Sobótka ( lub ) – miasto położone u podnóża góry Ślęży w woj. dolnośląskim, w powiecie wrocławskim, miasto nad Czarną Wodą, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sobótka. Prawa miejskie uzyskała w 1399 roku. Jest jedną z najstarszych osad targowych w Polsce.
Wraz z sąsiednimi miejscowościami (Sulistrowice, Sulistrowiczki, Będkowice) stanowi zaplecze turystyczne pobliskiego Wrocławia. Znajdują się tutaj: Dom Turysty PTTK im. Bogusza Zygmunta Stęczyńskiego „Pod Wieżycą”, odkrywkowe kopalnie granitu i skalenia (w zachodniej części Sobótki) oraz plastyczna mapa Masywu Ślęży (na rynku).
Położenie Leży u stóp Masywu Ślęży. Miasteczko jest podzielone na części: Centrum, Górka, Zachodnia – Strzeblów.
1 stycznia 2011 roku powierzchnia miasta wynosiła 32,19 km² (168. miejsce w kraju).
Historycznie leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. wrocławskiego.
Historia Po raz pierwszy wzmiankowana w 1148 roku w bulli Eugeniusza III jako osada targowa (Sabath). Przywilej odbywania targów nadał osadzie książę Bolesław I Wysoki w 1193 roku. Od 1128 do 1134 roku fundacja Piotra Włosta dla zakonu kanoników regularnych, którzy – aby wykorzenić wciąż żywe kulty pogańskie – na krótko utworzyli na szczycie Ślęży klasztor, bardzo szybko przeniesiony do wsi Górka, a potem do Wrocławia.
W 1221 roku Henryk Brodaty na prośbę opata Witosława nadał jej prawa miejskie na prawie średzkim. Początkowo osada należała do księstwa wrocławskiego, w 1296 roku przeszła do księstwa świdnickiegoJanusz Czerwiński, Ryszard Chanas: Dolny Śląsk – przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1977 s. 191.. W 1353 roku jako wiano księżniczki śląskiej przeszła w ręce królów czeskich. W 1399 roku król czeski Wacław IV ponownie lokował miasto na prawie magdeburskim. Podobnie jak większość Śląska splądrowana przez husytów w roku 1428.
Wykupiona przez zakon w 1494 roku. Przeżywała rozkwit w czasie habsburskich rządów w Czechach od 1526 roku. Poważnie zniszczona i wyludniona w czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648) – z 1000 mieszkańców pozostało 200. Dawna zabudowa gotycka i renesansowa spłonęła w wielkim pożarze w 1730 roku.
Od 1745 roku wraz z większością Śląska w granicach Prus. Od 1808 roku własny samorząd. Do 1810 roku (sekularyzacja dóbr kościelnych w Prusach) pozostawała własnością klasztorną. Od roku 1885 stacja na linii kolejowej Wrocław – Świdnica – zlikwidowanej w ruchu pasażerskim latem 2000 roku. W czerwcu 2022 roku ponownie uruchomiona.
1 czerwca 1934 roku na fali germanizacji dawnych nazw słowiańskich na Śląsku organizacje Landesamt für vorgeschichtliche Denkmalpflege oraz Zobtengebirgsverein zaproponowały nadprezydentowi prowincji śląskiej zmianę nazwy miasta na Siling a góry Ślęży (niem. Zobtenberg) na Silingberg, aby utrwalić w nazwach żyjące na Śląsku w starożytności wschodniogermańskie plemię Silingów. Władze odmówiły ze względów ekonomicznych i praktycznych. Swoją nazwę zmieniła za to druga z postulujących organizacji – nazywając się Silingverein.
Zdobyta przez Armię Czerwoną 7 maja 1945 roku. W trakcie walk została zniszczona w 50%, odbudowana w latach 50.–60. W latach 70. przyłączono do Sobótki wieś Strzeblów.
Nazwa miasta 1148 – Sabath 1193 – Sobath 1200 – Sobat 1256 – Czobotha 1329 – Zobota 1336 – Zobotka 1343 – Czoboten 1399 – Czobothen 1404 – Czobotaw 1561 – Zobten 1847 – polską nazwę Sobótka w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 roku wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 21.. 1938 – Zobten am Berge
Nazwa Sobótka pochodzi od zdrobnienia polskiej nazwy szóstego dnia tygodnia soboty i odbywających się tutaj w ten dzień targówMapa: Masyw Ślęży. Ślężański Park Krajobrazowy. Wydawnictwo Plan 2004 rok. Tekst: Kazimierz Dura.. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Sobota podając jej znaczenie „Sonnabenmarkt”, czyli w języku polskim „Targi sobotnie”. Nazwa miejscowości została później fonetycznie zgermanizowana na Zobten i utraciła swoje pierwotne znaczenie.
