Willi Münzenberg, właśc. Wilhelm Münzenberg (ur. 14 sierpnia 1889 w Erfurcie, zm. 21 lub 22 czerwca 1940 w Le Caugnet koło Saint-Marcellin) – niemiecki komunista, polityk Komunistycznej Partii Niemiec (niem. Kommunistische Partei Deutschlands, KPD), członek Reichstagu w latach 1924–1933. Czołowy propagandysta KPD w okresie Republiki Weimarskiej i organizator prasy komunistycznej na terenie Niemiec; wydawca i producent filmowy.
Z polecenia Włodzimierza Lenina zorganizował Międzynarodową Pomoc Robotniczą (niem. Internationale Arbeiterhilfe) dla obywateli ZSRR cierpiących głód (klęska głodu 1921–1923). Na potrzeby Pomocy oraz partyjnej działalności propagandowej stworzył ogromny koncern mediowy – drugie co do wielkości przedsiębiorstwo tego typu w Republice Weimarskiej, wydające wielkonakładowe gazety „Die Welt am Abend” i „Arbeiter Illustrierte Zeitung” (AIZ). Dla swojej działalności Münzenberg zdobył poparcie wielu intelektualistów i artystów, m.in. Käthe Kollwitz, Alberta Einsteina czy Henriego Barbusse’a.
Po pożarze Reichstagu uniknął aresztowania, wyjeżdżając z Niemiec. Na emigracji angażował się w organizację ruchu antyfaszystowskiego i kontynuował swoją pracę wydawniczą, zakładając wydawnictwa Editions du Carrefour i Sebastian Brant-Verlag. Współzałożyciel wielu niemieckojęzycznych czasopism za granicą, m.in. „Der Gegen-Angriff”. Od 1935 współinicjator niemieckiego Frontu Ludowego (niem. Volksfront) przy zaangażowaniu socjaldemokratów, pomimo sprzeciwu Kominternu. W obawie przed tzw. wielką czystką Józefa Stalina unikał podróży do Moskwy od 1936. W 1938 założył pismo „Die Zukunft”. Zmarł we Francji w niewyjaśnionych okolicznościach.
Życiorys Münzenberg był synem wiejskiego oberżysty Friedricha Münzenberga i jego żony Luise. W latach 1903–1904 z przerwami uczęszczał do jednoklasowej szkoły wiejskiej we Friemarze i Eberstädt (koło Gothy), a następnie do szkoły ludowej w Gocie. W latach 1904–1910 pracował w erfurckiej fabryce obuwia Lingel.
Młodzieżówki lewicowe thumb|upright|Strona tytułowa miesięcznika „Die freie Jugend” redagowanego przez Münzenberga W 1906 r. Münzenberg wstąpił do socjaldemokratycznej młodzieżówki Propaganda, która zimą 1906–1907 dołączyła do Niemieckiego Stowarzyszenia Wolnych Organizacji Młodzieżowych (niem. Vereinigung der freien Jugendorganisationen Deutschlands). W 1907 r. został przewodniczącym jednej z grup lokalnych. W 1908 r. uczestniczył w kongresie młodzieżówki socjalistycznej w Berlinie, przez co stracił pracę.
Na przełomie 1909 i 1910 r. opuścił Erfurt i udał się do Szwajcarii. Od sierpnia 1913 do końca 1913 pracował jako pomocnik w aptece w Zurychu. Tam wstąpił do jednej z grup młodzieżówki socjalistycznej. W lipcu 1912 został członkiem zarządu centralnego młodzieżówki socjalistycznej oraz redaktorem miesięcznika „Die freie Jugend”.
Podczas I wojny światowej kierował sekretariatem międzynarodowej młodzieżówki w Bernie, gdzie poznał Włodzimierza Lenina. W 1914 r. spotkał się także z Trockim i Karolem Radkiem. Jako przedstawiciel młodzieżówki brał udział w międzynarodowej konferencji w Kienthal (24–26 kwietnia 1916), w której uczestniczyli nastawieni krytycznie do wojny przedstawiciele partii socjaldemokratycznych. W 1917 r. został aresztowany za udział w demonstracji i spędził pięć miesięcy w więzieniu. W maju 1918 został ponownie aresztowany. W listopadzie 1918 został wydalony ze Szwajcarii jako „niechciany obcokrajowiec” (niem. missliebiger Ausländer) i „sympatyk rewolucji październikowej” (niem. Anhänger der Oktoberrevolution). W Stuttgarcie przyłączył się do organizacji Związku Spartakusa (niem. Spartakusbund). W 1919 r. został wybrany na przewodniczącego młodzieżówki międzynarodówki komunistycznej. Wiele podróżował, m.in. do Austrii, Szwecji i Danii, gdzie nawiązywał kontakty z tamtejszymi komunistami. W 1920 r. na zaproszenie Radka brał udział w kongresie Kominternu w Moskwie. W 1921 r. powtórnie pojechał do Moskwy na trzeci kongres Kominternu.
