Arenysaurus – rodzaj ornitopoda z rodziny hadrozaurów (Hadrosauridae) żyjącego w późnej kredzie na terenie dzisiejszej Europy. Został opisany w oparciu o MPZ 2008/1 – niekompletną czaszkę obejmującą sklepienie czaszki i puszkę mózgową. Odkryte w pobliżu pozostałości żuchwy oraz szkieletu pozaczaszkowego zostały desygnowane na paratypy. Skamieniałości zostały wydobyte z datowanych na późny mastrycht osadów formacji Tremp w pobliżu miejscowości Arén w hiszpańskiej prowincji Huesca w południowo-centralnych Pirenejach.
Całkowita długość czaszki Arenysaurus ardevoli jest szacowana na około 60 cm. U MPZ 2008/1 nie zachował się wydrążony grzebień kostny, występujący często u przedstawicieli Lambeosaurinae, jednak jego obecność u Arenysaurus jest bardzo prawdopodobna, na co wskazuje budowa tylnej części twarzoczaszki – podobna jak u innych lambeozaurów. Puszka mózgowa holotypu jest w pełni skostniała, co dowodzi, że należy ona do osobnika dorosłego. Kości czołowe nie są jednak w pełni połączone, sugerując, iż MPZ 2008/1 w chwili śmierci nie był stary. W pobliżu holotypu odkryto liczne fragmenty szkieletu pozaczaszkowego, obejmujące kręgi, żebra oraz kości kończyn. Odkryta kość udowa mierzy 711 mm, a długość łopatki szacuje się 525 mm. Na podstawie rekonstrukcji innych lambeozaurów długość ciała Arenysaurus jest szacowana na 5–6 m.
Według przeprowadzonej przez Peredę-Suberbiolę i współpracowników analizy filogenetycznej Arenysaurus jest bazalnym lambeozaurem stanowiącym grupę siostrzaną amurozaura i kladu tworzonego przez Parasaurolophini i Corythosaurini.
Nazwa Arenysaurus pochodzi od miejscowości Arén, w pobliżu której odkryto holotyp, zaś epitet gatunkowy gatunku typowego, ardevoli, honoruje hiszpańskiego geologa Lluísa Ardèvola, który odkrył stanowiska Blasi, gdzie odnaleziono skamieniałości Arenysaurus.
Historia Pozostałości dinozaurów kaczodziobych znaleziono na pięciu kontynentach. Wyprawa z 1920 przyczyniła się do odnalezienia w Kanadzie skamieniałości opisanych przez Parksa pod nazwą parazaurolof, kolejne odkrycia dowiodły istnienia innych gatunków tego rodzaju (P. cyrtocristatus, P. tubicen) w położonych dalej na południe obszarach kontynentu północnoamerykańskiego. Ponadto w 2000 roku opisano jego bliskiego krewnego charonozaura na podstawie szczątków odnalezionych w pobliżu azjatyckiej rzeki Amur.
thumb|left|Pierwszym hadrozaurem odkrytym w Europie był bazalny telmatozaur W Europie pozostałości dinozaurów kaczodziobych znaleziono w około 50 miejscach. Pierwszym opisanym Hadrosauridae z terenów Europy był telmatozaur, przedstawiony przez Nopscę na podstawie znalezisk odnalezionych na terytorium obecnej Rumunii, uznany później za najbardziej pierwotnego z kaczodziobych. W swojej analizie Pereda-Suberbiola i współpracownicy zauważyli, że ponad połowa znalezisk europejskich hadrozauroidów przypada na Półwysep Iberyjski. Wymieniają wśród nich Pararhabdodon i Koutalisaurus, przy czym tylko Pararhabdodon jest szeroko akceptowanym hadrozaurydem z Półwyspu Iberyjskiego. Z Europy pochodzi także Tethyshadros. Kolejnych znalezisk dokonano dzięki wykopaliskom w pięciu miejscach zwanych Blasi, w Arén, w Huesca na terenie Hiszpanii w Pirenejach. Znalezione w Blasi 1 skamieniałości opisał zespół Lópeza-Martíneza w 2001. Nie nazwali ich jednak, posługując się w swej pracy terminem Blasi 1 hadrosaurid. Dopiero w 2010 opisano je pod nazwą Blasisaurus.
