Początki historii Albanii zaczynają się od przybycia Ilirów oraz od podbicia tych terenów przez Republikę Rzymską, gdzie była częścią prowincji Macedonia. W swojej historii Albania była podbijana przez wiele państw. Po rozpadzie Imperium Rzymskiego większość dzisiejszego terytorium Albanii znajdowało się pod jurysdykcją Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego. W późnym średniowieczu Albanię zajęli Turcy osmańscy. Albania stała się państwem niepodległym w XX wieku, jednakże jej struktury państwowe były chwiejne i niestabilne; Księstwo Albanii istniało zaledwie 11 lat, a następująca po niej Republika Albanii istniała jedynie 3 lata. Po II wojnie światowej na krótko dołączyła do bloku wschodniego. Po transformacji ustrojowej stała się republiką parlamentarną. Obecnie istniejące państwo, Republika Albanii, istnieje od 1991.

Prehistoria Najstarsze ślady obecności człowieka datowane na okres środkowego paleolitu zostały odkryte nieopodal wsi Xarrë w Albanii Południowej. Znalezione tam narzędzia wskazują na 30 000 – 10 000 lat p.n.e. Około 6000-2600 lat p.n.e. w okresie neolitu nastąpiło ocieplenie klimatyczne oraz stabilizacja, co spowodowało osiedlenie się ludności anatolijskiej, która przyniosła ze sobą początki rolnictwa oraz wyrób ceramiki. Około 5000-4000 lat p.n.e. zaczęła dominować kultura Carkan, która pozostawiła na tych terenach naczynia zdobione geometrycznymi kształtami i figurami. Późny neolit zaowocował rozwojem kultury Malim-Kamnik. Kultura ta wprowadziła na ziemiach Albanii epokę miedzi trwającą od 2600 – 2100 p.n.e.

Starożytność W starożytności terytorium obecnej Albanii zamieszkane przez Ilirów znajdowało się pod panowaniem rzymskim (od II w. p.n.e.) i bizantyjskim (od IV w. n.e.). Około 397 r. n.e. przez dawny Epir przeszły wojska Gotów pod wodzą Alaryka. Na przełomie VI i VII w. napływ Słowian; w następnych wiekach przewagę uzyskało chrześcijaństwo w obrządku greckim.

Średniowiecze

thumb|200px|Skanderbeg – bohater narodowy Albanii Od IX w. o ziemie albańskie rywalizowały ze słabnącym cesarstwem bizantyjskim Bułgaria, Wenecja, Andegaweni sycylijscy i Serbia. Na przełomie XII i XIII w. istniało pierwsze księstwo albańskie, Arberia, ze stolicą w Kruji. W latach 30. XV w. Turcy podbili niemal całą Albanię. W 1443 wybuchło antytureckie powstanie pod wodzą Skanderbega, któremu udało się utworzyć niezależne państwo; około 1479 Albanię ponownie zajęli Turcy (bez górskich enklaw na północy i południu); podzielona na 6 sandżaków Albania stała się częścią wilajatu Rumelii. Feudałowie albańscy w większości przyjęli islam, zachowując majątki i przywileje. Status religii dominującej osiągnął islam.

XVIII-XIX w. Na przełomie XVIII i XIX w. południową Albanię, część Grecji i Macedonii skupił pod swym panowaniem Ali Pasza z Tepeleny. W XIX w. rozwinął się ruch wyzwoleńczy, dochodziło do walk zbrojnych. W 1878 utworzono w Prizrenie Ligę Albańską, która dążyła do autonomii kraju.

XX w. Po wybuchu I wojny bałkańskiej w październiku 1912 ziemie obecnej Albanii zajęły wojska koalicji antytureckiej. Wobec groźby rozbioru, kongres przedstawicieli ludności we Vlorze 28 listopada 1912 proklamował niepodległość Albanii. W grudniu 1912 konferencja ambasadorów w Londynie zadecydowała o utworzeniu autonomicznego księstwa Albanii pod władzą zwierzchnią Turcji i protektoratem mocarstw europejskich. Stolicą miała być Szkodra (Skutari), która jednak została zaanektowana w kwietniu 1913 przez Czarnogórę, co doprowadziło do interwencji Austro-Węgier i opanowania przez nie Skutari (14 maja 1913), które następnie przekazano Royal Navy.

W lipcu 1913 konferencja ambasadorów przyznała Albanii niepodległość pod nadzorem mocarstw, ale nie wytyczyła granic kraju. Poza Albanią znalazło się przyznane Serbii Kosowo. Mocarstwa przyznały Albanii obszar, określany przez Greków mianem Północnego Epiru, zamieszkany przez liczną społeczność grecką, z kolei południowy Epir, zamieszkały także przez Albańczyków, znalazł się w granicach Grecji. W marcu 1914 władcą Albanii został niemiecki książę Wilhelm zu Wied, ale we wrześniu 1914 musiał zrezygnować z tronu.

