Powiat włoszczowski – powiat w Polsce (województwo świętokrzyskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Włoszczowa.
W skład powiatu wchodzą: gminy miejsko-wiejskie: Włoszczowa gminy wiejskie: Kluczewsko, Krasocin, Moskorzew, Radków, Secemin miasta: Włoszczowa
Powiat włoszczowski graniczy z trzema powiatami województwa świętokrzyskiego: koneckim, kieleckim i jędrzejowskim, z dwoma powiatami województwa śląskiego: zawierciańskim i częstochowskim oraz z jednym powiatem województwa łódzkiego: radomszczańskim.
Według danych z 31 grudnia 2019 roku powiat zamieszkiwało 45 059 osób. Natomiast według danych z 30 czerwca 2020 roku powiat zamieszkiwały 44 933 osoby.
Gminy Liczba ludności i powierzchnia gmin wg stanu na październik 2018 GminaLudnośćPowierzchnia24px Włoszczowa(w tym miasto) 19 658(10 096) 254,61 km²(30,30 km²)24px Krasocin 10 752 192,79 km²24px Kluczewsko 5300 136,87 km²24px Secemin 4891 162,60 km²24px Moskorzew 2814 72,89 km²24px Radków 2487 88,10 km²Razem 45 901 907,86 km²
Transport Drogowy Przez obszar powiatu włoszczowskiego przebiega jedna droga krajowa oraz cztery drogi wojewódzkie: Droga krajowa nr 78 z Chmielnika do Chałupek przebiega przez gminę Moskorzew Droga wojewódzka nr 786 z Częstochowy do Kielc przebiega przez gminy Secemin, Włoszczowa, Krasocin oraz przez miasto Włoszczowa Droga wojewódzka nr 742 z Przygłowa k. Piotrkowa Trybunalskiego do Nagłowic przebiega przez gminy Kluczewsko i Włoszczowa oraz przez miasto Włoszczowa Droga wojewódzka nr 785 z Ciężkowic do Włoszczowy przebiega przez gminę i miasto Włoszczowa Droga wojewódzka nr 795 z Secemina do Szczekocin przebiega przez gminę Secemin
Droga krajowa 78 krzyżuje się poza granicami powiatu z drogą wojewódzką 742 (w Nagłowicach) i drogą wojewódzką 795 (w Szczekocinach).
Drogi wojewódzkie 786, 785 i 742 krzyżują się ze sobą na obszarze miasta Włoszczowa
Drogi wojewódzkie 786 i 795 krzyżują się ze sobą w Seceminie
Kolejowy mały|Perony stacji Włoszczowa Północ (2018); linia kolejowa nr 4 (CMK) mały|Peron stacji kolejowej Włoszczowa (2018); linia kolejowa nr 61 Przez obszar powiatu włoszczowskiego przebiegają następujące linie kolejowe:
Linia kolejowa nr 4, Grodzisk Mazowiecki – Zawiercie, Centralna Magistrala Kolejowa (CMK) Linia kolejowa nr 61, Kielce Główne – Fosowskie
Stacje kolejowe:
Ludynia (LK 61) Włoszczowa (LK 61) Włoszczowa Północ (LK 4 – CMK) Żelisławice (LK 61)
Przystanki kolejowe:
Bukowa (LK 61) Czarnca (LK 61) Ludynia Dwór (LK 61)
Demografia
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców powiatu włoszczowskiego w 2014 roku
Charakterystyka geograficzna thumb|Powiat na mapach regionalizacji fizycznogeograficznej Polski alt=|mały|Czarna Włoszczowska w miejscowości Pilczyca Powiat włoszczowski położony jest, według Jerzego Kondrackiego, w obrębie Megaregionu Pozaalpejska Europa Środkowa, prowincji Wyżyny Polskie, podprowincji Wyżyna Małopolska, makroregionu Wyżyna Przedborska, w obrębie mezoregionów: Niecki Włoszczowskiej (większość powiatu), Płaskowyżu Jędrzejowskiego (południowo-wschodnie części gmin Radków i Moskorzew), Pasma Przedborsko-Małogoskiego (pas ciągnący się przez gminy Kluczewsko i Krasocin) i mezoregionu Wzgórza Łopuszańskie (północno-wschodni kraniec gminy Krasocin). Wśród utworów geologicznych występujących na powierzchni dominują utwory Czwartorzędu w postaci glin morenowych i piasków akumulacji lodowcowej (morena denna). Utwory starsze występują m.in. na terenie Pasma Przedborsko – Małogoskiego (Jura) i w niektórych miejscach Niecki Włoszczowskiej (skały kredowe tworzące urodzajne rędziny). Pod osadami czwartorzędu dominują utwory Mezozoiczne (kampan pod większością Niecki Włoszczowskiej, pod częścią północno-wschodnią powiatu występują utwory okresów mastrycht, kreda niższa od kampanu nierozdzielna, turon i cenoman).
