Korpusy zmechanizowane Armii Czerwonej (ros. Механизированный корпус) – wyższe związki taktyczne wojsk zmechanizowanych Armii Czerwonej.
Korpusy zmechanizowane przed II wojną światową Skład Decyzją Rewolucyjnej Rady Wojskowej ZSRR z 11 marca 1932 roku rozpoczęto organizowanie korpusów zmechanizowanych w składzie: 2 – 3 brygady zmechanizowane, każda o składzie: 3 bataliony czołgów po 31 czołgów; dywizjon artylerii zmotoryzowanej, kompania rozpoznawcza, kompania łączności służby i tyły brygady brygada piechoty zmechanizowanej: 3 bataliony piechoty zmotoryzowanej, dywizjon artylerii zmotoryzowanej, kompania rozpoznawcza, kompania łączności, batalion techniczny, tyły brygady.
W 1937 roku korpus zmechanizowany posiadał: 298 czołgów, 49 samochodów pancernych, 10 motocykli z rkm, 6 haubic 122 mm, 9 – 21 armat 76,2 mm, 244 działa 45 mm (włącznie z czołgowymi), 36 ckm, 402 rkm 10 samolotów łącznikowychValerij P. Panow, Jacek Solarz – Czołgi sowieckie 1939 – 1945. Wydawnictwo Militaria. Warszawa 1996 s. 23.. W 1938 roku istniejące korpusy zmechanizowane zostały przeorganizowane w korpusy czołgów o numerach: 5, 7, 11 i 57.
Korpusy zmechanizowane w latach 1940–1941 Na podstawie analizy przebiegu wojny z Finlandią wojny zimowej wyciągnięto wnioski o konieczności reorganizacji sił pancernych ZSRR. 9 czerwca 1940 r. NKO ZSSR Siemion Timoszenko zatwierdził plan formowania korpusów zmechanizowanych i przekazał go do SNK ZSSR. 6 lipca 1940 r. wyszła decyzja SNK ZSSR 1193-464ss. Na podstawie programu rozwoju korpusów zmechanizowanych z dnia 22 lutego 1941 roku zatwierdzonego przez szefa Sztabu Generalnego generała armii Gieorgija Żukowa miano utworzyć 19 „bojowych”, 7 „zmniejszonych” i 4 „zmniejszone drugiej kolejności” korpusy zmechanizowane. Do końca 1941 roku w skład korpusów i dwóch samodzielnych dywizji pancernych miały wejść 18 804 czołgi, w tym – 16 655 w „bojowych” korpusach zmechanizowanych. Z punktu widzenia zestawień ilościowych program ten realizowano pomyślnie, gdyż już 22 lutego 1941 roku w składzie korpusów zmechanizowanych znajdowały się 14 684 czołgi. Na dzień 22 czerwca 1941 roku w składzie 20 korpusów zmechanizowanych, rozwiniętych w pięciu przygranicznych okręgach wojskowych, znajdowało się 11 029 czołgów. Dodatkowo ok. 2 000 czołgów znajdowało się w składzie trzech korpusów (5, 7, 21) oraz w samodzielnej 57 Dywizji Pancernej, które zostały wprowadzone do walki w ciągu kilku tygodni od wybuchu wojny. Łącznie w dniu 1 czerwca 1941 roku w Armii Czerwonej było 19 540 czołgów (nie wliczając lekkich czołgów pływających T–37/T–38/T–40 oraz tankietek T-27) oraz 5 197 uzbrojonych w działa samochodów pancernych.
Skład Etatowy skład Korpusu zmechanizowanego: dowództwo korpusu wg etatu 010/20 – 152 żołnierzy, dwie dywizje pancerne wg etatu 010/10, dywizja zmotoryzowana – wg etatu 05/70, samodzielny pułk motocyklowy wg etatu 010/23 – 1 685 żołnierzy, 731 motocykli i 27 moździerzy kalibru 50 mm; wg wykazu z 1941 roku – 1 417 żołnierzy, 17 samochodów pancernych, 5 armat kalibru 45 mm i 2 moździerze kalibru 50 mm, batalion łączności wg etatu 010/21 – 286 żołnierzy, 6 czołgów średnich, 5 średnich samochodów pancernych, 5 lekkich samochodów pancernych, samodzielny zmotoryzowany batalion saperów wg 010/22 – 410 żołnierzy, samodzielna eskadra lotnicza wg etatu 010/24 – 69 żołnierzy, 13 samolotów, jednostki tyłowe i polityczne – 51 żołnierzyNorbert Bączyk – Gliniany kolos Wojska pancerne RKKA, 22 czerwca 1941. Nowa Technika Wojskowa Numer specjalny 1/2008. Magnum – X, s. 74–82..
