SMS Derfflinger − niemiecki krążownik liniowy (w Niemczech klasyfikowany jako wielki krążownik – niem.: Großer Kreuzer) oddany do służby tuż przed wybuchem I wojny światowej, jako piąta jednostka swej klasy w Kaiserliche Marine. Wraz z „Lützowem” i „Hindenburgiem” należał do typu Derfflinger, będącego ulepszoną i powiększoną kontynuacją poprzednich konstrukcji niemieckich krążowników liniowych. Nazwę otrzymał na cześć Georga von Derfflingera, brandenburskiego feldmarszałka z czasów wojny trzydziestoletniej.
Podczas I wojny światowej „Derfflinger” brał udział w bitwie na Dogger Bank w 1915 roku i bitwie jutlandzkiej w 1916 roku, uczestniczył także w dwóch operacjach ostrzału miejscowości na wschodnim wybrzeżu Anglii. Po zakończeniu wojny został, wraz z całą Hochseeflotte, internowany w Scapa Flow, gdzie jak pozostałe okręty został zatopiony przez własną załogę 21 czerwca 1919 roku. Wrak został wydobyty 20 lat później i zezłomowany po zakończeniu II wojny światowej.
Budowa Stępkę pod okręt określany jako „krążownik K” położono w stoczni koncernu Blohm & Voss w Hamburgu 30 marca 1912 roku (według innego źródła w styczniu tegoż roku). Jednostka otrzymała numer stoczniowy 213. Wodowanie miało odbyć się 14 czerwca 1913 roku w obecności generała Augusta von Mackensena, którego żona została matką chrzestną okrętu, jednak kadłub krążownika zablokował się na pochylni, na której był budowany.
Ponowne wodowanie odbyło się, już bez przeszkód, 12 lipca 1913 roku. Jak wszystkie wielkie krążowniki, otrzymał nazwę pochodzącą od dowódcy wojsk lądowych – brandenburskiego feldmarszałka z czasów wojny trzydziestoletniej. Po zakończeniu budowy „Derfflinger” został przeprowadzony przez załogę stoczniową do Kilonii, gdzie przeprowadzono prace przy wykończeniu i uzbrojeniu okrętu. 1 września 1914 roku krążownik został oficjalnie przejęty przez Kaiserliche Marine i skierowany na próby odbiorcze. Po ich ukończeniu miał od października wejść w skład 1. Grupy Rozpoznawczej (1. Aufklärungsgruppe), dowodzonej przez kontradmirała Franza von Hippera, jednak awaria turbiny opóźniła przyjęcie okrętu do linii, co ostatecznie nastąpiło 12 listopada 1914 roku.
Opis konstrukcji
„Derfflinger” miał długość całkowitą 210,4 m i szerokość maksymalną 29 m. Jego kadłub został podzielony grodziami na 16 przedziałów wodoszczelnych. Pancerz burtowy składał się z pasa pancernego grubości 305 mm, chroniącego wszystkie mechanizmy okrętu oraz dodatkowych pasów pancernych na dziobie (grubości 120–152 mm), rufie (grubości 120 mm) i poniżej linii wodnej, grubego na 152 mm. Pas burtowy przechodził w cytadelę pancerną o grubości ścian 228 mm, zamkniętą grodziami pancernymi (200–250 mm). Pancerz poziomy składał się ze skośnych elementów grubości 30 mm na śródokręciu, łączących się z pancerzem burtowym i pokładu pancernego o grubości od 50 do 80 mm. Główne stanowisko dowodzenia miało pancerz o grubości 300 mm.
Napęd krążownika stanowiły dwa zespoły turbin parowych wysokiego i niskiego ciśnienia (razem cztery turbiny w czterech osobnych maszynowniach) systemu , o łącznej projektowanej mocy 63 000 KM (na próbach z przeforsowaniem maszyn 76 600 KM), poruszające 4 śruby o średnicy 3,9 m i pozwalające osiągnąć stałą maksymalną prędkość 26,5 węzła. Parę do turbin dostarczało 18 kotłów parowych (cztery z nich zostały dostosowane do opalania paliwem płynnym) rozmieszczonych w 12 kotłowniach. Okręt posiadał dwa stery, ustawione w tandem, jeden za drugim. Normalny zapas paliwa wynosił 738 ton węgla i 246 ton paliwa płynnego, maksymalny, odpowiednio 3640 ton i 1180 ton, pozwalał osiągnąć zasięg 6800 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 14 węzłów.
W odróżnieniu od dwóch pozostałych okrętów swojego typu, „Derfflinger” miał tylny komin niższy o 2 m od przedniego.