Flora i fauna Na terenie Powiatu znajdują się duże obszary leśne, bogate w faunę i florę. Obszary prawnie chronione to m.in.: Przedborski Park Krajobrazowy; Włoszczowsko-Jędrzejowski Obszar Chronionego Krajobrazu; Konecko-Łopuszniański Obszar Chronionego Krajobrazu; rezerwaty przyrody: Rezerwat przyrody Bukowa Góra; Rezerwat przyrody Murawy Dobromierskie; Rezerwat przyrody Oleszno; Rezerwat przyrody Ługi oraz pomniki przyrody i użytki ekologiczne: Park Arboretum w Czarncy; zbiornik Klekot;
Historia Lata 1867–1939
Powiat został stworzony przez władzę rosyjską w 1867 roku jako fragment guberni kieleckiej. W jego skład weszły ówczesne gminy: Chrząstów, Irządze, Kluczewsko, Krasocin, Kurzelów, Lelów, MoskorzewS. Janaczek, Powiat Włoszczowski w latach 1867–1914, [w:] Powiat Włoszczowski 1999-2009 z zarysem jego wcześniejszych dziejów, red. S. Janaczek, Włoszczowa 2009, s. 20–21. Oleszno, Radków, Rokitno, Secemin, Słupia (jędrzejowska), Szczekociny, Włoszczowa. W 1923 roku do powiatu dołączono Gminę DobromierzR. P. Pacanowski, Samorząd powiatowy w latach 1919–1939, [w:] Powiat Włoszczowski 1999-2009 z zarysem jego wcześniejszych dziejów, red. S. Janaczek, Włoszczowa 2009, s. 39..
Lata 1939–1945
W okresie drugiej wojny światowej powiat włoszczowski formalnie zlikwidowano, a jego teren włączono do powiatu jędrzejowskiego w dystrykcie radomskim Generalnego GubernatorstwaR. Ślęzak, C. Świetlicki, Z dziejów powiatu włoszczowskiego 1945-1975, [w:] Powiat Włoszczowski 1999-2009 z zarysem jego wcześniejszych dziejów, red. S. Janaczek, Włoszczowa 2009, s. 75..
W połowie 1944 roku, sowieckie władze okupacyjne, przy pomocy miejscowych działaczy socjalistycznych, na nowo organizowały struktury i organy administracyjne powiatu włoszczowskiego. Proces ten trwał do marca 1945 roku.
Obszar powiatu zasadniczo nie zmieniał się do roku 1975, obejmował teren obecnego powiatu oraz gminy: Koniecpol, Szczekociny, Lelów i Irządze. Po likwidacji w ramach reformy z 1975 roku został on ponownie odtworzony w obecnym kształcie w roku 1999.
Naczelnicy Powiatu Włoszczowskiego (1867-1914)R. P. Pacanowski, Władze administracyjne powiatu włoszczowskiego w latach 1867–1915. Krótka charakterystyka organów władzy i szkice biograficzne osób piastujących urząd naczelnika powiatu, [w:] Z dziejów Włoszczowy i okolic, red. I. Boratyn, M. Staniaszek, Włoszczowa 2020, s. 259–268.
Nikołaj Nikołajewicz Wasilisin /1867-1868/ Karl Bernard Karlowicz von Derfelden /1868-1872/ Fiodor Jemilianowicz Bujanowskij /1872-1873/ Iwan Samojłowicz Swiedierus /1873-1879/ Lew Fiodorowicz Gorbaczewicz /1879-1883/ Awskienij Jakowlewicz Aleszko /I-XII 1884/ Oskar Silwester Lubrecht Reinheldowicz von Bock /1884-1894/ Nikołaj Aleksandrowicz Wwiedienskij /1894-1900/ Antonin Michajłowicz Kazarinow /1904-1905/ Nikołaj Władimirowicz Wołkow /1905-1906/ Nikanor Kliemientijewicz Sawicz /1906-1909/ Anton Nikołajewicz Sziłow /1909-1914/ Ignatij Aleksandrowicz Piewcow /1914-1915/
Komendanci Obwodu (Powiatu) Włoszczowskiego (1915-1918)R. P. Pacanowski, Władze administracyjne i samorząd powiatu włoszczowskiego w okresie okupacji austriackiej w latach 1914–1918. Zarys organizacji i działalności, [w:] Z dziejów Włoszczowy i okolic, red. I. Boratyn, M. Staniaszek, Włoszczowa 2020, s. 272.
płk. Emil von Eltz /1915-1916/ płk. Roman Żaba /XI-XII 1916/ płk. Alojzy von Göttl /1916-1918/
Komisarze Cywilni (starostowie) Obwodu Włoszczowskiego (1915-1918)R. P. Pacanowski, Władze administracyjne i samorząd powiatu włoszczowskiego w okresie okupacji austriackiej w latach 1914–1918. Zarys organizacji i działalności, [w:] Z dziejów Włoszczowy i okolic, red. I. Boratyn, M. Staniaszek, Włoszczowa 2020, s. 273.
