Układ środka masy (pewnego układu ciał) – inercjalny układ odniesienia, w którym środek masy układu ciał pozostaje w spoczynku. W tym układzie odniesienia pęd całkowity układu ciał (wektorowa suma pędów wszystkich elementów układu) wynosi zero.

Układ ten odgrywa istotną rolę w analizie zderzeń sprężystych ciał, ponieważ w takim układzie najłatwiej jest obliczyć prędkości końcowe ciał. Wygodnie jest stosować go również do analizy kreacji cząstek elementarnych.

Relacja z innymi układami inercjalnymi Względem dowolnego inercjalnego układu odniesienia położenie środka masy n ciał można wyznaczyć ze wzoru

gdzie r – wektor położenia środka masy układu ciał względem innego układu odniesienia, rk – wektor położenia k-tego ciała względem tego układu, m – masa k-tego ciała, M – masa układu ciał. Po obliczeniu pochodnej można otrzymać

gdzie v i vk – prędkości, odpowiednio, całego układu i poszczególnych jego elementów, pk – pędy poszczególnych elementów układu ciał.

Energia zderzenia w układzie środka masy W przypadku zderzających się ciał całkowita energia kinetyczna zderzenia osiąga w układzie środka masy najmniejszą wartość. Energię tę nazywamy energią efektywną zderzenia. Różnica pomiędzy energią efektywną a energią kinetyczną w układzie, w którym jedna z cząstek spoczywa jest szczególnie duża dla cząstek relatywistycznych. Na przykład dla oddziaływania proton-proton, gdy jeden z protonów spoczywa a drugi ma energię 200 GeV, efektywna energia oddziaływania wynosi tylko 10 GeV. Dlatego w eksperymentach akceleratorowych bardzo efektywną metodą jest tzw. metoda wiązek przeciwbieżnych. Wówczas układ laboratoryjny jest układem środka masy i suma energii obu wiązek jest energią efektywną.

Kąt rozproszenia Jeżeli cząstka o masie m1 rozpraszana jest na nieruchomej cząstce o masie m2 i m1 > m2, to cząstka może ulec rozproszeniu o kąt α spełniający warunek –π/2 < α < π/2. Natomiast w układzie środka masy kąt rozproszenia β może być dowolny. Oba kąty wiąże relacja

Zobacz też środek masy

Bibliografia Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich. Fizyka, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 1991, wyd.3,

Kategoria:Dynamika Ś