Główne uzbrojenie artyleryjskie stanowiło osiem dział kal. 305 mm, umieszczonych w czterech wieżach artyleryjskich, po dwie na dziobie i rufie, w superpozycji. Maksymalny kąt podniesienia luf wynosił 13,5°, po bitwie jutlandzkiej został zwiększony do 16°. Artyleria średniego kalibru składała się z 12 dział kal. 150 mm, zainstalowanych w kazamatach, po 6 na każdej burcie. Po cztery stanowiska z każdej burty mogły prowadzić ogień w kierunku dziobu, dwa pozostałe w kierunku rufy. Poza tym okręt posiadał osiem dział kal. 88 mm dla ochrony przed atakami niszczycieli i torpedowców na małych odległościach. Cztery z nich umieszczono w kazamatach poniżej mostka, cztery pozostałe na otwartych stanowiskach na rufie. W trakcie działań wojennych działa te zostały zastąpione ośmioma działami przeciwlotniczymi tego samego kalibru. Wszystkie działa okrętu zostały wyprodukowane w zakładach Friedrich Krupp AG.
Wieże artyleryjskie głównego kalibru były chronione pancerzem, który z przodu i z tyłu miał grubość 270 mm, z boków 220 mm, a z góry 80–110 mm. Barbety wież miały grubość do 260 mm. Artyleria w kazamatach była opancerzona płytami ze stali pancernej o grubości do 150 mm.
Krążownik posiadał cztery podwodne wyrzutnie torpedowe kalibru 500 mm, z których jedna znajdowała się na dziobie, druga w części rufowej, dwie pozostałe na burtach, prostopadle do osi podłużnej kadłuba okrętu.
W 1915 roku na „Derfflingerze” prowadzono próby z wodnosamolotem pokładowym.
Służba operacyjna Pierwszym dowódcą okrętu został komandor (Kapitän zur See) Ludwig von Reuter. Pierwsze bojowe wyjście w morze, bez kontaktu z przeciwnikiem, miało miejsce 20 listopada 1914.
Bombardowanie Scarborough i Whitby
W dniach 15–16 grudnia 1914 roku okręty 1. Grupy Rozpoznawczej w osłonie krążowników lekkich i torpedowców przeprowadziły rajd na nadbrzeżne miasta wschodniej Anglii: Scarborough, Hartlepool i Whitby. Ich głównym celem było wciągnięcie do walki części jednostek Grand Fleet i wyprowadzenie ich pod ogień oczekujących w okolicy Dogger Bank głównych sił Hochseeflotte. Krążowniki admirała Hippera: flagowy „Seydlitz”, „Derfflinger”, „Moltke”, „Von der Tann” oraz „Blücher” opuściły kotwicowisko u ujścia Jade nad ranem 15 grudnia.
Po osiągnięciu 16 grudnia wybrzeży Anglii „Derfflinger”, „Von der Tann” i krążownik lekki „Kolberg” zostały wysłane w kierunku Scarborough. „Kolberg” postawił w drodze zagrodę złożoną ze 100 min morskich wzdłuż wybrzeży Yorkshire. Krążowniki liniowe otworzyły ogień w kierunku miasta około 8.00 rano, wystrzeliwując w ciągu pół godziny ponad 300 pocisków dużego kalibru, które spowodowały śmierć 17 i ranienie 97 mieszkańców miasta oraz duże straty materialne. Następnie okręty niemieckie skierowały się w stronę rybackiego miasteczka Whitby, gdzie w ciągu około 10 minut ostrzelały posterunek straży wybrzeża i budynki miejskie, trafiając również w zabytkowe ruiny opactwa z XII wieku. W Whitby zginęły kolejne dwie osoby.
W tym samym czasie drugi zespół niemiecki ostrzelał Hartlepool. Obydwie grupy połączyły się o 9.45 i skierowały z powrotem w stronę wybrzeża Niemiec. Okręty brytyjskie, które wyszły w morze przeciwko siłom niemieckim, wykryły co prawda przeciwnika, ale błędy w dowodzeniu pozwoliły Niemcom wymknąć się z próby okrążenia. Nie zrealizowali oni jednak planu wciągnięcia Grand Fleet do bitwy, statyczna taktyka dowodzącego Hochseeflotte admirała von Ingenohla spowodowała, że jej przewaga nie została wykorzystana. Po zakończeniu akcji krążowniki admirała Hippera nie niepokojone powróciły do ujścia Jade.
Bitwa na Dogger Bank
thumb|Niemieckie krążowniki liniowe płynące w kierunku Dogger Bank W styczniu 1915 roku niemieckie dowództwo postanowiło zaatakować okręty brytyjskie patrolujące rejon Dogger Bank. Admirał von Ingenohl powierzył to zadanie 1. Grupie Rozpoznawczej kontradmirała Hippera, wzmocnionej czterema krążownikami lekkimi 2. Grupy Rozpoznawczej i 18 torpedowcami osłony. Eskadra niemiecka opuściła kotwicowisko 23 stycznia. Obok krążowników liniowych: „Seydlitza”, „Derfflingera” i „Moltke” („Von der Tann” przebywał na okresowym remoncie w stoczni) dołączył do niej ponownie krążownik pancerny „Blücher”, wolniejszy i słabiej uzbrojony od pozostałych okrętów. Miały one zaatakować brytyjskie trawlery, łowiące ryby w rejonie ławicy oraz ich ewentualną eskortę.
