Wiskord – nieistniejący zakład przemysłu chemicznego w szczecińskich Żydowcach, specjalizujący się przede wszystkim w produkcji włókien chemicznych. Jego historia sięga powstałej na początku XX wieku w ówczesnym Sydowsaue fabryki sztucznego jedwabiu. Po II wojnie światowej zakład został przejęty przez państwo polskie i odbudowany, a od 1967 roku w nazwie przedsiębiorstwa występował człon „Wiskord”. Ostatnią formą organizacyjną przedsiębiorstwa była „Wiskord” Spółka Akcyjna, której upadłość ogłoszono w 2000 roku.
Zakład produkował m.in. jedwab wiskozowy, włókna polipropylenowe, wyroby z tworzyw sztucznych oraz kasety magnetofonowe.
mały|Ulica Transportowa prowadząca do dawnych zakładów Wiskord
Historia
Okres niemiecki Według opisu zespołu archiwalnego przechowywanego w Archiwum Państwowym w Szczecinie fabrykę sztucznego jedwabiu w Żydowcach zbudowano w 1900 roku. Zachowana seria archiwalna „Glanzstoff Sydow”, obejmująca lata 1901–1944, zawiera m.in. dokumentację budowlaną zakładu. W późniejszych aktach przedsiębiorstwo występuje jako Vereinigte Glanzstoff-Fabriken A.G. Werk Sydowsaue.
Zakłady należały początkowo do Guida Henckla von Donnersmarcka. W 1911 roku przedsiębiorstwo Vereinigte Glanzstoff-Fabriken AG przejęło należące do niego zakłady sztucznego jedwabiu i octanów w Sydowsaue oraz prawa patentowe do procesu wiskozowego opracowanego przez brytyjskich i niemieckich chemików. Max Fremery, jeden z twórców przedsiębiorstwa Glanzstoff, kierował następnie przestawieniem produkcji na technologię wiskozową, która była znacznie tańsza od wcześniej stosowanych procesów.
Podczas I wojny światowej przedsiębiorstwo Glanzstoff wraz ze Stapelfaser-Fabrik Jordan & Co. uruchomiło w Sydowsaue wielkoskalową produkcję włókien ciętych (niem. Stapelfaser). Neue Deutsche Biographie określa tamtejszą instalację jako pierwszą wielkoskalową instalację tego rodzaju. Włókno początkowo wprowadzono jako materiał zastępczy w warunkach gospodarki wojennej; technologia ta stała się następnie podstawą dalszego rozwoju włókna określanego w Niemczech jako Zellwolle.
Zakład działał pod nazwą Vereinigte Glanzstoff-Fabriken A.G. Werk Sydowsaue również w okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej, co dokumentują zachowane akta zakładowe z lat 1939–1942. W czasie wojny kompleks został uszkodzony. Po jej zakończeniu znalazł się pod zarządem radzieckich władz wojskowych.
Odbudowa i okres przedsiębiorstwa państwowego 22 kwietnia 1946 roku fabrykę przejęły władze polskie. Stała się własnością Skarbu Państwa i otrzymała nazwę Państwowa Fabryka Sztucznego Jedwabiu nr 4 w Żydowcach. W latach 1946–1948 prowadzono odbudowę zakładu ze zniszczeń wojennych, a w 1948 roku wznowiono produkcję.
W kolejnych dekadach przedsiębiorstwo działało pod następującymi nazwami: Państwowa Fabryka Sztucznego Jedwabiu nr 4 – w latach 1946–1949, Szczecińskie Zakłady Włókien Sztucznych – w latach 1949–1967, Zakłady Włókien Sztucznych „Wiskord” – w latach 1967–1973, Zakłady Włókien Chemicznych „Chemitex-Wiskord” – w latach 1973–1994, „Wiskord” Spółka Akcyjna – w latach 1994–2000.
Podstawowymi wyrobami zakładu były sztuczny jedwab i jedwab wiskozowy. Produkowano także wyroby z tworzyw sztucznych.
mały|Kaseta magnetofonowa produkowana przez Wiskord
W latach 70. przedsiębiorstwo rozszerzało zakres stosowanych technologii. Zachowana dokumentacja zakładowa obejmuje m.in. badania związane z uruchomieniem produkcji włókien polipropylenowych z 1975 roku oraz własną technologię produkcji polipropylenowych włókien ciętych z 1976 roku. W 1978 roku technologię takich włókien na bazie polipropylenów krajowych opracował wspólnie zespół Chemitex-Wiskord i Politechnika Szczecińska.
Wiskord produkował również kasety magnetofonowe. Dokumentacja technologiczna obejmuje m.in. opis montażu kasety C-60 „VITON” z 1975 roku, badania nad właściwościami kaset prowadzone na początku lat 80. oraz własną technologię produkcji kaset typu C-0 z 1987 roku.
Restrukturyzacja i upadłość Na początku lat 90. XX wieku przedsiębiorstwo rozpoczęło restrukturyzację. 28 czerwca 1994 roku przyjęło nazwę „Wiskord” Spółka Akcyjna, a 1 lipca zostało przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa. W 1996 roku spółkę włączono do Narodowego Funduszu Inwestycyjnego im. Kazimierza Wielkiego.
Zmiany organizacyjne nie doprowadziły do trwałej poprawy sytuacji ekonomicznej. W lipcu 2000 roku Wydział Gospodarczy Sądu Rejonowego w Szczecinie ogłosił upadłość Wiskordu. W chwili ogłoszenia upadłości zobowiązania przedsiębiorstwa wynosiły 111 mln zł przy wartości księgowej wynoszącej 31 mln zł, a syndyk zapowiadał wypowiedzenia dla 750 pracowników.
Teren po zakładach Po upadłości przedsiębiorstwa teren Wiskordu stał się obszarem poprzemysłowym. W dokumentach planistycznych Szczecina teren dawnej fabryki wskazywano jako obszar wymagający rewitalizacji i przekształcenia na nowe funkcje produkcyjne, magazynowe, usługowe i technologiczne.
mały|Komin dawnego Wiskordu
20 kwietnia 2022 roku wyburzono za pomocą materiałów wybuchowych jeden z dwóch charakterystycznych kominów dawnego zakładu, mierzący około 100 m. Na terenie pozostał drugi komin o wysokości 252 m.
Na zachowanym kominie działa obiekt „Big Tower”, wykorzystywany do wykonywania skoków na linie (rope jump). Miejski portal turystyczny Szczecina podaje wysokość platformy jako 252 m.
Zobacz też przemysł chemiczny w Polsce Żydowce
Przypisy
Bibliografia Karty z historii polskiego przemysłu chemicznego. T. 2: Przemysł chemiczny na ziemiach polskich w latach 1918–1980 ze szczególnym uwzględnieniem lat 1945–1980. Warszawa: SIiTPCh, 1995. .
Kategoria:Byłe przedsiębiorstwa w Polsce Kategoria:Przedsiębiorstwa w Szczecinie Kategoria:Przedsiębiorstwa chemiczne w Polsce Kategoria:Żydowce-Klucz