Mecz śmierci (, ) – określenie towarzyskiego meczu piłkarskiego, który odbył się pomiędzy byłymi piłkarzami radzieckiej ligi (w większości Dynama Kijów) a żołnierzami Luftwaffe 9 sierpnia 1942 roku w okupowanym Kijowie.

Mecz wygrali piłkarze ukraińscy. Jakiś czas później część zawodników, którzy brali udział w tym meczu, trafiło do obozów koncentracyjnych, a niektórzy, według radzieckiej propagandy, zostali rozstrzelani. Wbrew legendzie ich śmierć nie miała jednak związku z meczem, piłkarze nie byli zmuszani do przegranej, a większość uczestników meczu przeżyła wojnę.

Tło Piłka nożna stała się bardzo popularna w Związku Radzieckim, a szczególnie na Ukrainie w latach 30. XX wieku. W tamtym czasie najlepszą ukraińską drużyną było Dynamo Kijów. W ZSRR piłka nożna była zarządzana przez państwo. Dynamo w lidze w roku 1938 było czwarte, ale gorzej szło tej drużynie w sezonach 1939 oraz 1940.

Sezonu 1941 nie dokończono z powodu ataku Niemiec na ZSRR, który rozpoczął się 22 czerwca 1941 roku. Niektórzy z zawodników Dynama zostali ewakuowani na wschód lub odeszli wraz z Armią Czerwoną po nieudanej obronie Kijowa. Ośmiu wstąpiło do wojska i zostało wziętych do niewoli podczas jesiennych walk. Zostali jednak warunkowo zwolnieni z obozów jenieckich na prośbę Ołeksandra Ohłobłyna.

Start Kijów thumb|Wejście na Stadion Startu. Widok współczesny Bramkarz Dynama Mykoła Trusewicz znalazł pracę w kijowskiej Piekarni nr 1. Dołączyło do niego później kilku innych byłych kolegów z drużyny, a Józef Kordik, inżynier z Moraw i dyrektor piekarni zachęcił ich do utworzenia drużyny piłkarskiej. W ciągu następnych kilku tygodni sformowano drużynę i nazwano ją Start. Składała się ona z ośmiu byłych graczy Dynama i trzech Łokomotywu.

7 czerwca 1942 roku Start rozegrał pierwszy mecz w lokalnej lidze, utworzonej przez Gieorgija Szwiecowa, wygrywając 7:2 z jego drużyną, Ruchem Kijów. W sumie w 1942 roku Start rozegrał kilka meczów, głównie z drużynami złożonymi z żołnierzy garnizonów okupacyjnych, wygrywając wszystkie: Data Przeciwnik Wynik 21 czerwca drużyna węgierskiego garnizonu 6:2 28 czerwca drużyna niemieckiej artylerii 7:1 5 lipca Sport (drużyna ukraińska) 11:0 17 lipca RSG (drużyna niemieckich wojsk kolejowych) 6:0 19 lipca MSG.Wal (drużyna wojsk węgierskich) 5:1 26 lipca GK SZERO (drużyna wojsk węgierskich) 3:2

6 sierpnia Start po raz pierwszy zagrał z zespołem Luftwaffe – Flakelfem. Mecz zakończył się zdecydowanym zwycięstwem drużyny ukraińskiej 5:1.

„Mecz śmierci” thumb|Pomnik upamiętniający uczestników „meczu śmierci” w Kijowie thumb|Pomnik upamiętniający uczestników „meczu śmierci” w Kijowie

Skład drużyny Start Mykoła Trusewicz Ołeksij Kłymenko

Makar Honczarenko

Pawło Komarow Mykoła Korotkych

Iwan Kuźmenko

Protokół meczu Pokonany zespół Luftwaffe, Flakelf, poprosił o rewanż, który został zaplanowany na 9 sierpnia na stadionie Zenitu, przy widowni liczącej 2000 osób.

Jedynie przebieg pierwszej połowy został udokumentowany – drużyna Flakelfu pierwsza zdobyła bramkę, jednak Start zdołał wyrównać – Iwan Kuźmenko zdobył gola strzałem z dystansu. Następne dwie bramki zdobył Honczarenko i po 45 minutach było 3:1. W drugiej połowie obie drużyny strzeliły po dwie bramki i mecz zakończył się wynikiem 5:3.

