thumb|Krakowiacy w strojach ludowych thumb|Krakowiacy w strojach ludowych thumb|Hafty na pelerynie sukmany krakowskiej w okolicach Proszowic Krakowiacy – najliczniejsza grupa etnograficzna Małopolski, zamieszkująca na obszarze historycznego województwa krakowskiego oraz częściowo na terenie historycznego województwa sandomierskiego.
Na południu od górali oddziela ich linia Bielsko-Biała–Wadowice–Kalwaria Zebrzydowska–Myślenice–Lipnica Murowana–Tarnów, na wschodzie nieprecyzyjna granica ze Sandomierzanami biegnąca za Tarnowem. Na zachodzie sąsiadują ze Ślązakami, a granicę wyznacza linia Oświęcim–Jaworzno–Częstochowa. Na północy granicę wyznacza linia Częstochowa–Kielce.
Podział Podział na Krakowiaków Wschodnich i Zachodnich opracowali Seweryn Udziela i Tadeusz Seweryn w oparciu o wizualne zróżnicowanie poszczególnych elementów stroju, w szczególności sukman. Agnieszka Marczak sugeruje możliwy podział także ze względu na zdobinę i typy gorsetówA. Marczak, Krakowiacy Zachodni, w: Krakowiacy, Lachy, Górale. Stroje wsi małopolskiej. Krakowiacy Zachodni, t. I, Nowy Sącz 2020, s.14.. Krakowiaków Wschodnich Zasięg terytorialny to obszar sięgający: na zachodzie linii Jędrzejów–Miechów–Proszowice–Koszyce–Brzesko, na wschodzie dochodzi do rzeki Czarnej, Połańca i Tarnowa, na północy Jędrzejowa i Chmielnika i na południu linii Tarnów–Brzesko. Powyższy obszar znajduje się w województwie świętokrzyskim i małopolskim. Krakowiaków Zachodnich Zasięg terytorialny to obszar sięgający na zachodzie po rzekę Przemszę, na północy po Szczekociny, na wschodzie po Jędrzejów, Miechów, Proszowice, Koszyce i Brzesko, na południu po Myślenice, Kalwarię Zebrzydowską i Wadowice. Główne miastem tego obszaru stanowi Kraków. Strój ludowy Krakowiaków Zachodnich jest synonimem stroju krakowskiego w ogóle.
W węższym znaczeniu termin „Krakowiacy” oznacza mieszkańców najbliższych okolic Krakowa, w tym przypadku dzieli się ich na grupy: bronowicką, zabierzowską, lisiecką, flisacką, mogilską i tzw. Ogrodników ze wsi podmiejskich.
Folklor Krakowiaków wcześnie stał się obiektem zainteresowania ludoznawców, a w okresie Młodej Polski – także artystów (Stanisława Wyspiańskiego, Lucjana Rydla, Włodzimierza Tetmajera).
Jednym z najważniejszych dzieł poruszający folklor Krakowiaków jest „Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale” – opera Wojciecha Bogusławskiego z muzyką Jana Stefaniego wystawiona w niedzielę 1 marca 1794 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie. Uważana za pierwszą operę narodową.
Strój ludowy Krakowiaków Wschodnich
mały|Krakowiacy Wschodni – mieszkańcy Szczurowej (1907). Strój ludowy Krakowiaków Wschodnich posiadał wiele cech wspólnych ze strojem Krakowiaków Zachodnich - niektóre elementy były identyczne, inne różniły się pod względem kroju, zdobnictwa, rodzajem użytych materiałów. Różnice były warunkowane wpływami Ziemi sandomierskiej i kultury pogórzańskiej. W południowej części regionu strój był widocznie skromniejszy. Tadeusz Seweryn pisał: "Wydaje się jakoby moda wystawności, dekoracyjnych barw i ornamentu wtargnęła w II połowie XIX wieku do stroju Krakowiaków Skalbmierzaków, Proszowiaków, Pińczowiaków i Dąbrowiaków, ale ominęła całkowicie pas Pogórza leżący na południe od Tarnowa"T. Seweryn, Teka Rękopisów, s. 3, Materiały archiwalne Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli w Krakowie.. W strojach Krakowiaków Wschodnich powszechniej i przez dłuższy czas (niż u zachodnich sąsiadów) stosowano tkaniny własnej produkcji - lniane i konopne samodziały, sukna, wełny. Stroje, tak jak w innych regionach, mocno różniły się między sobą w zależności od zamożności posiadacza.
