mały|Odznaka pamiątkowa załóg pociągów pancernych

Polskie pociągi pancerne – rodzaj polskiej broni pancernej, głównie w okresie II RP (ale stosowanej także w pierwszych latach Polski Ludowej).

Pociągi pancerne w większości wywodzące się ze składów z okresu pierwszej wojny światowej, zmodernizowano w okresie międzywojennym. Brały one udział we wszystkich znaczących konfliktach II Rzeczypospolitej – w powstaniu wielkopolskim, wojnie z Ukraińcami, wojnie z bolszewikami i trzecim powstaniu śląskim. Kilkanaście pociągów pancernych uczestniczyło w kampanii wrześniowej. Były też wykorzystywane przez Polskie Siły Zbrojne oraz we wczesnym okresie powojennym (przez Służbę Ochrony Kolei i Ludowe Wojsko Polskie).

Powstanie styczniowe W niektórych polskich źródłach znajduje się stwierdzenie, że pierwszy pociąg pancerny na ziemiach polskich wykorzystano podczas bitwy w Sosnowcu w powstaniu styczniowym. Wagony „opancerzono” podkładami kolejowymi i powycinano otwory strzelnicze. Pociąg nie wziął udziału w bezpośredniej walce, służąc jedynie jako środek transportu na miejsce walki. Stefan Kieniewicz w 1964 roku ostro skrytykował nazywanie tego incydentu wykorzystaniem pociągu pancernego w walce:

Pierwsza wojna światowa Pod koniec pierwszej wojny światowej pierwsze pociągi pancerne znalazły się w składzie polskich formacji wojskowych na Wschodzie. Jednostki te przygotowały kilkusetosobową kadrę i dysponowały sześcioma improwizowanymi pociągami pancernymi i jednym zdobycznym): „Związek Broni” w I Korpusie Polskim w Rosji (10 lutego – 10 maja 1918) Nr 1 w Murmańsku (3 lipca – 29 września 1918, linia Archangielsk – Wołogda) Nr 2 w Murmańsku (jw.) „Warszawa” w 5 Dywizji Strzelców Polskich (lato 1918 – zima 1919; osłaniały ewakuacje dywizji przez Krasnojarsk, Irkuck, Harbin do Władywostoku) „Kraków” w 5 DSP (jw.) „Poznań” w 5 DSP (jw.), dowódcą pociągu był ppor. Bernard Czarnecki, 20 grudnia 1919 na stacji kolejowej Litwinowo został otoczony przez bolszewików, po walce, w której dwukrotnie ranny został dowódca, załoga opuściła pociąg i podpaliła go „Poznań II” – rosyjski pociąg pancerny zdobyty 24 grudnia 1919 na stacji kolejowej Tajga przez żołnierzy 5 Pułku Artylerii Polowej w walce ze zbuntowanymi oddziałami admirała Kołczaka, komendantem pociągu był mjr Ludwik Jurkiewicz.

thumb|Typowy austriacki wagon artyleryjski z 1915 pociągu typu V. Zdobyte wagony tego typu były używane w polskich pociągach: „Śmiały” i „Piłsudczyk” w 1920 roku oraz „Śmierć” w 1939 roku.

Początki organizacji wojsk kolejowych W latach 1918–1919 na terenie powstającego państwa polskiego znajdowali się tylko nieliczni żołnierze doświadczeni w obsłudze tego rodzaju broni. Problem były także braki w sprzęcie; znacząca jego część została pozyskana 28 października 1918, gdy oddział POW rozbroił austriacki 3 dywizjon pancerny, albo pochodziła z austriackich składów w Rzeszowie i Nowym Sączu. Pociągi pancerne początkowo budowano i naprawiano w Krakowie (Kierownictwo Budowy Pociągów Pancernych nr 2), Nowym Sączu (Warsztaty Kolejowe), Lwowie (Główne Warsztaty Kolejowe) i Warszawie, a w mniejszym stopniu – w Wilnie i Stanisławowie. Wiele z tych pierwszych pociągów (oficjalnie nazywanych „improwizowanymi”) miało znaczące braki w uzbrojeniu i opancerzeniu; do opancerzenia wykorzystywano metalowe bramy, beton i worki z piaskiem; żołnierze nazywali je „ruchomymi okopami”.

Produkcja: Kraków i Nowy Sącz: do kwietnia 1919, zbudowano 7 pociągów pancernych, w tym pociąg „Wawel” Nowy Sącz: opancerzono 12 parowozów i 70 wagonów, zbudowano pociąg Stefan Czarniecki Lwów: do końca 1920, opancerzono 16 parowozów i 62 wagony, naprawiono 22 parowozy i 21 wagonów, zbudowano pociągi p.p. 3 „Podpułkownik Lis-Kula” (28 listopada 1918), „Pionier” (6 lutego 1919) i „Paderewski” Warszawa: opancerzano wagony i parowozy, naprawiono 13 pociągów, zbudowano tam pociągi nr 11 do nr 15: nr 11 „Poznańczyk” (31 grudnia 1918), nr 13 „Boruta” (styczeń 1919), nr 14 „Zagończyk ” (styczeń 1919) i nr 15 „Groźny” Wilno: opancerzono tam kilka parowozów i 30 wagonów

W latach 1918–1920 w różnych zakładach wyprodukowano około 90 pociągów pancernych, budując lub opancerzając lokomotywy i kilkaset wagonów. Ustalenie dokładnej liczby jest trudne; żywot niektórych składów był bardzo krótki; składy często łączono, pozostawiając nazwę jednego z nich. Dodatkowo sytuację komplikuje wykorzystywanie pociągów zdobycznych.