Dalsze losy uczestników meczu Tydzień później, 16 sierpnia, Start pokonał Ruch 8:0. Dwa dni później, 18 sierpnia, Gestapo aresztowało w piekarni sześciu zawodników Startu, a dwa dni później dwóch kolejnych.

Według archiwów, niektórzy piłkarze Startu zeznali po wojnie podczas przesłuchania przez NKWD, że zostali zadenuncjowani na Gestapo przez trenera Ruchu, Gieorgija Szwiecowa. Według nich, trener był bardzo zdenerwowany po porażce Ruchu 0:8, dlatego poinformował Gestapo, że byli piłkarze Dynama byli członkami NKWD. Gestapo aresztowało ich jako potencjalnych agentów, którzy mogli organizować akty sabotażu w Kijowie. Ukraińscy historycy są przekonani, że ta wersja była prawdziwym powodem aresztowania, ponieważ trzej byli piłkarze Lokomotiwu grający w Starcie nie zostali aresztowani.

Jako pierwszy z uczestników „meczu śmierci” zginął Korotkych. Jego nazwisko znajdowało się na liście byłych agentów NKWD sporządzonej przez ukraińskich kolaborantów. Kiedy dowiedział się o tej liście, ukrył się. Według niektórych doniesień jego siostra bała się Gestapo i doniosła na niego. Podczas brutalnego przesłuchania gestapowcy zakatowali Korotkycha na śmierć.

Pozostali aresztowani zawodnicy Dynama po trzech tygodniach spędzonych w więzieniu Gestapo zostali deportowani do obozu koncentracyjnego Syriec, położonego w dolinie Babiego Jaru na przedmieściach Kijowa. Trusewicz, Kłymenko i Kuźmenko zostali zmuszeni do pracy w brygadzie budowniczych ulic. Komarow, Putystin i Tiutczew pracowali jako elektrycy poza obozem. Honczarenko i Swiridowski musieli naprawiać buty dla żołnierzy Wehrmachtu. Więźniowie pracujący poza obozem nie byli pilnowani przez SS, lecz przez ukraińskich policjantów, którzy pozwalali rodzinom przynosić im jedzenie. Spędzali w obozach tylko noce. Komarow został wybrany przez administrację obozową do pełnienia funkcji kapo.

Około pół roku po aresztowaniu, 24 lutego 1943 roku, Trusewicz, Kłymenko i Kuźmenko zostali rozstrzelani w obozie wraz z grupą więźniów. Ocaleni relacjonowali, że ciała wrzucono do masowych grobów w Babim Jarze. Żaden z ocalałych zawodników nie opisał egzekucji jako konsekwencji meczu z 9 sierpnia 1942 roku. Z okazji 50. rocznicy meczu Honczarenko powiedział w kijowskim radiu: „Zginęli jak wielu innych obywateli ZSRR, ponieważ dwa systemy totalitarne walczyły ze sobą i byli przeznaczeni, by stać się ofiarami zbiorowych masakr”.

W relacjach podano kilka możliwych przyczyn egzekucji: konflikt dotyczący psa komendanta obozu Pawła Radomskiego, kara za ucieczkę innych więźniów, nieposłuszeństwo więźniów, którym rozkazano powiesić swoich towarzyszy niedoli próbujących uciec z obozu lub sabotaż partyzantów w warsztacie naprawy czołgów.

Po otrzymaniu informacji o egzekucji w obozie Honczarenko i Swiridowski opuścili zakład szewski i ukryli się w mieszkaniu znajomych w Kijowie. Putystin i Tiutczew uciekli z obozu we wrześniu 1943 roku, tuż przed wyzwoleniem Kijowa.

Wykorzystanie propagandowe thumb|Spis treści książki Ostatni pojedynek, wydanie z 1959 roku Pierwsza publiczna wzmianka o egzekucji dokonanej przez Niemców na radzieckich piłkarzach w Kijowie pojawiła się w dzienniku „Izwiestija” 16 listopada 1943 roku. W relacji prasowej nie wspomniano jednak o tym, aby egzekucja miała związek z jakimkolwiek przegranym przez Niemców meczem.

