 książę głogówecko-prudnicki Bolko V potwierdził wcześniejszy przywilej zezwalający na osiedlanie się Żydów w Prudniku, Białej, Głogówku i Strzeleczkach. W czasie rejzy husytów na Śląsk, w marcu 1428 rycerstwo i mieszczanie z Białej zostali wzięci do niewoli przez husytów, natomiast samo miasto zostało splądrowane.

XVI–XX wiek mały|Panorama Białej z XVI wieku W 1502 książę Jan II Dobry nadał mieszkańcom Białej przywilej pozwalający na remont murów obronnych, które groziły zawaleniem. W tymże roku nadał statut cechowy tkaczom w Białej, a w 1503 krawcom, piekarzom i szewcom. W myśl zawartych z Janem II Dobrym umów Biała wraz z całym księstwem opolsko-raciborskim przypadła królom czeskim z dynastii Habsburgów. Udzielali oni opolskiego lenna m.in. Wazom w latach 1645–1666.

Według księgi podatkowej z 1534, do zamku w Białej należał folwark obok miasta, ogród chmielowy, sad owocowy, staw, mniejszy staw koło Żabnika, las, a także dziewięć wsi: Stare Miasto, Szonowice, Kolnowice, Radostynia, Wasiłowice, Prężyna, lenno wsi Czyżowice, Śmicz i Pleśnica. W mieście znajdował się młyn słodowy. Na terenie miasta mieszkało 9 rodzin żydowskich. W obrębie murów miejskich było 97 właścicieli domów. Na Rynku mieszkało 10 kramarzy, mieścił się tam browar, dwie garbarnie i jeden warsztat garncarski. Na Prudnickim Przedmieściu nie mieszkał nikt, znajdowały się tam jedynie stodoły, natomiast na Nyskim Przedmieściu znajdowały się dwa majątki i było tam 7 właścicieli domów. 28 października 1544 w Białej wybuchł pożar, który zniszczył wszystkie drewniane budowle w mieście łącznie z kościołem parafialnym.

12 kwietnia 1564 cesarz Maksymilian II Habsburg zlecił powołanie komisji dla stworzenia nowej księgi wieczystej dla Białej. W tym samym roku władzę w mieście przejął baron Georg von Proskowski, właściciel pobliskiego Prószkowa. Udzielił on nowych przywilejów bialskim rzeźnikom, kowalom, ślusarzom i stolarzom. Herb Białej został uzupełniony herbem rodziny Prószkowskich. Sejmik księstwa opolsko-raciborskiego przyjął uchwałę zobowiązującą Żydów do sprzedania swoich domów, spłacenia długów i opuszczenia granic księstwa. Prószkowscy wstawili się za pozostaniem Żydów w Białej. W konsekwencji Biała stała się jedynym miastem na Górnym Śląsku, w którym było dozwolone swobodne żydowskie osadnictwo. Drugim takim miastem na całym Śląsku był Głogów. Osiedlało się tu wielu Żydów, trudniących się głównie handlem. Z czasem było ich tak wielu, że Białą zaczęto nazywać „Miastem Żydów” lub „Miastem Sprawiedliwych”. W 1584 zmarł Georg von Proskowski, a baronem Białej, Chrzelic i Prószkowa został jego syn – Hans Christoph von Proskowski. mały|upright|Zamek Prószkowskich w Białej