thumb|Siedziba władz Marchii w Pile thumb|upright=1.2|Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska
Marchia Graniczna Poznańskie-Prusy Zachodnie, Pogranicze poznańsko-zachodniopruskie () – prowincja Prus w latach 1922–1938 utworzona z części Prus Zachodnich i Prowincji Poznańskiej, które nie powróciły do Polski po traktacie wersalskim. Stolicą prowincji była Piła. W 1933 roku prowincja miała powierzchnię 7695 km² i liczyła 337 578 mieszkańców.
Historia Po wybuchu powstania wielkopolskiego większa część prowincji poznańskiej znalazła się w rękach polskich. Pozostałe w rękach niemieckich części prowincji, obawiając się przymusowego wcielenia do Polski na mocy postanowień traktatu pokojowego, zaczęły w tej sytuacji optować za zmianą swojej przynależności administracyjnej. Jako pierwsze swoje zamiary w tym względzie zadeklarowały władze powiatów Leszno, Rawicz i Wschowa, które 4 stycznia 1919 wyraziły zamiar połączenia się z prowincją śląską. W ślad za tym zamiar przyłączenia do prowincji brandenburskiej ogłosiły powiaty babimojski, międzychodzki, międzyrzecki, nowotomyski, skwierzyński i wieleński. W celu zapewnienia władzy administracyjnej dla obszarów znajdujących się nadal pod kontrolą niemiecką, 20 stycznia 1919 prezydent rejencji bydgoskiej Friedrich von Bülow został upoważniony do przejęcia obowiązków nadprezydenta prowincji i prezydenta prowincji poznańskiej.
Ostateczny kształt granic państwowych określił podpisany w czerwcu 1919 Traktat wersalski, który usankcjonował podział ziem Prowincji Poznańskiej, a ponadto pozbawił Prusy większej części prowincji zachodniopruskiej (Pomorza Gdańskiego). Z pozostałych przy Prusach terenów rozporządzeniem pruskiego ministra spraw wewnętrznych z 2 sierpnia 1919 postanowiono utworzyć tymczasową administrację pod nazwą Regierungsstelle für den Verwaltungsbezirk Grenzmark Westpreußen-Posen. Decyzja ta była jednocześnie przekreśleniem wcześniejszej decyzji rządu Prus z 1 lipca 1919 o rozparcelowaniu przedmiotowego obszaru między sąsiednie prowincje (Wschowa miała trafić do prowincji dolnośląskiej, Człuchów, Złotów i Wałcz do prowincji pomorskiej, pozostałe powiaty wraz z Piłą do Brandenburgii, projekty te rozważano zresztą jeszcze w latach 1920–1922). Kontrowersje co do powołania nowej jednostki administracyjnej istniały zresztą również na miejscuWarto zaznaczyć, że proponowano także dalsze funkcjonowanie odrębnych prowincji poznańskiej (mającej składać się z powiatów babimojskiego, międzyrzeckiego, noteckiego i skwierzyńskiego) oraz zachodniopruskiej (powiaty człuchowski, wałecki i złotowski) – zob. Oswald Jannermann Entstehung und Auflösung der „Grenzmark Posen-Westpreußen“., np. sejmik powiatu złotowskiego opowiedział się w tym czasie za przyłączeniem do prowincji pomorskiej. Również prezydent rejencji Bülow, mając na względzie trudności towarzyszące powstaniu w 1905 rejencji olsztyńskiej, proponował włączenie powiatów złotowskiego i człuchowskiego do rejencji koszalińskiej w prowincji pomorskiej, natomiast pozostałych powiatów do rejencji frankfurckiej. Pomimo tych obiekcji, 21 listopada 1919 utworzono w Pile filię rejencji bydgoskiej, którą w końcu stycznia 1920 przekształcono w Verwaltungsbezirk Schneidemühl/Regierungsstelle Schneidemühl.