Zabytki thumb|Kościół – sanktuarium św. Anny Samotrzeciej thumb|Barokowy kościół św. Jakuba Apostoła thumb|Ratusz z XIX w. Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: miasto, ośrodek historyczny kościół – sanktuarium św. Anny Samotrzeciej, z XIV wieku, 1500 roku, 1725 roku; (od 2005 roku dodatkowo Diecezjalne Sanktuarium Matki Boskiej Nowej Ewangelizacji). Legenda głosi, że figura św. Anny Samotrzeciej prawdopodobnie została przywieziona z Kijowa przez żonę Piotra Włosta w XII wieku. Historycy sztuki określają powstanie figury na przełom XIII/XIV wieku rzeźbiona w drzewie lipowym w stylu romańskim z elementami gotyckimi. Dla niej zbudowano kaplicę obecnie prezbiterium. W 1511 roku dobudowano do tylnej ściany kaplicy kościół gotycki, prawdopodobnie w tym samym czasie dobudowano do ściany wschodniej prezbiterium kapliczkę św. Anny. Od 2005 roku w ołtarzu głównym znajduje się XIX-wieczny obraz Matki Boskiej namalowany przez nieznanego artystę otrzymany z Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu. Przez cały okres kościół pełnił funkcję kościoła odpustowego i pogrzebowego. W czasie kulturkampfu w 1875 roku władze pruskie odebrały katolikom kościół, w 1893 roku oddały. Wewnątrz kościoła ołtarz główny z 1720 roku w prezbiterium 5 figur św. Janów, przy filarach 4 gotyckie rzeźby (każda 2,5 m wys.): Matka Boska z Dzieciątkiem, św. Anna Samotrzecia, św. Augustyn (lub św. Mikołaj), św. Jadwiga Śląska. Na końcu nawy lewej ołtarz 14 św. Wspomożycieli z 1720 roku, ambona z 1726 roku.
Obok sanktuarium znajduje się granitowa rzeźba „grzyba” (fragment postaci ludzkiej) datowana na okres przedchrześcijański, wg niektórych badaczy celtycki (VI–IV w. p.n.e.)Woźniak Z., 2004: PROBLEM ISTNIENIA CELTYCKIEGO NEM ETO NU NA ŚLĘŻY. Przegląd Archeologiczny, 52, str. 138, 139, 157 oraz średniowieczny „lew romański”. kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła w stylu barokowym z fragmentami gotyckimi wybudowany w 1739 roku. Badania archeologiczne w kościele przeprowadzone w latach 50. XX wieku wykazały, że obecny kościół jest trzecim kościołem wybudowanym w tym samym miejscu. Obraz św. Jakuba w ołtarzu głównym z ok. 1770 roku, w prezbiterium figury św. Augustyna i św. Norberta z ok. 1725 roku, ołtarze boczne NMP, w stylu barokowym, św. Jana Nepomucena również w stylu barokowym, ołtarz ukrzyżowania z 1739 roku, ambona z ok. 1650 roku w stylu manierystycznym. Przy głównym wejściu po prawej stronie znajduje się lew romański. W 1945 roku podczas zdobywania miasta kościół został spalony, a w następnych latach dewastowany i rozkradany. Od 1957 roku rozpoczęto odbudowę. Kościół został erygowany, oddany do użytku w listopadzie 1960 roku na południowej i północnej ścianach kościoła znajduje się kilka płyt nagrobnych z XIX wieku (pozostałości po cmentarzu przykościelnym). ratusz, z XIX wieku Urząd Miasta i Gminy (budynek po dawnym hotelu) plebania, ul. św. Jakuba 10, z XVII/XVIII wieku otoczenie plebanii dom, ob. znajduje się tu Muzeum Ślężańskie z lapidarium, ul. św. Jakuba 18, z 1568 roku, najstarszy – dawnej własności zakonu kanoników regularnych dom, ul. Mickiewicza 25, z połowy XIX wieku. Zespół Szkolno-Wychowawczy dla dziewcząt, ul. Słoneczna – budynek po dawnym domu rekolekcyjnym jezuitów pod wezwaniem św. Ignacego. mały|Sobótka, Wnętrze kościoła św. Anny Sobótka-Górka zespół rezydencjonalny kanoników regularnych, z drugiej połowy XIX wieku: pałac, tzw. „zamek” z pozostałościami klasztoru i kaplicą, z połowy XIII wieku, czwartej ćwiartki XIX wieku; do kasaty w 1810 roku, w którym obecnie znajduje się hotel budynek bramny oficyna wozownia browar, nieczynny, z połowy XIX wieku zespół budynków po Zespole Szkolno-Opiekuńczym, przy ul. Zamkowej z 1930 roku park Sobótka – Góra Ślęża kościół filialny pw. Nawiedzenia NMP, wybudowany w latach 1698–1702, odbudowany po pożarze w latach 1851–1852 ogrodzenie z murem oporowym schronisko im. R. Zmorskiego, z 1908 roku inne zabytki: kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa wybudowany w latach 30. XX wieku w centrum wiele domów z drugiej poł. XIX wieku rezerwat archeologiczny w Będkowicach.