Pozostałości Arenysaurus znaleziono w trzecim z tych miejsc (Blasi 3), wśród szczątków innych kaczodziobych. Natomiast w Blasi 5 znaleziono szczątki dinozaura kaczodziobego bardziej pasujące do podrodziny hadrozaurów płaskogłowych, których dotychczas w Europie nie znajdywano. Wyniki badań na ten temat zostały opublikowane przez Cruzado-Caballero i współpracowników w 2010. W 2013 Prieto-Márquez i współpracownicy, przy okazji ustanowienia nowego rodzaju kaczodziobego Canardia, wprowadzili nowe plemiona lambeozaurynów, w tym dokonali formalnego opisu Parasaurolophini. W tym samym roku, trzy lata po swej wcześniejszej pracy, Cruzado-Caballero i inni opisali kolejne fragmenty szkieletu Arenysaurus (w efekcie uznając go za Lambeosaurinae o najbardziej kompletnych skamieniałościach na Ibero-Armorican Island) oraz zrewidowali wcześniejszy pogląd na systematykę Blasisaurus i Arenysaurus, włączając je do Parasaurolophini. W 2015 zespół, również pod kierunkiem Cruzado-Caballero, przeprowadził badanie odlewu czaszki Arenysaurus jako pierwszego europejskiego Lambeosaurinae.
Budowa Czaszka Zachowana część czaszki liczy 25 cm długości. Szacowana całkowita jej długość wynosiłaby 60 cm.
Kopuła kości czołowych Arenysaurus uznana została za cechę diagnostyczną rodzaju. Nie miała sobie równych wśród innych okazów. Kość ta była krótka, jej długość podzielona przez szerokość wynosiła około połowy. Kości te nie łączą się ze sobą całkowicie. Powierzchnią grzbietowo-boczną kość ta przypomina swój homolog u Sahaliyania; jest wklęśnięta, ale w mniejszym stopniu, natomiast tylna część odróżnia się od parazaurolofa i Charonosaurus. Wyrostki przednie tworzą szczelinę pośrodkową, charakterystyczną dla Lambeosaurinae prócz parazaurolofa.
Kość ciemieniowa nie była wsunięta między kości łuskowe na powierzchni potylicznej. W ogóle, co typowe dla Parasaurolophini, nie tworzyła potylicznej powierzchni czaszki. Autorzy porównują ją do klepsydry. W kierunku przednio-tylnym była krótka, z kością czołową łączyła się szwem o skomplikowanym przebiegu. Grzebień strzałkowy jest krótki i wąski. Występują małe, prawie jajowate otwory nadskroniowe, nieco dłuższe niż wyższe. Autorzy porównują je do obserwowanych u Jaxartosaurus.
thumb|Charakterystyczny dla lambeozaurynów, m.in. wyżej ukazanego charonozaura, wydrążony grzebień na głowie nie zachował się w pozostałościach Arenysaurus, ale na jego obecność wskazują cechy znalezionych kości czaszki Skrócenie kości czołowej i ciemieniowej wskazuje na obecność grzebienia. Na czaszkach Lambeosaurinae rzeczywiście znajdował się wydrążony grzebień, jak u parazaurolofa, jednak u Arenysaurus nie zachował się on. Grzebieniom takim przypisywano rozmaite funkcje, jak ulepszanie zmysłu węchu, magazynowanie powietrza podczas nurkowania, pudło rezonansowe, gruczoł solny, rozpoznawanie się osobników danego gatunku czy zdobienie samców.
Kość zaoczodołowa o prawie płaskiej powierzchni grzbietowej nie buduje typowego dla Parasaurolophini wzgórka. Z kością skroniową łączy się w połowie okna nadskroniowego.
Kość przedczołowa tworzyła platformę dla połączeń nosowych, jednak w stopniu mniejszym niż u amurozaura czy Jaxartosaurus. Badacze porównują ją raczej ze spotykaną u Corythosaurini. Kość przedczołowa łączy się z wyrostkiem przednim kości zaoczodołowej.
Kolejną cechą diagnostyczną był wyrostek przedkwadratowy kości łuskowej, ułożony prawie pionowo, podobnie wyrostek jarzmowy kości zaoczodołowej. Rzeczony wyrostek był krótki, nieznacznie tylko przekraczał długością wymiar kości. Bok kości łuskowej był niski nad jamą kłykciową. Prawa kość była solidnej budowy, wypukła na powierzchni grzbietowej. Miała gałąź pośrodkową, ustępującą rozmiarem paroccipital process, inaczej niż u większości Lambeosaurinae (tsintaozaur i Jacartosaurus stanowią wyjątki).