Działalność pomocowa W 1921 r. dwadzieścia milionów obywateli RFSRR zostało dotkniętych przez klęskę głodu. Na prośbę Lenina Münzenberg zaczął organizować Międzynarodową Pomoc Robotniczą (niem. ) , pozyskując dla sprawy nie tylko organizacje lewicowe, ale także wielu intelektualistów i artystów: Käthe Kollwitz, Alberta Einsteina, George’s Grosza, , Maximiliana Hardena, Heinricha Vogelera, Aleksandra Moisiu, Anatole’a France’a czy Henriego Barbusse’a (tzw. fellow travellers). W krótkim czasie Münzenberg zorganizował transporty z żywnością.
Działalność pomocowa wspierana była przez akcje propagandowe nakierowane na ofiarodawców, rozbudzając w nich zainteresowanie RFSRR. Käthe Kollwitz zaprojektowała plakat wzywający do pomocy głodującym, który stał się symbolem Pomocy Robotniczej.
Ponadto Münzenberg angażował Pomoc w bezpośrednią działalność gospodarczą w RFSRR – dzięki wsparciu finansowemu z zachodu zakładał fabryki i budował mieszkania. W 1922 r. jako delegat Pomocy Münzenberg wziął udział w czwartym światowym kongresie Kominternu.
Po 1922 r., kiedy klęskę głodu udało się opanować, Münzenberg spotęgował swoje zaangażowanie w budowę radzieckiej gospodarki. W tym celu powołał do życia przedsiębiorstwo Aufbau Industrie und Handels AG, w skrócie Aufbau (pol. odbudowa), które obok zakupu i dystrybucji sowieckich filmów, emitowało akcje i obligacje, by zapewnić kredyt dla rządu sowieckiego.
Poglądy na temat propagandy O propagandzie socjalistycznej Münzenberg wypowiadał się, że: Według Münzenberga propaganda była instrumentem przekazu naukowych teorii podstaw socjalizmu – agitacja zaś odnosiła się do kampanii wokół konkretnych spraw.
Koncern Münzenberga Na potrzeby działalności pomocowej i propagandowej Münzenberg stworzył ogromny koncern mediowy (tzw. Münzenberg-Konzern) – drugie co do wielkości przedsiębiorstwo tego typu w Republice Weimarskiej, po koncernie Alfreda Hugenberga, przez co nazywany był Czerwonym Hugenbergiem (niem. Roter Hugenberg).
Na potrzeby Pomocy założył najpierw w 1921 r. wydawnictwo Kosmos-Verlag GmbH, a następnie w 1924 zakupił od wydawnictwo Neuer Deutscher Verlag, w którym zaczął ukazywać się tygodnik „Illustrierte Sowjetrußland im Bild”, przekształcony w 1926 w „Arbeiter Illustrierte Zeitung” (AIZ). W piśmie zamieszczano reportaże i zdjęcia dokumentujące życie robotników na całym świecie. Wkrótce nakład magazynu przewyższył pół miliona egzemplarzy. Münzenberg wydawał również „Welt am Abend” (przejęty w 1926), „Berlin am Morgen” (od 1931), „Neue Montags-Zeitung”, „Unsere Zeit” (do 1933 „Der Rote Aufbau”), „Der Weg der Frau” (od 1931) oraz pismo satyryczne „Eulenspiegel” (założone m.in. przez Heinricha Zillego w 1928). Ponadto w skład koncernu Münzenberga wchodził klub książki „Universum-Bücherei für alle” – wydawnictwo publikujące oprócz tekstów autorów komunistycznych również prace pisarzy lewicujących, m.in. Egona Erwina Kischa, Kurta Tucholsky’ego, a także socjalizujących klasyków z zagranicy: Sinclaira Lewisa, Uptona Sinclaira i Jaroslava Haška.
W 1926 r. Münzenberg założył Prometheus Film GmbH, by rozprowadzać i wyświetlać sowieckie filmy na terenie Niemiec, m.in. sprowadzono film Siergieja Eisentsteina Pancernik Potiomkin (1925). W 1927 r. powołał do życia Weltfilm GmbH, którego zadaniem była produkcja i dystrybucja (poprzez partyjne kanały KPD) filmów propagandowych adresowanych do robotników.
W 1929 r. Münzenberg zorganizował w Brukseli kongres przeciwko kolonializmowi i imperializmowi, w którym uczestniczył m.in. Nehru.
Kongres Das Freie Wort Po dojściu nazistów do władzy, 19 lutego 1933 Münzenberg wraz z socjaldemokratami zorganizował kongres Das Freie Wort (pol. „wolne słowo”) w berlińskiej operze Krolla. W kongresie udział wzięło 900 intelektualistów, m.in. Carl von Ossietzky, Rudolf Olden, Ferdinand Tönnies, Wolfgang Heine, , , Max Baurer, Käthe Kollwitz, Kurt Grossmann, Albert Einstein, a także Heinrich i Thomas Mann. Publicysta Erich Everth wygłosił płomienne przemówienie na temat obrony wolności prasy. Uczestnicy kongresu podpisali manifest Das Freie Wort zredagowany przez Münzenberga.
