Cyrkuł krakowski () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii z siedzibą w Krakowie, istniejąca w dwóch odsłonach: 1796–1809 (1796–1803 w Nowej Galicji, 1803–1809 w Królestwie Galicji i Lodomerii), 1846–1850 i 1854–1865 (w Królestwie Galicji i Lodomerii). Powstał zasadniczo na ziemiach zagarniętych przez Austrię wskutek III rozbioru Polski. Jednak jego prawobrzeżna część w rejonie Podgórza należała do Austrii już od I rozbioru w 1772 roku (vide cyrkuł wielicki i cyrkuł myślenicki). Także lewobrzeżny Kazimierz należał przez cztery lata (1772–1776) do Austrii, gdzie był nawet siedzibą cyrkułu wielickiego; został jednak ma mocy porozumienia z 9 lutego 1776 roku, zwrócony PolsceReder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99.Pkp. 70 (2), Biblioteka KUL; Recueil des traités et conventions conclus par la Russie avec les puissances étrangères, t. II, s. 49, Petersburg 1675; „Stadtarchiv” w Wiedniu, Fasc. II, A. 2/5, z 11 maja 1777 r..
mały|Projekt nowego podziału Galicji na cyrkuły (1780)
Pierwsza odsłona (1796–1809) mały|Cyrkuł krakowski w odsłonie z lat 1802–1803 (nie 1805, jak podaje mapa) Cyrkuł krakowski był jednym z 12 cyrkułów Nowej Galicji, podporządkowanych Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a od 1797 Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie. W jego skład wszedł fragment prawobrzeżnych terenów nadwiślańskich z Podgórzem, należący do Austrii już od I rozbioru.
Miasta (1800): Chrzanów, Kazimierz, Kraków, Podgórze; Miasteczka (1800): Alwernia, Nowa Góra.
Na podstawie dekretu cesarza Franciszka II z 13 maja 1803Katarzyna Śleziak, Starostwo powiatowe w Żywcu 1867-1914, Kraków 2016, s. 25, z dniem 1 listopada 1803 Nowa Galicja została podporządkowana Gubernium Galicji we Lwowie. Wtedy też dokonano zmniejszenia liczby cyrkułów o połowę łącząc ze sobą sąsiednie cyrkuły. Każdy cyrkuł był podzielony na trzy okręgi. Zniesiony cyrkuł krakowski wszedł wtedy (wraz ze zniesionym dotychczasowym cyrkułem słomnickim) w skład nowego cyrkułu krakowskiego. Został podzielony na okręgi Kraków, Olkusz i Żarnowiec.
Po reformie w 1803, nowy cyrkuł krakowski był jednym z 6 cyrkułów Nowej Galicji, podległych Gubernium Galicji we Lwowie.
14 października 1809, na mocy pokoju w Schönbrunnie, wraz z większością Nowej Galicji włączony do Księstwa Warszawskiego i wkrótce zlikwidowany na mocy dekretu królewskiego z dnia 17 kwietnia 1810DzP KW Nr 16, s. 143, w wykonaniu wcześniejszego dekretu z 24 lutego 1810DzP KW Nr 16, s. 128 dotyczącego rozciągnięcia Konstytucji i administracji Księstwa Warszawskiego na tereny dawnej Nowej Galicji przyłączonej do Księstwa Warszawskiego. Wszedł w skład departamentu krakowskiego.
Druga odsłona (1846–1850 i 1854–1865)
Po upadku Księstwa Warszawskiego, obszar ten utworzył 18 października 1815 państwo Wolne Miasto Kraków, które było republiką konstytucyjną opartą na Kodeksie Napoleona i własnej konstytucji. W wyniku powstania krakowskiego, które ostatecznie położyło kres istnieniu tego państwa, tereny te zostały 16 listopada 1846 po raz drugi anektowane przez Austrię i wcielone w struktury Galicji jako cyrkuł krakowski (tym razem nie obejmujący już prawobrzeżnych terenów nadwiślańskich).
Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu krakowskiego, którego obszar podzielono na dwa Bezirkshauptmannschaften w składzie okręgu rządowego Kraków:
Chrzanów – z okręgów sądowych: Chrzanów, Trzebinia i Krzeszowice, Kraków – z okręgów sądowych: Kraków I, Kraków II, Mogiła i Liszki.
Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł krakowski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł krakowski odtworzono w granicach dawnego Wolnego Miasta Kraków. Wszedł on w skład obszaru krakowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).
Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł krakowski podzielono na pięć małych Bezirków oraz magistrat Kraków, podzielonych na 183 gminyAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.: +Podział cyrkułu krakowskiego (1855)Allgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Chrzanów5,0287,7722.27677,4028Jaworzno3,5201,4311.13955,3014Krakau, Magistrat0,211,5140.6333529,894Krzeszowice5,0287,7523.62682,1045Liszki4,1235,9624.362103,2644Mogiła3,5201,4316.71282,9948RAZEM21,31225,85138.748113,22183ŚREDNIA3,55204,3123.125654,9930,5 Powierzchnia cyrkułu krakowskiego zwiększyła się wielokrotnie 1 maja 1860, kiedy w jego granice wcielono zniesione cyrkuły wadowicki i bocheński. +Bezirki zniesionego cyrkułu bocheńskiego dołączone w 1860 BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Bochnia5,5316,5432.321102,0948Brzesko4,4253,2225.789101,8841Dobczyce4,9281,9920.95674,3456Niepołomice3,3189,9220.179106,2632Podgórze2,1120,8617.744146,8332Radłów4,9281,9920.95674,3438Wieliczka2,5143,8823.043160,1748Wiśnicz5,4310,7726.64285,7239Wojnicz4,4253,2219.01175,0645RAZEM37,42152,39206 64195,98379ŚREDNIA4,16239,1522.960103,6342,11
+Bezirki zniesionego cyrkułu wadowickiego dołączone w1860BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Andrychów4,6264,7322.30584,2728Biała4,1235,9626.890114,0131Jordanów7,1408,6122.46154,9926Kalwaria4,8276,2424.16787,4440Kęty4,4253,2224.65397,3620Maków5,7328,0420.11861,3315Milówka7,2414,3620,77350,1333Myślenice5,2299,2622.09173,8123Oświęcim3,6207,1818.36388,6227Skawina3,3189,9216.19985,3339Ślemień5,1293,5120.92271,2922Wadowice4,2241,7122.57393,4436Żywiec7,2414,3626.52664,0433RAZEM68,33936,09327.07183,11413ŚREDNIA5,25302,7725.15975,7531,77
Cyrkuł krakowski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise), a dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów.
Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Fellerer, Jan (2005). Mehrsprachigkeit im galizischen Verwaltungswesen (1772–1914), Böhlau-Verlag, Wien. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Linki zewnętrzne
krakowski, Cyrkuł krakowski Kategoria:Historia Krakowa (zabór austriacki)