mały|Sonderfahndungsbuch Polen – "Specjalna księga Polaków ściganych listem gończym" – strona tytułowa, na podstawie której aresztowano i eliminowano Polaków w akcji Tannenberg mały|Sonderfahndungsbuch Polen – strona z wykazem nazwisk na literę "G". Nazwiska osób ze skrótami EK (Einsatzkomando) oraz EG (Einsatzgruppen) oznaczały osoby przeznaczone do eliminacji W Wielkopolsce w dniach 20–23 października 1939 odbyły się pierwsze masowe, publiczne egzekucje dokonane w ramach Operacji Tannenberg (niem. Unternehmen Tannenberg). Miejscem eksterminacji były: Śrem, Książ Wielkopolski, Kórnik, Mosina, Środa Wielkopolska, Kostrzyn, Gostyń, Poniec, Krobia, Kościan, Śmigiel, Leszno, Osieczna, oraz Włoszakowice i łącznie pochłonęły dwieście siedemdziesiąt pięć ofiar.
Charakterystyka
Mord miał charakter ludobójstwa i dotyczył uznanych przez Niemców za „szczególnie niebezpiecznych dla III Rzeszy Polaków” (niem. Sonderfahndungsbuch Polen). Ofiary znalazły się na spisach proskrypcyjnych ze względu na działalność publiczną i patriotyczną, sporządzonych przez specjalną komórkę wywiadu SS współpracującą z lokalnymi mniejszościami niemieckimi. W spisach znajdowali się: duchowni, politycy, pedagodzy, ludzie kultury, nauki i sztuki, przedsiębiorcy, powstańcy wielkopolscy i śląscy, działacze plebiscytowi na Warmii i Mazurach i na Górnym Śląsku, członkowie Związku Polaków w Niemczech, Partii Narodowo-Demokratycznej, Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego Sokół i Polskiego Związku Zachodniego uznani za „warstwę kierowniczą”. Egzekucje poprzedzały posiedzenia sądu doraźnego, a kończyło dobijanie rannych po oględzinach lekarskich i pochówek w zbiorowych nieoznaczonych mogiłach.
Bezpośrednimi sprawcami zbrodni byli członkowie sądu doraźnego policji bezpieczeństwa przy (niem.) 14 Einsatzkommando der Sicherheitspolizei w Poznaniu: Gerhard Flesch – dowódca 14 komanda, przewodniczący sądu doraźnego Wilhelm Holz – ławnik Hans Stapfner – policjant z posterunku w Rawiczu oraz przedstawiciele ludności cywilnej: dr Wolfgang Karl Werner Bickerich, pastor kościoła ewangelickiego św. Jana w Lesznie – twórca przedwojennych kartotek, zawierających informacje o miejscowych Polakach dotyczące ich działalności politycznej i społecznej Artur Krämer – przywódca Jungdeutsche Partei , Selbstschutzu i kolejno Oddziału Allg. SS w Lesznie Heinz Hoffman – przywódca mniejszości niemieckiej (JdP) , komisarz obwodowy we Włoszakowicach Johann Uterschütz – burmistrz Osiecznej Gustaw Pietsch – rzeźnik z Osiecznej Horst von Leesen – właściciel majątku Drzeczkowo k. Osiecznej
Dane na podstawie śledztwa dotyczącego masowych publicznych egzekucji osób cywilnych w dniach 20 do 23 października 1939 mających na celu (...) „likwidację” to jest fizyczne wyniszczenie kierowniczych warstw społeczeństwa polskiego na terenach podbitych, wcielonych do Rzeszy (...).
Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Śrem, 20 października (około godz. 10) – 19 rozstrzelanych Józef Adamski (lat 52) – stolarz Jan Berełkowski (lat 56) – kupiec Stanisław Czorek (lat 40) – nauczyciel Hieronim Dąbrowski (lat 47) – adwokat Marian Ernst (lat 31) – kupiec Zygmunt Grąbczewski (lat 44) – ziemianin z Gaju Karol Sylwester Janusz (lat 54) – notariusz Edward Kaczmarek (lat 31) – technik budowlany Ignacy Król (lat 43) – rolnik Leon Laudowicz (lat 58) – dyrektor majątku Nochowo Franciszek Malinowski (lat 54) – fabrykant Seweryn Matuszewski (lat 60) – lekarz Leon Meller (lat 33) – inspektor Antoni Muślewski (lat 53) – młynarz Władysław Nowak (lat 46) – wójt gminy Śrem Wojciech Pawłowski (lat 70) – rolnik ks. Antoni Rzadki (lat 42) – prefekt gimnazjum w Rogoźnie i Śremie Walenty Szeller (lat 42) – urzędnik Witold Staniewski (lat 38) – sędzia – zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14
Środa Wielkopolska, 20 października (około godz. 9) – 29 rozstrzelanych – zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 15 Bartłomiejczak Franciszek, Środa Balcerowicz Florian, Zaniemyśl – naczelnik Urzędu Pocztowego Bilski Stanisław, Zaniemyśl – urzędnik Banku Spółdzielczego Błaszak Anzelm, Środa – kierownik wodociągów miejskich Boening Kazimierz, Połażejewo – ur. 07.01.1882 we Wrześni, wicewojewoda poznański; ostatni przedwojenny właściciel Połażejewa Groblewski Stanisław, Sanniki Gruszczyński Marian, Środa Jankowski Stanisław, Środa Kandziora Józef, Zaniemyśl – nauczyciel Szkoły Podstawowej Kaniewski Konrad, Murzynowo Kościelne Kasperski Mieczysław, Zaniemyśl – policjant Kostrzyński Ignacy, Środa Kuśnierkiewicz Stanisław, Zimin Lis Antoni, Annopole – ur. 19.05.1886, Koszuty; gospodarz, myśliwy Madaliński Stanisław, Dębicz – ur. 25.01.1913, Dębicz; syn właściciela Dębicza i folwarku Brzeziak Majewski Wacław, Zaniemyśl – fryzjer Mika Józef, Zaniemyśl – urzędnik Banku Spółdzielczego Nawrocki Norbert, Zaniemyśl – nauczyciel Szkoły Podstawowej Pawlak Józef, Zaniemyśl – emeryt; wachmistrz żandarmerii wojskowej Sobieszczyk Adolf, Zaniemyśl – urzędnik Banku Spółdzielczego Stachowiak Władysław, Środa Szymański Michał, Środa – inżynier; pracownik cukrowni Tłok Piotr, Krerowo – nauczyciel Tomaszewski Stanisław, Ługowiny Trauczyński Edward, Środa Więckowski Tadeusz, Środa Włazliński Kazimierz, Zaniemyśl – kierownik Szkoły Podstawowej Woźny Adam, Środa – ur. 09.12.1879, Środa; kupiec Jedna ofiara o nieustalonym nazwisku
Książ Wielkopolski, 20 października (około godz. 16) Alojzy Burdajewicz (lat 44) z Dolska Antoni Borowicz (lat 32) z Książa Ignacy Bielerzewski (lat 75) z Dolska Tadeusz Dielerzewski (lat 36) z Dolska Jan Cyplik (lat 53) z Książa Stefan Ludwik Doerffer (lat 62) z Brzóstowni Antoni Jędrzejczak (lat 62) z Ostrowieczna Ludwik Kossowicz (lat 58) z Dolska Czesław Lis (lat 21) z Konarzyc Henryk Łagocki (lat 43) z Książa Andrzej Mazurkiewicz (lat 34) z Dolska Ignacy Milicki (lat 41) z Pokrzywnicy Stanisław Nowak (lat 35) z Małachowa Tomasz Paul (lat 58) z Dolska, major piechoty stanu spoczynku, kawaler Virtuti Militari Andrzej Święcicki (lat 36) z Trąbinka Józef Szczepański (lat 57) z Książa Franciszek Zwierzchlewski (lat 42) z Książa – zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14
Kórnik, 20 października (około godz. 8) mały|Egzekucja Polaków przez Einsatzkommando 11 pod dowództwem Heinza Graefe w Kórniku 20 października 1939 mały|Tablica upamiętniająca ofiary mordu w Kórniku
– 15 rozstrzelanych Franciszek Dłubała Teofil Wolniewicz – burmistrz Kórnika (1925–1937) Jan Gmytrasiewicz Alfons Ellmann Kazimierz Finke Ksawery Lehmann Jan Lempke Franciszek Narożny Andrzej Nędza Jan Niemczal Wojciech Niemier Ignacy Nowak Antoni Pacyński Seweryn Rozmiarek Józef Stern – zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 11 (dowódca Heinz Graefe)
Mosina, 20 października (około godz. 14:30) – 15 rozstrzelanych
Franciszek Kołtoniak Stanisław Kozak Stanisław Jaworski Wincenty Frankowski Stefan Królak Antoni Roszczak Ludwik Baraniak Jan Frąckowiak Alojzy Szymański Piotr Bartkowiak Józef Cierżniak Alojzy Kujath Józef Lewandowski Wiktor Matuszak Roman Stefan Gawron
– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 11