W czasie I wojny światowej kraj okupowały wojska Włoch, Grecji, Francji, Serbii, Czarnogóry i Austro-Węgier. Powojenne plany podziału Albanii między Włochy, Królestwo SHS i Grecję, nie powiodły się. Konferencja ambasadorów w Londynie 1920 zatwierdziła niepodległość Albanii. Jej państwowość kształtowała się w atmosferze zatargów plemiennych i religijnych, walki o władzę między wielkimi właścicielami ziemskimi i chłopskich żądań reformy agrarnej. W czerwcu 1924 powstał rząd liberalny. Jego premier Fan Stilian Noli zapowiedział przeprowadzenie reform demokratycznych. W grudniu 1924 Noli został obalony przez Ahmeda beg Zogu, który wprowadził w kraju dyktatorskie rządy (od 1925 jako prezydent, od 1928 jako król Albańczyków Zog I). Od 1926 Zogu związał Albanię wojskowo, politycznie i gospodarczo z Włochami.

Okres okupacji W związku z próbą uniezależnienia się i zwróceniem się o pomoc do Wielkiej Brytanii, Włochy zajęły Albanię 7 kwietnia 1939 i obaliły króla Zogu I. Początkowo działał rząd kolaboracyjny z premierem Mustafą Merliką. Po kapitulacji Włoch 10 września 1943 Albanię okupowały wojska niemieckie. W czasie II wojny światowej działał tam silny ruch oporu, zwłaszcza komunistyczny.

16 października 1942 roku powołano Front Wyzwolenia Narodowego skupiającego siły antyfaszystowskie niezależnie od ideologii lub klasy. Skrzydło militarne FWN stała się UNC-Armia Wyzwolenia Narodowego stał się najsilniejszą siłą polityczną i wojskową kraju już w połowie 1944 roku kontrolując 75% terytorium Albanii. Dowódcą armii został przedwojenny oficer Spiro Moisiu, a niekwestionowanym przywódcą ruchu oporu Enver Hoxha. Armia Wyzwolenia Narodowego dysponowała własnymi batalionami i brygadami, otrzymywała wsparcie od brytyjskiego wywiadu Secret Intelligence ServiceBernd J Fischer. “Resistance in Albania during the Second World War: Partisans, Nationalists and the S.O.E.”, East European Quarterly 25 (1991).

W sierpniu 1943 roku partia komunistyczna zawiązała porozumienie z nacjonalistyczną organizacją Balli Kombëtar (Front Narodowy), w jego wyniku partia zgodziła się na m.in. zjednoczenie się z każdą grupą, która kiedyś współpracowała z faszystami, jednak zakończyła te kontakty i wyraziła gotowość do walki z okupantem, jedynym warunkiem było to, iż grupy te nie są odpowiedzialne za żadne zbrodnieEnver Hoxha, „Letter from the Central Committee of the Communist Party of Albania to the Vlora Regional Committee of the Communist Party of Albania” dated 17 August 1943 contained in the Selected Works of Enver Hoxha: Volume I, s. 167–168.. Po tym, gdy na skutek nacisków ze strony Jugosłowian komuniści zgodzili się odrzucić projekt Wielkiej Albanii, Balli Kombëtar obróciła się przeciwko dotychczasowym sprzymierzeńcom. Balli Kombëtar znalazła się w trudnej sytuacji ze względu na brak poparcia społecznego. Po tym gdy Balli Kombëtar uznała komunistów za główne zagrożenie, rozpoczęła kolaborację z hitlerowcami. Tym samym organizacja śmiertelnie załamała swój wizerunek wśród tych, którzy walczyli z okupantem. Dzięki podjęciu się kolaboracji przez konkurencyjną organizację, komuniści znaleźli się w centrum uwagi i ostatecznie stali się centralnym punktem walki o wyzwolenieO’Donnell, s. 10–11. Jacques, s. 421–423.. Rywalizujące z komunistami ugrupowania Balli Kombëtar i Legaliteti zostały przez nich pod koniec wojny rozbite.

Na skutek działań zbrojnych zginęło 28 000 osób, 12 600 zostało rannych a 10 000 więźniów politycznych zostało straconych we Włoszech i Niemczech, 35 000 osób trafiło do obozów pracy przymusowej, a wszystkie instalacje elektroenergetyczne, porty i kopalnie zostały zniszczone. Oprócz tego gospodarka narodowa została rozbita, a rolnictwo i hodowla zostały splądrowaneEnver Hoxha, Selected Works, 1941–1948, vol. I (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1974, 599–600..