Komunikacja thumb|Stacja kolejowa Sobótka
Dojazd z Wrocławia zapewniają autobusy linii 512 (Przełęcz Tąpadła) i 522 (Sobótka Zachodnia) z przedsiębiorstwa Polbus-PKS Wrocław. Po 22 latach przerwy 12 czerwca 2022 roku otwarto linię kolejową Wrocław Główny – Sobótka – Sobótka Zachodnia – Świdnica Miasto.
Oświata W Sobótce znajdują się dwa publiczne przedszkola (Przedszkole nr 1 w Sobótce Centrum i Przedszkole nr 2 w Sobótce Górce) oraz dwie publiczne szkoły podstawowe: Szkoła Podstawowa nr 1 im. Janusza Korczaka (Sobótka Centrum) oraz Szkoła Podstawowa nr 2 im. Marii Skłodowskiej-Curie (Sobótka Zachodnia). Funkcjonuje Powiatowy Zespół Szkół, w ramach którego działa liceum oraz technikum. Na terenie miasta jest także Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy i punkt przedszkolny „Misiowa Chatka”. Działają również kluby dziecięce „Mali Odkrywcy” i „Bajkolandia”. W roku 2020 uruchomiono żłobek „Misie Tulisie”, należący do ogólnopolskiej sieci żłobków.
Wspólnoty wyznaniowe Kościół rzymskokatolicki: parafia pw. Świętego Jakuba parafia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa Sanktuarium św. Anny Samotrzeciej Kościół Zielonoświątkowy: Zbór w Sobótce, ul. Słoneczna 13 kz.pl. Świadkowie Jehowy: zbór Sobótka (Sala Królestwa ul. Rubinowa 2)Świadkowie Jehowy budują pod Wrocławiem modlitewny dom spotkań.
Demografia
Piramida wieku mieszkańców Sobótki w 2014 roku. 690x480px
Burmistrzowie Sobótki Eugeniusz Cieleń (2002–2006) Zenon Gali (2006–2010) Stanisław Dobrowolski (2010–2018) Mirosław Jarosz (2018–2026) Marcela Hryniak-Bereżnicka (2026-)
Współpraca międzynarodowa Miasta i gminy partnerskie: Berga/ElsterPartnerzy zagraniczni-Berga (www.sobotka.pl). GauchyPartnerzy zagraniczni-Gauchy (www.sobotka.pl). SobotkaPartnerzy zagraniczni-Sobotka (www.sobotka.pl). MunsterPartnerzy zagraniczni-Munster (www.sobotka.pl). Nový MalínPartnerzy zagraniczni- Nový Malín(www.sobotka.pl).
Ludzie związani z Sobótką
Honorowi obywatele miasta
Honorowe obywatelstwo miasta otrzymaliHonorowi Obywatele Miasta Sobótki. ks. kardynał Henryk Gulbinowicz 24.06.2003 Antoni Baranowski 24.06.2003 Catherine i Cornelis van Doorn 24.06.2004 ks. bp Józef Pazdur 26.10.2006 Alojzy Mega 27.05.2010 Henryk Pietrowicz 27.05.2011 Wacław Żebrowski 28.06.2011 Anna Krzywańska 30.09.2011 Stanisław Dunajewski 21.10.2011 Władysław Kabat 25.11.2011 ks. Józef Bełch 28.12.2011 Józef Śliz 21.01.2012 Karol Modzelewski 06.07.2012 Paulina Brzeźna-Bentkowska 27.09.2012 Sławomir Chrzanowski 27.09.2012 Marian Turowski 27.09.2012 Zdzisław Wrona 27.09.2012 Roman Ręgorowicz 27.09.2012 Zdzisław Szrejter 26.02.2016 Halina Licowa 28.12.2016 Eugeniusz Cieleń 24.02.2022
Szlaki turystyczne Strzelin – Szańcowa – Gościęcice Średnie – Skrzyżowanie pod Dębem – Gromnik – Dobroszów – Kalinka – Skrzyżowanie nad Zuzanką – Źródło Cyryla – Ziębice – Lipa – Rososznica – Stolec – Cierniowa Kopa – Kolonia Bobolice – Kobyla Głowa – Karczowice – Podlesie – Ostra Góra – Starzec – Księginice Wielkie – Sienice – Łagiewniki – Oleszna – Przełęcz Słupicka – Sulistrowiczki – Ślęża – SobótkaInformacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 2014-02-26.
Sobótka – Wieżyca – Ślęża – Przełęcz Tąpadła – Świdnica
Zobacz też Sobótka Zabytki romańskie w Polsce
Przypisy
Linki zewnętrzne Strona Urzędu Miasta i Gminy Sobótka Muzeum Ślężańskie im. Stanisława Dunajewskiego w Sobótce Muzeum Ślężańskie – galeria zdjęć
Kategoria:Miasta lokowane przez Henryka I Brodatego Kategoria:Miasta polskie lokowane na prawie średzkim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku Kategoria:Miasta w województwie dolnośląskim