Jeszcze w trakcie obrad, po wystąpieniu Tönniesa na temat wolności nauczania i wolności wypowiedzi (niem. Über Lehr- und Redefreiheit), interweniowały siły porządkowe, które nakazały zebranym opuszczenie sali, a kongres ogłoszono za zakończony.
Emigracja Pożar Reichstagu
W nocy z 27 na 28 lutego 1933 spłonął gmachu parlamentu Rzeszy (niem. Reichstagsgebäude) w Berlinie, który został najprawdopodobniej podpalony. Jeszcze tej samej nocy naziści uderzyli w opozycję polityczną, nakłaniając prezydenta Rzeszy Paula von Hindenburga do podpisania tzw. Reichstagsbrandverordnung, rozporządzenia „O ochronie narodu i państwa” (niem. Verordnung zum Schutz von Volk und Staat), które znosiło podstawowe prawa obywatelskie zawarte w konstytucji Republiki Weimarskiej z 1919 (niem. Die Verfassung des Deutschen Reiches lub też Weimarer Reichsverfassung), sankcjonując prawnie prześladowanie opozycji politycznej NSDAP przez policję i jej oddziały pomocnicze SA.
O podpalenie oskarżono holenderskiego komunistę Marinusa van der Lubbego, ujętego na miejscu zdarzenia oraz prominentnych działaczy partii komunistycznej, Ernsta Torglera (przewodniczącego frakcji KPD w Reichstagu) oraz bułgarskich działaczy Kominternu, Georgiego Dimitrowa (późniejszego sekretarza generalnego Kominternu, a po II wojnie światowej komunistycznego premiera Bułgarii), Błagoja Popowa i . Oskarżenie próbowało przedstawić podpalenie jako sygnał dla komunistycznych wystąpień zbrojnych przeciwko państwu niemieckiemu. 28 lutego 1933, na mocy zarządzenia wyjątkowego aresztowano komunistycznych posłów do Reichstagu: , Ottomara Geschke, i ; pisarzy: Ericha Mühsama, Ludwiga Renna, Egona Erwina Kischa i oraz innych intelektualistów, m.in. Carla von Ossietzky’ego, Ericha Barona, i prawników: Hansa Littena i Felixa Hallego. Münzenberg zdołał zbiec przed grożącym mu aresztowaniem za granicę – do Paryża, gdzie dzięki wstawiennictwu Henri Barbusse’a otrzymał azyl polityczny. W 1933 został pozbawiony obywatelstwa niemieckiego. Z Niemiec zbiegli również jego współpracownicy: (partnerka życiowa Münzenberga), Hans Schulz (osobisty sekretarz), Arthur Koestler, Gustav Regler i Otto Katz.
Przybywający na emigracji Münzenberg opracował m.in. wraz z Otto Katzem zbiór materiałów, wydanych w Paryżu w 1933 r. jako tzw. Brunatna Księga (niem. , w skrócie Braunbuch). Autorzy księgi zgadzali się z nazistami, że podpalenia dokonał van der Lubbe, jednak uważali, że nie działał on w pojedynkę. Utrzymywali, że van der Lubbe wraz ze swoimi wspólnikami dostał się do gmachu Reichstagu poprzez podziemny tunel łączący parlament z pałacem prezydenta Reichstagu, którym wówczas był Göring. W podpaleniu mieli wziąć udział członkowie NSDAP i dowódcy SA Karl Ernst, Wolf-Heinrich von Helldorf i Edmund Heines oraz Paul Schulz, były dowódca Freikorps, o czym miał poinformować Karl Ernst. Ponadto sugerowali, że van der Lubbe pozostawał w intymnej relacji z przywódcą SA Ernstem Röhmem. Chociaż homoseksualizm van der Lubbego nigdy nie został potwierdzony, wątek ten został podjęty w trakcie procesu w Lipsku.
Jeszcze we wrześniu 1933, przy udziale Münzenberga i niemieckich komunistów na wygnaniu, powołano w Londynie do życia międzynarodową komisję śledczą pod przewodnictwem , która miała wyjaśnić okoliczności pożaru Reichstagu. W skład komisji weszli: (francuski prawnik), Betsy Bakker-Nort (holenderska prawnik i polityk), Piet Vermeylen (belgijski prawnik i polityk), George Branting (szwedzki prawnik), (amerykański prawnik i publicysta), Valdemar Hvidt (duński prawnik) oraz Gaston Bergery (francuski wydawca prasowy). Powołano również podkomisję, która miała zbadać przeszłość van der Lubbego w Holandii.
Prasa komunistyczna po pożarze Reichstagu