Dla nowej jednostki administracyjnej przewidywano początkowo nazwę Westpreussisch – Posensches Grenzland (Pogranicze Zachodnioprusko-Poznańskie, którą zasugerował ostatni nadprezydent Prus Zachodnich Bernhard Schnackenburg). 11 stycznia 1921 dla rejencji przyjęto jednak nazwę Grenzmark Posen – Westpreussen (chodziło o to, by w obrębie Niemiec figurowały nazwy "Poznań" i "Prusy Zachodnie"). 13 marca 1922 do pruskiego Landtagu wpłynął projekt ustawy o ustanowieniu tu także prowincji (Gesetz über die Neuordnung der kommunalen Verfassung und Verwaltung in der Ostmark). W lipcu 1922 po kilkukrotnych czytaniach i debatach ustawa ta została przyjętaPreußische Gesetzsammlung (PrGesS) 1922, Seite 171-177., a następnie, w dniu 21 lipca 1922 podpisana przez prezydenta Rzeszy Eberta. Na jej mocy utworzono prowincję, której organem przedstawicielskim – na wzór innych prowincji pruskich prowincji – został 30-osobowy Provinziallandtag. Stolicą Marchii – po sporach lokalizacyjnych z Wałczem – stała się Piła, aczkolwiek starosta krajowy prowincji i zarząd rejencji pilskiej do 1929 urzędowali budynkach prowincjonalnego zakładu dla obłąkanych w Obrzycach (niem. Obrawalde) pod Międzyrzeczem, tu też do 1928 odbywały się sesje landtagu.
W skład prowincji weszły powiaty: babimojski, wschowski, międzyrzecki, skwierzyński, notecki (pozostawione przy Rzeszy fragmenty powiatów Chodzież, Czarnków i Wieleń) oraz miasto Piła z dotychczasowej prowincji poznańskiej, a także powiaty złotowski, człuchowski i wałecki z prowincji zachodniopruskiej: razem 7695,24 km kw. z 24 miastami (w 1936 przybyło kolejne, Krzyż) i 390 gminami.
Z uwagi na absurdalny kształt tego tworu administracyjnego (3 części nie posiadające ze sobą połączenia), 1 października 1938 na mocy ustaw z 21 marca i 2 września 1938PrGesS 1938, Seite 29 i PrGesS 1938, Seite 89 za prowincję zniesiono. Jej obszar podzielono między Śląsk (Wschowa oraz południowa część powiatu babimojskiego), Brandenburgię (Babimost, Międzyrzecz i Skwierzyna) i Pomorze. W Pile pozostawiono siedzibę rejencji, do której przyłączono powiaty choszczeński i strzelecki, a w 1938 przejściowo także myśliborskiGrenzmark Posen-Westpreußen. (z rejencji frankfurckiej Brandenburgii) oraz drawski i szczecinecki (z rejencji koszalińskiej Pomorza). Dla zachowania tradycji byłej prowincji, rejencja pilska została przemianowana na Grenzmark Posen-Westpreußen. Samodzielność prowincji stała się iluzoryczna już wcześniej, kiedy to w związku z przejęciem władzy w Niemczech przez nazistów zmuszono do ustąpienia mianowanego wcześniej na stanowisko nadprezydenta Hansa von Meiboma, a jego miejsce zajął Gauleiter Brandenburgii Wilhelm Kube, w wyniku czego powstała unia personalna urzędów nadprezydentów Brandenburgii i Marchii Granicznej.
Podział administracyjny Stolica: Schneidemühl (Piła)
Prowincja składała się z jednej rejencji – rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Schneidemühl).