Dzięki wykryciu i rozszyfrowaniu niemieckich sygnałów radiowych Admiralicja brytyjska miała rozeznanie w planie działania i ruchach okrętów admirała Hippera. Zostały przeciwko nim wysłane jednostki 1. i 2. Eskadry Krążowników Liniowych dowodzone przez admirała Davida Beatty’ego, 2. Eskadra Krążowników Lekkich komodora Williama Goodenougha oraz okręty komodora Reginalda Tyrwhitta. Ogółem dysponowali oni pięcioma krążownikami liniowymi, siedmioma krążownikami lekkimi i 35 niszczycielami.
Okręty obydwu stron nawiązały kontakt wzrokowy o godzinie 7.14 rano 24 stycznia 1915 roku. Brytyjskie krążowniki liniowe otworzyły ogień o 9.05, jako pierwszy cel obierając pozostający w tyle za resztą eskadry niemieckiej „Blücher”. W wyniku skoncentrowanego ognia krążownik pancerny zatonął o 12.13 wraz z 792 członkami załogi. Skupienie się Brytyjczyków na zniszczeniu najsłabszego z niemieckich okrętów pozwoliło pozostałym oderwać się od przeciwnika. Poważnie uszkodzony został „Seydlitz”, ponadto niegroźnie trafione zostały „Derfflinger” oraz lekki krążownik „Kolberg”. Po stronie brytyjskiej poważne uszkodzenia odniósł „Lion” i jeden z niszczycieli, lżejsze „Tiger”.
„Derfflinger” wystrzelił w bitwie 316 pocisków dużego i średniego kalibru, uzyskując między innymi trafienia na „Lionie”, które wyłączyły ten okręt z akcji. Sam otrzymał co najmniej jedno (według części źródeł brytyjskich trzy) trafienie pociskiem kalibru 343 mm, jednak odniesione uszkodzenia były nieznaczne. Ich usuwanie trwało do 14 lutego 1915 roku, po czym okręt powrócił do czynnej służby.
W maju 1915 roku nastąpiła zmiana dowódcy okrętu. Nowym został Kapitän zur See Paul Heinrich. Po awarii turbin, która miała miejsce pod koniec czerwca, krążownik został skierowany do stoczni na remont. Do linii wrócił 31 sierpnia. Następnie brał udział w osłonie operacji minowych na ławicy Swarte i w kolejnym wypadzie floty w październiku 1915 roku. Kolejne tego typu działania miały miejsce w marcu 1916 roku. W kwietniu kolejnym dowódcą „Derfflingera” został Kapitän zur See Johannes Hartog. W dniach 21–22 kwietnia okręty 1. Grupy Rozpoznawczej w eskorcie małych jednostek przeprowadziły operację mającą na celu zagrożenie wschodnim wybrzeżom Anglii, przerwaną po uszkodzeniu na nierozpoznanym polu minowym małego krążownika .
Bombardowanie Lowestoft i Yarmouth
Kolejny raz siły niemieckie wyszły w morze rankiem 24 kwietnia 1916 roku. Celem akcji było zbombardowanie angielskich miast: Lowestoft i Great Yarmouth. 1. Grupą Rozpoznawczą dowodził, w zastępstwie chorego admirała Hippera, wiceadmirał Friedrich Bödicker. Jego okręt flagowy, „Seydlitz” wszedł w trakcie rejsu na minę i został uszkodzony, w wyniku czego admirał Bödicker przeniósł się ze swoim sztabem na niedawno przyjętego do linii „Lützowa”. W ślad za krążownikami liniowymi podążały główne siły Hochseeflotte pod dowództwem admirała Reinharda Scheera, stanowiące daleką osłonę na wypadek kontrakcji okrętów brytyjskiej Grand Fleet.
Cztery pozostałe w boju okręty 1. Grupy Rozpoznawczej rozpoczęły bombardowanie Lowestoft o 4.10 rano 25 kwietnia 1916 roku, niszcząc w ciągu dziesięciu minut około 200 domów, dwie baterie brzegowe oraz zabijając trzech i raniąc dwunastu ludzi. Skuteczne zbombardowanie Great Yarmouth uniemożliwiła mgła, toteż niemieckie krążowniki oddały tylko kilka niecelnych salw. Jedynie „Derfflinger” prowadził ogień nieco dłużej. Interweniujące lekkie krążowniki brytyjskich Harwich Force zostały ostrzelane przez wycofujących się Niemców. Ostatecznie, pomimo znacznej przewagi, admirał Bödicker podjął decyzję o odwrocie, obawiając się ataków brytyjskich okrętów podwodnych, a siły główne admirała Scheera podążyły w ślad za nim.