Kość klinowa podstawowa ma niesymetryczny wyrostek skrzydłowy, niewielkich rozmiarów. Natomiast wyrostek klinowy podstawowy jest wydłużony, kieruje się brzuszno-bocznie, tworzy ze swym kontralateralnym odpowiednikiem kąt 60°.
Os supraoccipitale nie tworzy ograniczenia otworu wielkiego. Cechuje się poziomym brzegiem brzusznym i grzbietem wzdłuż szwu z os exoccipitale, słabo wyrażonym, jako że kości te właściwie były zrośnięte ze sobą. Paroccipital process jest długi, smukły, hakowaty, skierowany w bok i brzusznie, sięga od do brzusznej powierzchni os basoccipitale.
Kość nadkątowa jest dłuższa i wyższa niż u Blasisaurus; Cruzado-Caballero i inni nie stwierdzili typowego dla kaczodziobych bocznego otworu. Oglądana z góry, zdała im się bardzo wypukła bocznie. Buduje ona płytką część kubkowatego kształtu panewki stawu żuchwowego. Do znajdującego się poniżej panewki głębokiego wyżłobienia przyczepiał się za życia zwierzęcia mięsień skrzydłowy grzbietowy. Grzbiet oddziela to miejsce od powierzchni kątowej. Występuje długi i silny wyrostek zastawowy, bocznie spłaszczony, na którego stronie brzusznej paleontolodzy lokalizują miejsce przyczepu mięśnia skrzydłowego brzusznego.
Kość jarzmowa przypomina spotykaną u Blasisaurus i nieopisanego jeszcze hadrozauryda z Blasi 4. Wyrostek przedni przypomina spotykany u Velafrons i lambeozaura. Rozpościera się bardziej grzbietowo niż u Tethyshadros czy telmatozaura, z mniejszym pochyleniem do przodu części tylno-grzbietowej niż u Blasisaurus. W przeciwieństwie do tego ostatniego na rzeczonym wyrostku znajduje się jeszcze kolejny wyrostek szczękowy, kierujący przyśrodkowo i nieco do przodu. Wyrostek zaoczodołowy, trójkątny w przekroju, idzie w kierunku tylno-grzbietowym, tworząc z długą osią kości kąt 58°.
Kość szczękowa, dość wąska, mierzy 22,7 cm w kierunku przednio-tylnym. Występuje szeroka, wklęsła, nierówna premaxillary shelf. Do tyłu od niej leży otwór szczękowy. Od strony przyśrodkowej zauważa się ponadto 15 połączonych ze sobą otworów. W zachowanym drugim kawałku kości szczękowej doliczono się 14 pozycji zębów. Po stronie bocznej uwagę zwraca wydatny ectopterygoid ridge, zakręcający brzusznie. Zęby szczękowe Cruzado-Caballero i współpracownicy opisują jako węższe od zębowych, o lancetowatych koronach typowych dla Hadrosauridae, z obecną pośrodkową krawędzią szkliwa, bez ząbkowania obserwowanego u telmatozaura czy Tethyshadros, podobnie jak u Blasisaurus. Iloraz wysokości do szerokości wynosi 3,1.
Kość zębowa mierzy 44,5 cm. Przednia jej część odgina się do dołu pod kątem 15-20°, odróżniając się od większości azjatyckich krewnych Arenysaurus. Zachowała niewielką część baterii zębowej, z 12 zębami (pozycji było bowiem 37). Chodzi o charakterystyczną dla dinozaurów kaczodziobych strukturę, w której zużywające się zęby zastępowane były przez kolejne, oczekujące na swoją kolej. Hadrozaury odżywiały się skrzypowymi, paprotnikami, iglastymi czy prymitywnymi okrytonasiennymi, a więc twardym pokarmem, którego gryzienie powodowało ścieranie i zużywanie się zębów. Dlatego prócz zębów używanych przez zwierzę w rzędach czekały rozwijające się kolejne zęby, mające w przyszłości zastąpić te zużyte. Pomiędzy zębami kośćmi zębowej i przedzębowej występowała diastema umiarkowanych rozmiarów, mniej niż jednej trzeciej rzędu zębów. Kość zębowa w większości buduje też silnie zbudowany wyrostek dziobiasty, skierowany do przodu i nieznacznie zawijający się do wewnątrz. Zęby kości zębowej, szersze od szczękowych, także mają pośrodkową krawędź szkliwa, stosunek wysokości do szerokości równa się 3,2.
Ośrodkowy układ nerwowy i ucho wewnętrzne