Kostrzyn, 20 października (około godz. 15:30) – 27 rozstrzelanych Czesław Borchardt Antoni Domański Edmund Drahaim Marian Gierula Ignacy Glabisz Konrad Goćwiński Kazimierz Haupa Franciszek Kasprzyk Władysław Kryślak Wawrzyniec Kubacki Gerard Linke Dionizy Mikietyński Franciszek Namysł Jan Nowak Jan Nowotarski Jan Okarma Antoni Pacholski Florian Piątek Franciszek Pielucha Władysław Sikorski Ludwik Świerkowski Feliks Walkowiak Tadeusz Widelicki Marian Winowicz Kazimierz Wojtkowiak Ignacy Wróblewski Maksymilian Żuromski – zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 15
Leszno, 21 października (godziny poranne) – 20 rozstrzelanychmały|Egzekucja dokonana przez Einsatzkommando pod murem więzienia w Lesznie Marcin Adamski (lat 18) – harcerz Ludwik Antoniak (lat 36) – robotnik rolny z Długich Starych Bruno Antoni Bartoszkiewicz (lat 37) – mistrz stolarski, działacz Stronnictwa Narodowego Marcin Günter (lat 52) – działacz zarządu Polskiego Związku Zachodniego w Lesznie Zygfryd Hańca (lat 20) – harcerz Bolesław Karpiński (lat 60) – legionista, emerytowany profesor gimnazjalny, działacz kultury Wacław Kęsicki (lat 44) – emerytowany podoficer zawodowy WP, prezes Stowarzyszenia Byłych Żołnierzy i Pułku Strzelców Wielkopolskich Bronisław Kotlarski (lat 46) – radny miejski, prezes Okręgowy Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na południowo-zachodnią Wielkopolskę Józef Łukowski (lat 43) – rachmistrz miejski, powstaniec wielkopolski Józef Marcinkowski (lat 18) – robotnik z Mórkowa Leon Marcinkowski (lat 20) – robotnik z Mórkowa Feliks Michalak (lat 38) – fabrykant, działacz społeczny, członek Stronnictwa Narodowego Władysław Nowak (lat 45) – kupiec, działacz wielu organizacji, prezes Koła Miejskiego Powstańców Wielkopolskich Jan Nowicki (lat 47) – starszy sekretarz miejski, sekretarz Polskiego Związku Zachodniego w Lesznie Mieczysław Jerzy Opatrny (lat 46) – adwokat, doktor prawa, katolik, radny miejski Stefan Samolewski (lat 46) – powstaniec wielkopolski, skarbnik Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół", członek zarządu Bractwa Kurkowego i długoletni prezes Związku Powstańców Wielkopolskich w Lesznie Józef Stotko (lat 40) – restaurator, skarbnik leszczyńskiego Koła Związku Powstańców Wielkopolskich Stanisław Szal (lat 35) – drukarz, działacz harcerski w stopniu harcmistrza, sekretarz i kronikarz Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Lesznie Maksymilian Trendowicz (lat 58) – kupiec, działacz Stronnictwa Narodowego Tomasz Wachowski (lat 40) – prezes Związku Powstańców Wielkopolskich, członek zarządu oddziału leszczyńskiego Związku Inwalidów Wojennych – zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14/VI
Osieczna, 21 października (po południu) – 3 rozstrzelanych Stanisław Głowacz – działacz harcerski Henryk Juchniewicz – działacz Stronnictwa Narodowego Jan Stelmaszyk – murarz – zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14/VI
Włoszakowice, 21 października (pod wieczór) – 7 rozstrzelanych Józef Kaczmarek Andrzej Kociucki Wojciech Mikołajczak Józef Przeradzki Stanisław Urbaniak Karol Zapłata Ignacy Żmuda – zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14/VI
Gostyń, 21 października (około godz. 10) – 30 rozstrzelanych hr. Henryk Grocholski Stanisław Karłowski – ziemianin, działacz gospodarczy, senator Szczepan Kaczmarek – dyrektor szkoły Kazimierz Stryczyński Mieczysław Hejnowicz – przywódca gostyńskiej endecji Stefan Skiba Stefan Pawlak Leon Kwaśny – urzędnik policji Szczepan Paluszczak Wawrzyniec Szwarc – powstaniec wielkopolski Edward Potworowski Kazimierz Peisser – prezes „Sokoła” Leon Kapcia – dyrektor gimnazjum Roman Weism – prezes Akcji Katolickiej Józef Hejnowicz Antoni Gościniak Maksymilian Piątkowski Jan Jasiak Józef Łagodziński Antoni Grave Hipolit Niestrawski – burmistrz Stanisław Zydorczyk Franciszek Hejduk Kazimierz Wierachowski Wojciech Pawlak Franciszek Wawszczak Józef Rosik Tomasz Skowroń Franciszek Staszak Jan Rosiński – zbrodnia dokonana najprawdopodobniej przez Einsatzkommando 11
Krobia, 21 października (po południu) – 15 rozstrzelanych Jan Borowski (lat 34) – kolejarz z Krobi Antoni Böhm (lat 48) – krawiec z Krobi Wojciech Cholewiński (lat 64) – ziemianin z Ziemlina Marceli Chudy (lat 23) – budowlaniec z Krobi Stanisław Gil (lat 53) – zarządca majątku z Niepartu Józef Korytowski (lat 46) – właściciel ziemski z Chwałkowa Julian Łoniewski (lat 39) – policjant z Krobi Henryk Pawlicki (lat 31) – rzeźnik z Krobi Feliks Poprawa (lat 18) – robotnik rolny z Pępowa Kazimierz Sonnenberg (lat 20) – urzędnik miejski z Krobi Mariusz Sumiński (lat 31) z Kuczyny Jan Szczurny (lat 25) – robotnik rolny z Pępowa Jan Trawiński (lat 41) z Krobi Walenty Walczak (lat 24) – robotnik rolny z Pępowa Franciszek Wolny (lat 46) – rolnik z Karca