Nowicki /1915/ Artur Łaszowski /1915-1916/ Roman Żurowski /1916-1917/ Konstanty Starosolski /1917-1918/
Przewodniczący Sejmiku Powiatu i Wydziału Powiatowego oraz Komisarze rządowi na Powiat Włoszczowski (1918-1919)
Ignacy Kamocki /IX-XI 1918/ Zygmunt Glinka /XI-XII 1918/ Jan Ledwoch /XII 1918-I 1919/
Starostowie Włoszczowscy (1919-1939)R. P. Pacanowski, Starostowie włoszczowscy okresu międzywojennego i ich zastępcy. Charakterystyka szczegółowa, Materiały i źródła do dziejów powiatu włoszczowskiego, red. S. Janaczek, B. Janaczek, T. 2, Włoszczowa 2008, s. 19–37.
R. Pacanowski, Wykaz Przewodniczących Sejmiku Rady, Przewodniczących Wydziału Powiatowego i Starostów Powiatu Włoszczowskiego urzędujących w latach 1918–1939, [w:] Powiat Włoszczowski 1999-2009 z zarysem jego wcześniejszych dziejów, red. S. Janaczek, Włoszczowa 2009, s. 300.
Włodzimierz Wyszkowski /1919-1920/ Stanisław Wasiak /1920-1922/ Stanisław Krzewski /1922-1923/ Mieczysław Małaczyński /1924-1926/ Konstanty Kossobudzki /1926-1928/ Zygmunt Kotłubaj /1928-1929/ Eugeniusz Rychłowski /1929-1934/ Jakub Kurcz, pełniący obowiązki /IX-X 1934/ Włodzimierz Wyszkowski /1934-1937/ Jan Żenczykowski, pełniący obowiązki /XI 1937/ Roman Kędzierski /1937-1939/ Seweryn Weiss /VIII-IX 1939/
Starostowie w latach 1945–1949T. Stolarski, Od starosty Chachaja do naczelnika Palmowskiego, [w:] Powiat Włoszczowski 1999-2009 z zarysem jego wcześniejszych dziejów, red. S. Janaczek, Włoszczowa 2009, s. 103–123.
Aleksander Chachaj /I-VII 1945/ Stanisław Tłustochowicz /1945-1946/ Aleksander Chachaj /1946-1949/ Stanisław Chmurzyński /1949-?/
Przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w latach 1946–1974
Stanisław Kowalik /1945-1948/ Walerian Kwas /1948-1950/ Edward Felis /1950-1953/ Zdzisław Pietras /1953-1956/ Jan Mikołajczyk /1956-1957/ Edward Felis /1957-1961/ Marian Stochmal /1961-1969/ Wojciech Szymanowski /1969-1972/ Stanisław Marzec /1974-1975/
Naczelnik Powiatu w latach 1972–1975
Aleksander Palmowski /1972-1975/
Starostowie Włoszczowscy (1999-obecnie)S. Janaczek, C. Nowak, B. Janaczek, Powiat Włoszczowski j samorządowe gminy na jego terenie w latach 1998–2014, Włoszczowa 2014.
Wiktor Krotla /1998-2002/ Zbigniew Krzysiek /2002-2006/ Ryszard Maciejczyk /2006-2010/ Zbigniew Matyśkiewicz /2010-2014/ Jerzy Suliga /2014-2018/ Dariusz Czechowski /2018-obecnie/
Ważniejsze zabytki Dwory, zespoły dworskie i pałace dwór drewniano-murowany z II poł. XVIII w. w Ludyni dwór obronny Szafrańców we Włoszczowie dwór rodziny Niemojewskich w Olesznie zespół dworski w Chlewicach pałac w Nieznanowicach murowany zespół pałacowy w Radkowie neogotycki spichlerz dworski w Kluczewsku alt=|mały|Ruiny zboru kalwińskiego w Łapczynej Woli
Kościoły barokowy kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny we Włoszczowie kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca w Kluczewsku kościół św. Jakuba Apostoła w Stanowiskach kościół drewniany pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Bebelnie kościół Najświętszej Maryi Panny i św. Floriana w Czarncy kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kurzelowie kościół pw. Nawiedzenia NMP w Koniecznie kościół gotycki pod wezwaniem Świętej Katarzyny i Jana Ewangelisty w Seceminie kościół parafialny pw. św. Małgorzaty w Moskorzewie kościół parafialny pw. św. Doroty i św. Tekli w Krasocinie mały|Kościół w Moskorzewie
Kaplice kaplica na cmentarzu parafialnym we Włoszczowie kaplica cmentarna rodziny Czaplickich w Kopruszy kaplica św. Anny w Kurzelowie kościół w Chlewicach wczesnobarokowy kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP w Olesznie kościół św. Michała w Gruszczynie
Zabytki techniki i przemysłu wiatrak holenderski z początku XX wieku w Krasocinie
Zbory i ruiny zborów Zbór braci polskich w Ludyni (XVI w.) Zbór braci polskich w Moskorzewie (tzn. „Murowaniec”; XVI w.) Ruiny zboru kalwińskiego w Łapczynej Woli (XVII w.)
Inne zabytki pozostałości średniowiecznej wieży w Bebelnie Kopiec św. Jana Nepomucena we Włoszczowie Kopiec Kościuszki w Chebdziu koło Moskorzewa
Przypisy
Linki zewnętrzne Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim (1932) w bibliotece Polona
włoszczowski