Walki o granice Powstanie wielkopolskie W powstaniu wielkopolskim brały udział pociągi pancerne „Wawel”, „Poznańczyk”, „Rzepicha”, „Danuta” i „Goplana”.

Wojna polsko-ukraińska W wojnie z Ukraińcami walczyły następujące pociągi pancerne: „Kozak” „Odsiecz” później nazwany „Śmiały” „Piłsudczyk” P.P. 3 („Pepetrójka”, ukończony 28 listopada 1918 roku), przemianowany na „Podpułkownik Lis-Kula” (w kwietniu 1919) „Gromobój” „Pionier”

Wojna polsko-bolszewicka

thumb|Parowóz pancerny z 1920 roku pociągu „Bartosz Głowacki” thumb|Pociąg pancerny nr 5 „Odsiecz” i jego załoga pod Rawą Ruską, 1919 rok thumb|Walki polsko-ukraińskie – wnętrze wagonu pociągu pancernego „Śmiały”. Żołnierze przy armacie na stanowisku bojowym. Nie jest znana dokładna liczba pociągów pancernych, które walczyły na wojnie z bolszewikami. Dotychczas ustalono nazwy 50 pociągów pancernych. Na skutek strat w akcji gotowa do użycia liczba pociągów przez większość wojny wynosiła poniżej dwudziestu. 1 grudnia 1920 roku w skład wojsk kolejowych wchodziło 26 pociągów pancernych: Nr 1 „Piłsudczyk” Nr 2 „Śmiały” eks-„Piłsudczyk” Nr 3 „Podpułkownik Lis-Kula” eks-„Pepetrójka” eks-P.P. 3; ex „Lwowianin” Nr 4 „Hallerczyk” Nr 5 „Stefan Batory” Nr 6 „Generał Iwaszkiewicz” Nr 7 „Chrobry” Nr 8 „Wilk” eks-„Rozwadowczyk” Nr 9 „Danuta” Nr 10 „Pionier” Nr 11 „Poznańczyk” Nr 12 „Kaniów II” Nr 13 „Boruta”, rozbity, zastąpiony składem „Boruciątko”, po tego z kolei rozbiciu trzeci skład o Nr 13 nosił nazwę Zawisza Czarny Nr 14 „Zagończyk” eks-„Orzeł Biały” Nr 15 „Paderewski” eks-„Generał Żeligowski” eks-„Paderewski” Nr 16 „Mściciel” Nr 17 „Reduta Ordona” Nr 18 „Huragan” Nr 19 „Podhalanin” Nr 20 „Bartosz Głowacki” Nr 21 „Pierwszy Marszałek” eks-„Strzelec Kresowy” Nr 22 „Groźny” Nr 23 „Śmierć” eks-„Pogoń” eks-„Śmierć” Nr 24 „Śmigły” Nr 25 „Stefan Czarniecki” Nr 26 „Generał Sosnkowski” Pozostałe pociągi pancerne:

„Boruta” (utracony 25 lipca 1920 pod Kuźnicą) „Boruciątko” (utworzony po rozbiciu Boruty; utracony w 1920) „Generał Dąbrowski” eks-„Grot” (zniszczony 5 lipca 1920 pod Równem) „Generał Dowbor” eks-„Krechowiak” (6 czerwca 1920 pod Wczerajsze) „Generał Konarzewski” (utracony 9 lipca 1920 pod Bobruskiem) „Generał Listowski” eks-„Postrach” (zniszczony 2 sierpnia 1920 pod Terespolem) „Generał Sikorski” (utracony 26 czerwca 1920 pod Słowiecznem) „Gromobój” „Groźny Szeroki” (utracony na Ukrainie wiosną 1920) „Kaniów II” „Piłsudczyk Szeroki” (utracony 19 lipca 1920 pod Baranowiczami) „Pionier Szeroki” (utracony 17 czerwca 1920) „Saper” „Smok” „Śmiały Szeroki” (zlikwidowany 2 kwietnia 1920, komendant – por. Kazimierz BoguckiPorucznik Kazimierz Bogucki, komendant Pociągu Pancernego „Śmiały Szeroki”, 9 listopada 1920 został pośmiertnie awansowany na kapitana piechoty z dniem 25 września 1920 „w uznaniu nadzwyczajnych zasług dla dobra Ojczyzny położonych i okupionych bohaterską śmiercią”. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 45 z 24 listopada 1920 r., s. 1227.) „Zagończyk” (zlikwidowany we wrześniu 1920)