1 stycznia 1938 w skład prowincji wchodziły następujące powiaty:
Powiat grodzki (Stadtkreis): Schneidemühl (Piła)
Powiaty ziemskie (Landkreis): Bomst (Babimost) Deutsch Krone (Wałcz) Flatow (Złotów) Fraustadt (Wschowa) Meseritz (Międzyrzecz) Netzekreis (Powiat notecki) Schlochau (Człuchów) Schwerin (Warthe) (Skwierzyna)
Nadprezydenci prowincji Marchia Graniczna Lata urzędowania Nadprezydent Lata życia 1922–1933 Friedrich von Bülow 1868-1936 1933–1934 Hans von MeibomDotychczasowy starosta międzyrzecki i członek polsko-niemieckiej komisji demarkacyjnej (wynegocjował zachowanie większości miasta Trzciel w Rzeszy), na skutek prowadzonej przez nazistów nagonki nie objął stanowiska nadprezydenta. (komisarycznie) 1879-1960 1935–1936 Wilhelm Kube (komisarycznie) 1887-1943 1936–1938 Emil Stürtz 1892-1945
Po 1945 r. Po przejęciu obszarów byłej Marchii przez Polskę, jej kształt sprzed 1938 pozostał widoczny w granicach powiatów, które do końca 1950 roku pozostały niezmienione.Polska: Mapa administracyjna, stan z dnia 3.XII.1950 r. do użytku służbowego. Główny Urząd Pomiarów Kraju / Państwowe Przedsiębiorstwo Fotogrametrii i Kartografii, Warszawa, 1950.. Powiaty te w 1946 podzielono między dwa województwa. Północne powiaty człuchowski, złotowski i wałecki weszły w skład nowo utworzonego województwa szczecińskiego, natomiast pozostałe powiaty – w trzech oddzielonych od siebie grupach – przyłączono do województwa poznańskiego: a) grupa północna, składająca się z miasta Piły i powiatu trzcianeckiego (dawny Netzekreis), który szybko przemianowano na powiat pilski; b) grupa zachodnia, składająca się z powiatów skwierzyńskiego, międzyrzeckiego i wąskiego babimojskiego; oraz grupa południowa, składająca się z maleńkiego powiatu wschowskiego (dwie gminy i dwa miasta).. Powiat babimojski był ponadto powiatem niesamodzielnym, traktowanym de facto jako obwód babimojski, podlegający staroście i wydziałowi powiatowemu w WolsztynieMiejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Babimoście..
6 lipca 1950 powiaty grupy północnej weszły w skład nowo utworzonego województwa koszalińskiego, a powiaty grup zachodniej i południowej w skład nowo utworzonego województwa zielonogórskiego.. Dawne granice Marchii zatarły się w kolejnych latach przez serię przeobrażeń składowych jej byłych powiatów:
1 stycznia 1951 do powiatu babimojskiego włączono miasto Sulechów oraz gminy Cigacice, Krężoły i Trzebiechów z powiatu świebodzińskiego oraz gminy Bojadła i Kolsko z powiatu zielonogórskiego, po czym siedzibę powiatowej rady narodowej w Sulechowie a nazwę powiatu zmieniono na powiat sulechowski.. 22 sierpnia 1953 zmieniono granice powiatu człuchowskiego, włączając części gmin Brzezie, Cierznie i Łoża oraz miast Czarne i Lędyczek do powiatu szczecineckiego, a miasto Lędyczek do powiatu złotowskiego.. 1 stycznia 1955 maleńki powiat wschowski powiększono o miasto Sława Śląska i gromady Sława Śląska, Stare Strącze, Lipinki i Krzepielów z powiatu głogowskiego oraz gromady Ciosaniec i Łupica z powiatu sulechowskiego; równocześnie powiększono powiat skwierzyński o gromadę Murzynowo z powiatu gorzowskiego.. 31 grudnia 1961 zniesiono powiat skwierzyński. Skwierzyna oraz gromady Murzynowo, Świniary i Trzebiszewo weszły w skład powiatu gorzowskiego, natomiast gromady Bledzew, Goraj, Przytoczna, Rokitno i Sokola Dąbrowa zostały włączone do powiatu międzyrzeckiego (gromady Chełmsko i Wierzbno zniesiono tego samego dnia)..
Zobacz też Pogranicze – powieść Eugeniusza Paukszty z 1961 o losach Polaków w Marchii
Przypisy
Linki zewnętrzne Fabian Scheffczyk: Der Provinzialverband der preußischen Provinz Brandenburg (1933-1945), strona 86 i kolejne
Kategoria:Historia Wielkopolski pilska Kategoria:Pomorze Zachodnie Kategoria:Prowincje pruskie Kategoria:Prusy Zachodnie