Strój męski Koszule szyto z płótna samodziałowego - lniane dla bogatszych gospodarzy, konopno-lniane dla średniozamożnych i konopne dla uboższych. Pod koniec XIX w. popularność zdobyły tkaniny fabryczne, zwane kartonowymi lub towarem. Starodawne, zgrzebne koszule miały krój przyramkowy; składały się z dwóch dużych płatów materiału zszytych w ramionach prostokątnymi przyramkami (śtryflami). Przed 1870 r. koszule nie posiadały guzików, były wiązane przy szyi czerwoną tasiemką (slarecką); codzienne koszule miały niewysokie stójki, zaś koszule świętalne - wywijany kołnierzyk z lekko zaokrąglonymi końcamiU. Gieroń, Krakowiacy Wschodni, w: Krakowiacy, Lachy, Górale. Stroje wsi małopolskiej. Krakowiacy Wschodni, t. II, Nowy Sącz 2020, s. 25.. Koszulę (długą do kolan) wypuszczano na spodnie i przepasywano pasem lub sznurkiem.
Spodnie w stroju odświętnym wykonane były z cieńszego samodziału lub drelichu w paski – biało-błękitne lub biało-czerwone, czasem stosowano też perkal. Bogaci gospodarze nosili spodnie z sukna barwy granatowej, czarnej, ultramaryny (siwe) lub też materiałów fabrycznych (z cajgu, kortu, wełny). Po I wojnie światowej popularność zdobyły spodnie o kroju bryczesów, tzw. rajtki w ciemnej tonacji (czarne, szare, brązowe, oliwkowe).
Reprezentatywnym elementem stroju męskiego był kaftan. Zakładano je na odświętne koszule wpuszczane do spodni. Najczęściej szyto je z sukna granatowego, niebieskiego, ciemnoniebieskiego, szafirowego lub czarnego (w powiecie brzeskim noszono także kaftany jasnobłękitne). Kaftany nie miały rękawów, były wcięte w pasie i rozkloszowane dołem. Z tyłu zszywano je jedynie do wysokości pasa, przez co u dołu tworzyły się cztery luźno wiszące poły zwane skrzelami. Kaftan zapinano w okolicach pasa na haftki; po bokach były kieszenie zakryte trójkątną klapą. Przody kaftana zdobiono lekko wypukłymi mosiężnymi guzami oraz jedwabnymi chwostami, najczęściej barwy karminowej, zielonej, żółtej. Stójkę obszywano czerwonym suknem. Haftem zdobiono naroża przednich skrzeli; mogły być to potrójne uproszczone kwiaty na łodygach z liśćmi wyrastające z doniczki lub motywy pawiego pióra. Stosowano włóczki żółte, czerwone, zielone, z rzadka fioletowe, niebieskie i brązowe. Cechą charakterystyczną kaftanów z Zaborowa, Borzęcina i Szczurowej było haftowanie imienia i nazwiska właściciela i daty wykonania (najczęściej był to rok ślubu)T. Seweryn, Strój Krakowiaków Wschodnich, "Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, Małopolska, z. 9, Wrocław 1960, s. 43-44..
Sukmany były bardzo zróżnicowane. Stanowiły odzienie ludzi zamożnych; noszono ją rozpiętą, a tym samym pokazywano wdziany pod spód kaftan i pas. Seweryn Udziela zapisał: "Noszą oni bronzowe, czasem granatowe lub szare karazje z wiszącemi na plecach trójkątnymi kołnierzami"S. Udziela, Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Kraków 1930, s. 10.. Karazja (też: kierezja, kierezyja) była długą do połowy łydki lub do kostek sukmaną z sukna brązowego, dopasowaną w pasie, rozszerzoną dołem, z dwoma fałdami z tyłu. Jej charakterystycznym elementem była suka – duży trójkątny kołnierz opadający na plecy w formie peleryny. Kierezyje były bogato haftowane włóczkami czerwonymi i białymi (ścieg łańcuszek i janina). Rękawy kierezji były długie, zakończone klapkami. Całość była lamowana czerwonym suknem.
Innym typem sukmany były sukmany białe, granatowe i czarne, krojem zbliżone do płóciennic (płótnianek, płócianek, górnic, kikli). Robocze płóciennice zaś szyto z materiałów zgrzebnych, a te do hasu (świąteczne) z lepszego jakościowo płótna lnianego, mocno bielonego. Płótnianki nosili chłopi niezależnie od stopnia zamożności; dla biedniejszych było to jedyne odzienie wierzchnie, bogatsi ubierali zimą po dwie płótnianki lub zarzucali ją w celu ochrony droższej sukmany lub kożucha w razie brzydkiej pogody. Krój był archaiczny w kroju, tzw. poncho podłużne. Podczas uroczystości przepasywano je przez ramię szeroką czerwoną wstęgą.