III powstanie śląskie W czerwcu 1921, w czasie III powstania śląskiego, oddziały powstańcze dysponowały szesnastoma pociągami pancernymi, zorganizowanymi w cztery grupy, każda w składzie dwóch dywizjonów po dwa pociągi. Cztery z tych szesnastu pociągów nie nadawały się do akcji z powodu usterek. Przy Naczelnym Dowództwie Wojsk Powstańczych funkcjonował Inspektorat Pociągów Pancernych. Przeciętny pociąg miał dwa działa, kilkanaście karabinów i oddział szturmowy. I dywizjon nr 1 „Korfanty” nr 2 „Nowina-Doliwa” IV dywizjon nr 7 „Bajończyk” nr 8 „Górnik” VII dywizjon nr 14 „Zygmunt Powstaniec” nr 15 „Tadek Ślązak” II dywizjon nr 3 „Piorun” nr 4 „Naprzód” V dywizjon nr 9 „Lubieniec” nr 10 „Ludyga” VIII dywizjon nr 11 Lew nr 16 Testart (Piast) III dywizjon nr 5 „Powstaniec” nr 6 „Ślązak” VI dywizjon nr 12 „Pantera” nr 13 „Nowak” (Nowak II) Pozostałe pociągi pancerne: „Kabicz” (wąskotorowy) „Ułan”

Okres międzywojenny thumb|center|Pociąg pancerny „Danuta” z 1939 roku.Kolejno od lewej: wagon artyleryjski, wagon szturmowy, parowóz pancerny, wagon artyleryjski.Na zdjęciu brak platform kolejowych i drezyn thumb|Wagon ze składu pociągu pancernego „Poznańczyk”

W połowie 1921 zarządzono likwidację dwunastu pociągów. Pozostałe dokompletowano i ujednolicono ich uzbrojenie. W służbie postanowiono zatrzymać 12 pociągów: nr 1 Piłsudczyk nr 2 Śmigły nr 3 Pierwszy Marszałek nr 4 Groźny nr 5 Danuta nr 6 Zagończyk nr 7 Paderewski nr 8 Śmierć nr 9 Poznańczyk nr 10 Bartosz Głowacki nr 11 Stefan Czarniecki nr 12 Generał Sosnkowski

Z tych dwunastu pociągów utworzono sześć dywizjonów, które włączono w skład pułków saperów kolejowych (element wojsk inżynieryjnych). Istniały trzy pułki saperów kolejowych (1 pułk saperów kolejowych w Krakowie; 2 pułk saperów kolejowych w Jabłonnie/Legionowie, 3 pułk saperów kolejowych w Poznaniu). 17 października 1923 roku Oddział I Sztabu Generalnego wydał rozkaz przeniesienia pociągów pancernych na stopę pokojową. Miejscem demobilizacji były pułki saperów kolejowych w Krakowie, Jabłonnie i Poznaniu. Wielu żołnierzy zdemobilizowano, znaczną część sprzętu uznano za przestarzały i poddano rozbiórce. W 1924 roku 3 pułk rozformowanoWojskowy przegląd historyczny, 41:3–4, s. 81.; w tym roku rozformowano także dywizjony pociągów pancernych, a ich sprzęt zdeponowano jako zapas mobilizacyjny. W celach szkoleniowych sformowano w 1924 roku dywizjon ćwiczebny pociągów pancernych (jako 4 batalion przy 2 pułku saperów kolejowych w Jabłonnie/Legionowie) w składzie: Danuta Generał Sosnkowski Paderewski Zimą 1924 roku rozpoczęły się pierwsze kursy w dywizjonie ćwiczebnym; do jesieni 1927 roku przeszkolono ponad 2000 oficerów i żołnierzy. W styczniu 1925 roku pododdział ten przemianowano na dywizjon szkolny pociągów pancernych. W październiku 1927 roku dywizjon szkolny zmienił nazwę na 1 dywizjon pociągów pancernych. 17 kwietnia 1928 roku na bazie 1 pułku saperów kolejowych sformowano 2 dywizjon pociągów pancernych w Niepołomicach. Każdemu dywizjonowi przydzielono 6 pociągów. W skład każdego dywizjony wchodziły: dowództwo, szkolny pociąg pancerny, kadrowy pociąg pancerny, plutony: ogniowy, motorowy, wypadowy minersko-saperski, łączności, gospodarczy, kompania drezyn, kwatermistrzostwo, park pancerny i warsztaty. W maju 1929 roku nastąpiła radykalna reorganizacja wojsk inżynieryjnych; obydwa pułki saperów kolejowych przemianowano na bataliony mostów kolejowych. W 1936 roku armia dysponowała 10 pociągami, po 5 w każdym dywizjonie; liczba ta utrzymała się do okresu września 1939 roku. thumb|left|Godło pociągów pancernych