240px|right|thumb|Enver Hoxha, przywódca Albanii w latach 1944-1985 W listopadzie 1944 Niemcy, a wkrótce potem także greccy partyzanci stacjonujący w kraju, opuścili Albanię. Nowy rząd odwoływał się do marksizmu-leninizmu. Rola ZSRR w wyzwoleniu kraju była znikoma, dzięki temu Albania stała się jedynym państwem, którego niezależność po II wojnie światowej nie była zagrożona przez żadne z mocarstwOf Enver Hoxha And Major Ivanov, New York Times, 28 kwietnia 1985. Uprzednio koalicyjny rząd zdominowany przez partię komunistyczną przeorganizował się w sierpniu 1945 roku we Front Wyzwolenia Narodowego. Wybory w Albanii odbyły się 2 grudnia i jak poinformował rząd 93% obywateli głosowało na przedstawicieli FWNJacques. s. 433. Miranda Vickers. The Albanians: A Modern History. New York: I.B. Tauris, 2000. s. 164.. W okresie rządów 1945-50, przyjął zasady mające skonsolidować rządy leninistów. W sierpniu 1945 roku rząd przeprowadził konfiskatę gospodarstw rolnych i połączenie ich w spółdzielnie produkcyjne (kooperatywy), co miało pozwolić Albanii osiągnięcie samowystarczalności żywnościowej. Ziemie właścicieli ziemskich i panów feudalnych (bej), do których należało 52% wszystkich gruntów rozdystrybuowano między chłopów, po wejściu ustawy procent ziemi należących do ziemian wynosił 16%Ramadan Marmullaku, Albania and the Albanians, trans. Margot and Bosko Milosavljević (Hamden, Connecticut: Archon Books, 1975, 93–94.. Wielką wagę przykładał do elektryfikacji i industrializacji. Analfabetyzm, który w 1939 roku na obszarach wiejskich wynosił 90-95% spadł w 1950 roku do 30%, a w 1985 roku był już równy krajom ZachoduLibrary of Congress Country Studies.

W 1946 roku doszło do incydentu w Cieśninie Korfu wywołanego uszkodzeniem brytyjskich okrętów na postawionych przez Albanię minach.

Po wojnie część kierownictwa partyjnego (m.in. Koçi Xoxe) opowiadała się za unią z Jugosławią; przeciwnikom zjednoczenia obu państw (m.in. Hodża) udało się w 1948 odrzucić projekt unii; zacieśniła się współpraca polityczna i gospodarcza z ZSRR. Gdy w 1948 doszło do kryzysu jugosłowiańskiego, Albania opowiedziała się za Związkiem Radzieckim. Było to rezultatem wcześniejszego sporu z Jugosławią wywołanego w 1947 roku po żądaniach Jugosławii, która twierdziła, że Albania nie może zawierać umów z innymi krajami, bez jugosłowiańskiego zatwierdzeniaO’Donnell, s. 22..

W 1949 Albania została członkiem RWPG, 1955 ONZ i Układu Warszawskiego. W 1949 roku brytyjskie i amerykańskie organizacje wywiadowcze współdziałały z królem Zogiem. Służby tych państw zatrudniły albańskich uchodźców i emigrantów z Egiptu, Włoch i Grecji, gdzie po przeszkoleniu ich na Malcie, Cyprze i Niemczech Zachodnich, służby przerzuciły ich do Albanii. W 1950 i 1952 roku przeszkoleni agenci próbowali tworzyć jednostki partyzanckie, zostali jednak zabici lub schwytani przez albańskie siły bezpieczeństwa. Pomocny w rozbiciu siatek szpiegowskich okazał się brytyjski, a zarazem radziecki agent, Kim Philby pełniący funkcję oficera łącznikowego pomiędzy wywiadem brytyjskim a CIA. Philby przedstawił zachodni plan infiltracji Moskwie, co umożliwiło likwidację ok. 300 szpiegówJacques, s. 473..

Rozłam radziecko-albański

Po rozłące z Jugosławią, Albania sprzymierzyła się z ZSRR. Od 1948 do 1960 roku uzyskała na rozbudowę techniczną i infrastruktury 200 milionów dolarów pomocy radzieckiej. Albania w dniu 22 lutego 1949 r. została przyjęta do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. Albania wywierała nacisk na Jugosławię oraz pełniła rolę proradzieckiej siły na Morzu Adriatyckim. Na wyspie Sazan w pobliżu Vlory zbudowana została baza okrętów podwodnych, mająca stwarzać zagrożenia dla VI Floty Stanów Zjednoczonych. Relacje między Albanią a Związkiem Radzieckim pozostawały bliskie aż do śmierci Stalina 5 marca 1953 rokuThe Economist 179 (16 lipca 1956): 110..