Etat korpusu zmechanizowanego nr 10/20 przewidywał następujące stany etatowe: 32 837 ludzi, 1 031 czołgów (126 ciężkich czołgów KW-1/KW-2, 420 średnich czołgów T-34, czołgi lekkie: 316 BT, 152 T-26 (w tym 108 z miotaczami ognia), 17 czołgów pływających T-37/T-38/T-40), 268 samochody pancerne (116 BA-20 i 152 BA-10), 352 ciągniki (Woroszyłowiec, T-20 Komsomolec), 17 704 karabinów, 1 210 ręczne karabiny maszynowe, 168 ciężkie karabiny maszynowe, 24 wielkokalibrowe karabiny maszynowe, 24 karabiny przeciwlotnicze, 186 moździerze, 32 armaty przeciwlotnicze 37 mm, 36 armat przeciwpancernych 45 mm, 28 armat piechoty 76 mm, 76 haubic 122 mm i 152 mm, 15 samolotów U–2 (Po-2) i P–5 (R-5)Mark Siemiowicz Sołonin – 23 Czerwca Dzień „M”. Wyd Rebis Poznań 2008 s.72 – 73.. Wszystkie istniejące korpusy zmechanizowane zostały rozformowane w okresie lipiec – wrzesień 1941 roku.
Działania Tworzenie tak wielkich formacji w szeregach zacofanej pod wieloma względami i przetrzebionej stalinowskimi armii czystkami okazało się jak wykazały to pierwsze miesiące zmagań błędem. Rosjanie nie byli w stanie skutecznie koordynować w walce tak licznej masy pojazdów. Głębokim piętnem odcisnęły się braki w wykwalifikowanej kadrze dowódczej, szczególnie tej średniego i niższego szczebla. Dawały znać o sobie skostniałe schematy działań i strach przed podejmowaniem decyzji na szczeblu plutonu czy kompanii. Największym jednak niedomaganiem korpusów zmechanizowanych był niemal całkowity brak systemów łączności radiowej i to na każdym szczeblu – bazowano na łączności telefonicznej. W takich warunkach nie sposób było przeprowadzać koncentrycznych uderzeń ani elastycznie się bronić.
Niemieckie dywizje pancerne, mając w składzie coraz większą liczbę samobieżnych pojazdów wsparcia, posiadały bez porównania większą ruchliwość. Jeśli dodamy do tego rozbudowany system łączności radiowej i bardzo dobre wyszkolenie czołgistów Wermachtu, to efekt porównania z radzieckimi jednostkami będzie chyba odpowiednio wyrazisty.
Z uwagi na poniesione straty Korpusy Zmechanizowane zostały rozwiązane 15 lipca 1941 roku Dyrektywą Kwatery Głównej podpisaną przez generała armii Gieorgija Żukowa.
Formowanie Do czerwca 1941 roku utworzono w Okręgach Wojskowych aż 30 korpusów zmechanizowanych, ale najczęściej nie miały one pełnego stanu sprzętowego.
1 Korpus Zmechanizowany sformowany w Leningradzkim Okręgu Wojskowym, Psków, 2 Korpus Zmechanizowany sformowany w Odeskim Okręgu Wojskowym, Tyraspol, walczył w składzie 9 Armii, 3 Korpus Zmechanizowany sformowany w Nadbałtyckim Specjalnym Okręgu Wojskowym, Wilno, walczył w składzie 11 Armii, 4 Korpus Zmechanizowany sformowany w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym, Lwów, walczył w składzie 6 Armii, 5 Korpus Zmechanizowany sformowany w Zabajkalskim Okręgu Wojskowym, 25 maja na podstawie rozkazu 77 został przebazowany do Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego, walczył w składzie 16 Armii, 6 Korpus Zmechanizowany sformowany w Zachodnim Specjalnym Okręgu Wojskowym, Białystok, walczył w składzie 10 Armii, 7 Korpus Zmechanizowany sformowany w Moskiewskim Okręgu Wojskowym, 8 Korpus Zmechanizowany sformowany w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym, Drohobycz, 9 Korpus Zmechanizowany sformowany w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym, Nowogród Wołyński, 10 Korpus Zmechanizowany sformowany w Leningradzkim Okręgu Wojskowym, walczył w składzie 23 Armii, 11 Korpus Zmechanizowany sformowany w Zachodnim Specjalnym Okręgu Wojskowym, walczył w składzie 3 Armii, 12 Korpus Zmechanizowany sformowany w Nadbałtyckim Specjalnym Okręgu Wojskowym, walczył w składzie 3 Armii, 13 Korpus Zmechanizowany sformowany w Zachodnim Specjalnym Okręgu Wojskowym, walczył w składzie 10 Armii, 14 Korpus Zmechanizowany sformowany w Zachodnim Specjalnym Okręgu Wojskowym, walczył w składzie 4 Armii, 15 Korpus Zmechanizowany sformowany w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym, Brody, walczył w składzie 6 Armii, 16 Korpus Zmechanizowany sformowany w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym, Kamieniec Podolski, walczył w składzie 12 Armii, 17 Korpus Zmechanizowany sformowany w Zachodnim Specjalnym Okręgu Wojskowym, Baranowicze 18 Korpus Zmechanizowany sformowany w Odeskim Okręgu Wojskowym, Akerman, walczył w składzie 9 Armii, 19 Korpus Zmechanizowany sformowany w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym. Berdyczów, 20 Korpus Zmechanizowany sformowany w Zachodnim Specjalnym Okręgu Wojskowym, 21 Korpus Zmechanizowany sformowany w Moskiewskim Okręgu Wojskowym, 22 Korpus Zmechanizowany sformowany w Orłowskim Okręgu Wojskowym, 23 Korpus Zmechanizowany sformowany w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym, walczył w składzie 5 Armii, 24 Korpus Zmechanizowany sformowany w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym, 25 Korpus Zmechanizowany sformowany w Charkowskim Okręgu Wojskowym, 26 Korpus Zmechanizowany sformowany w Północnokaukaski Okręg Wojskowy, 27 Korpus Zmechanizowany sformowany w Środkowoazjatyckim Okręgu Wojskowym, 28 Korpus Zmechanizowany sformowany w Zakaukaski Okręg Wojskowy, Erywań, 29 Korpus Zmechanizowany sformowany w Zabajkalskim Okręgu Wojskowym, Mongolia, walczył w składzie 17 Armii 30 Korpus Zmechanizowany sformowany w Dalekowschodni Okręg Wojskowy w składzie 1 Armii.