Uzupełnieniem stroju męskiego były pasy. Najbardziej ozdobne były pasy z brzękadłami (tenckami) mosiężnymi, wykonane z białej skóry, wąskie na 3–4 cm, zdobione małymi guziczkami z mosiądzu lub bakfonu oraz safianową plecionką koloru zielonego lub czerwonego. Brzękadła miały średnicę około 3 cm, było ich od kilkunastu do nawet pięćdziesięciu; mocowano je na czerwonych rzemykach – podczas ruchu, tańca, wydawały charakterystyczny dźwięk. Do pasów mocowano składany nożyk (kozik) oraz małą torebkę na hubkę i krzesiwo. Noszono także długie pasy rzemienne zwane smycką, nabijane dużymi metalowymi guzami i kabzlami. Wśród najbardziej zamożnych można było spotkać trzosy z brązowej, podwójnie złożonej skóry ozdabianej wytłaczanymi wzorami geometrycznymi, safianem i kabzlami.
Letnim nakryciem głowy były kapelusze słomiane o płaskich, szerokich rondach i owalnych denkach, zdobione wokół główki wstążką czerwoną lub z czarnego aksamitu. Noszono także kapelusze z czarnego twardego filcu. Czapką o odległej tradycji była magierka, czyli wełniana czapka wywinięta na kształt pieczarki; robiono ją na drutach ściegiem pończochowym z białej wełny zdobionej w wąskie pasowe wzory (najczęściej czerwone, niebieskie lub zielone). Wyplecioną magierkę poddawano folowaniu (spilśnianiu). Nakryciem początkowo jedynie obrzędowym były czapki rogatywki, czyli czerwone sukienne konfederatki krakowskie z czarnym otokiem barankowym, zdobione piórami pawimi, kogucimi, sztucznymi kwiatami i wstążkami (zdobina tego typu przybierała kształt niskiego wachlarza). Zimą noszono okrągło-stożkowe czapki barankowe z czarnego futra baraniego.
Latem chodzono przeważnie boso. Od święta i w zimną pogodę zakładano skórzane buty z cholewami różnego typu (miękkie, sztywne, proste lub z harmonijką, podkuwane – tzw. węgierskie lub dobczycoki).
Strój kobiecy Krój koszuli damskiej niewiele różnił się od koszuli męskiej; jedynie dołem doszywano płat materiału z płótna zgrzebnego, tzw, nadołek, pełniący funkcję bielizny. Do otworów szyjnych doszywano szerszy, lekko stojący kołnierzyk zwany krezą. Świąteczne koszule zdobiono haftem białym umiejscowionym na kołnierzu, mankietach, przy rozcięciu przednim. Kołnierzyki i mankiety niekiedy wycinano w obszywane ząbki. Haft barwny (czerwono-czarny i czerwony) występował na Powiślu Dąbrowskim.
Płócienne spódnice farbowano domowymi sposobami na kolory naturalne, np. brązowy, orzechowy, siwy, granatowy i zdobiono we wzory paskowe i kwietneZ. Szewczyk, Materiały archiwalne MEK.. W latach 80. XIX w. w Małopolsce pojawiły się perkale biało-różowo-wiśniowe; szyto z nich różowiaki. Równolegle pojawiła się moda na tzw. fartuchy, czyli spódnice białe zdobione białym haftem w motywy roślinne i wycinane zęby. Spódnice nakrywano podobnymi w stylu zapaskami i mocno krochmalono. Pierwotnie tego typu zapaski, zszyte po krótszym brzegu, noszono pod spódnicami w celu utworzenia wrażenia "kopiastej" sylwetki. T. Seweryn notuje, że tego typu spodnie halki miały 3,20 metra szerokości i haftowane były na wysokość 25 cm. Halki były nieco dłuższe od spódnic i wystawały dołem. Z początkiem XX w. rozpowszechniły się coraz tańsze tkaniny fabryczne, przez co ubiór kobiecy uległ znacznemu zróżnicowaniu – pojawiły się wełniane perkale w odcieniach jasnych i ciemnych, wełenki w paski, batysty w motywy kwiatowe, kaszmiry i wełny o splocie rypsowym (zwane ostrymi), wełniana flanela, kreton, jedwab, atłas, tybety. Te ostatnie (tybety austryjackie) cieszyły się największą popularnością. Miały one czarne, białe (kremowe), czerwone (bordowe), ciemnoniebieskie i ciemnozielone tło oraz motyw pąsowych róż, kolczastych gałązek jeżyn i malin. Po 1923 r. na rynek polski wprowadzono tybety drukowane w Łodzi i Andrychowie.