Korpusy zmechanizowane 1942 – 1945 Po ostatecznym rozwiązaniu dywizji pancernych w sierpniu 1941 roku sowieckie wojska pancerne zorganizowane były jedynie na szczeblu taktycznym w ramach systemów: brygadowego, pułkowego i batalionowego (zdarzał się niekiedy i kompanijny). Po pierwszych ofensywach w zimie 1941 roku pod Charkowem i Moskwą okazało się, że jednostki Armii Czerwonej przechodząc do natarcia nie mają odpowiedniego wsparcia ze strony jednostek pancernych. W związku z tym rozpoczęto ponowne formowanie Korpusów Pancernych i Zmechanizowanych.
Skład korpusu zmechanizowanego w 1942 roku We wrześniu 1942 roku ponownie rozpoczęto formowanie Korpusów Zmechanizowanych o różnym składzie, w trzech typach organizacyjnych: 1 i 2 Korpus Zmechanizowany: 3 brygady zmechanizowane, brygada pancerna, pułk dział samobieżnych, pułk artylerii przeciwlotniczej, dywizjon wyrzutni rakietowych, batalion samochodów pancernych, kompania saperska. 3 i 5 Korpus Zmechanizowany: 2 brygady pancerne. 4 i 6 Korpus Zmechanizowany: 2 pułki czołgów. Liczba czołgów: 175 – 224.
Zmiany w organizacji korpusów zmechanizowanych: styczeń 1943 r. wycofanie z brygad zmechanizowanych dywizjon artylerii przeciwlotniczej i pułku artylerii przeciwlotniczej z korpusów oraz dodanie do Korpus Zmechanizowany pułkU moździerzy (36 moździerzy 120 mm), mieszanego pułku artylerii pancernej (8 x SU-122 i 17 x SU-76), luty 1943 r. zastąpienie kompanii saperów przez batalion saperów, marzec 1943 r. zastąpienie kompanii administracyjnej przez batalionem sygnalizacyjnym oraz dodanie pułku artylerii przeciwlotniczej (16 × 37 mm i 16 x DSzK), kwiecień 1943 r. dodanie pułku artylerii przeciwpancernej i 3 samolotów rozpoznawczych, maj 1943 r. dodanie kompanii chemicznej, sierpień 1943 r. zastąpienie pułku artylerii przeciwpancernej przez pułk artylerii pancernej (21 x SU-76) oraz pułk SU-85 (16 x SU-85, 1 x T-34) oraz zastąpienie batalionu samochodów pancernych przez bataliony motocyklistów. Skład korpusu zmechanizowanego w grudniu 1943 roku: trzy brygady zmechanizowane brygada pancerna dwa pułki dział pancernych, pułk moździerzy, pułk artylerii przeciwlotniczej, pułk artylerii polowej, pułk artylerii przeciwpancernej, samodzielny dywizjon artylerii rakietowej gwardii (BM-13).
Formowanie W okresie od 8 września 1942 1 KZmech i 2 KZmech do 1 grudnia 1944 10 KZmech sformowano dziesięć korpusów zmechanizowanych oraz od 15 października 1942 r. do 26 czerwca 1943 r. od podstaw, cztery Gwardyjskie Korpusy Zmechanizowane: 1 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany, 2 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany, 4 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany, 6 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany.
Sześć pierwszych nowo sformowanych korpusów zmechanizowanych było sformowanych według trzech typów organizacyjnych i tak: korpusy 1 i 2 miały po 175 czołgów, 3 i 5 – po 224 czołgi, a 4 i 6 – po 204 czołgi. Standardową organizacją miała być organizacja 1 KZmech i 2 KZmech. Wszystkie nowe korpusy zmechanizowane (7, 8, 9, 10 oraz 1, 2, 4, 6Gw) zostały sformowane według tego ostatniego schematu.