Określenie „mecz śmierci” pojawiło się po raz pierwszy w gazecie „Stalinskoje pliemia” („Plemię Stalina”) z 24 sierpnia 1946 roku. Szerszą uwagę motyw ten zyskał jednak dopiero w 1958 roku, kiedy opublikowano dwie powieści na ten temat: Złowrogie chmury (Triewożnyje obłaka) Aleksandra Borszczagowskiego oraz Ostatni pojedynek (Posliednij pojedynok) Piotra Siewierowa i Nauma Chałemskiego. Żadna z tych publikacji nie wspominała o tym, że ocalali uczestnicy meczu wciąż żyli i mieszkali w Związku Radzieckim.

Piłkarze Startu, którzy przeżyli niemiecką okupację, początkowo nie pojawiali się publicznie. W pierwszych latach powojennych podejrzewano ich o kolaborację. Byli przesłuchiwani, a następnie przez wiele lat inwigilowani przez NKWD. Komarow opuścił Kijów w 1943 roku wraz z Niemcami. Nie wiadomo, czy został zmuszony do wyjazdu jako robotnik przymusowy, czy zrobił to z własnej woli. W 1945 roku znalazł się w alianckiej strefie okupacyjnej w Niemczech i wkrótce wyemigrował do Kanady. Jego nazwisko nigdy nie zostało wymienione w żadnej sowieckiej publikacji. Były ukraiński policjant Tymofiejew został skazany na pięć lat łagru za współpracę z Niemcami.

Narracja o „meczu śmierci” zmieniła się w połowie lat 60. W czasach Leonida Breżniewa państwowa propaganda mocno podkreślała bohaterstwo radzieckiej ludności podczas „wielkiej wojny ojczyźnianej”. W rezultacie „mecz śmierci” został uznany za część wojennej historii Kijowa. W 1965 roku Rada Najwyższa ZSRR przyznała pośmiertnie Medale „Za Odwagę” czterem zawodnikom Dynama zamordowanym przez Niemców. Pięciu z żyjących zawodników (Bałakin, Honczarenko, Melnyk, Suchariew i Swiridowski) otrzymało Medale „Za zasługi bojowe”. Tiutczew zmarł w 1959 roku, zanim żyjący zawodnicy Dynama stali się bohaterami sowieckiej propagandy. Putystin nie otrzymał żadnego odznaczenia do swojej śmierci w 1981 roku. Według jego syna, nie chciał on powtarzać propagandowej wersji wydarzeń. Pod koniec lat 60. Honczarenko stał się postacią medialną i często powtarzał oficjalną wersję wydarzeń, ale po upadku reżimu sowieckiego zaczął zaprzeczać jej prawdziwości i w wywiadzie z 1992 roku przyznał, że nikt przed meczem nie zmuszał ich do przegranej.

Pomimo raportu KGB wyrażającego obawy dotyczące możliwej „gloryfikacji” żyjących piłkarzy, wśród których były osoby oskarżone o kolaborację, w 1971 roku w Kijowie wzniesiono dwa pomniki ku ich czci. Były stadion Zenitu, na którym odbył się mecz w 1942 roku, został przemianowany na Stadion FC Start.

Śledztwo w Niemczech Po opublikowaniu w zachodnioniemieckiej gazecie „” reportażu powtarzającego sowiecką wersję propagandową, w lipcu 1974 roku prokuratura w Hamburgu wszczęła sprawę dotyczącą „meczu śmierci”. Ponieważ władze sowieckie nie współpracowały w śledztwie, została ona zamknięta w marcu 1976 roku. W 2002 roku władze ukraińskie poinformowały prokuraturę w Hamburgu o własnym śledztwie, wskutek czego sprawa w Niemczech została ponownie otwarta, ale ostatecznie została zamknięta w lutym 2005 roku. Komisja śledcza nie była w stanie znaleźć żadnych powiązań między meczem z sierpnia 1942 roku a egzekucją części zawodników w nim uczestniczących, ani nie znalazła żadnej żyjącej osoby odpowiedzialnej za egzekucję. Ustalono jedynie, że Radomski zginął 14 marca 1945 roku.

W kulturze Po publikacji powieści w 1958 roku historia „meczu śmierci” stała się bardzo popularna w Związku Radzieckim, szczególnie na Ukrainie. Na podstawie książki Siewierowa nakręcono film Skazani na mecz z 1962 roku.

Luźno inspirowane „meczem śmierci” są również dwa filmy spoza ZSRR: węgierski pt. Dwie połowy w piekle z 1961 oraz amerykański pt. Ucieczka do zwycięstwa z 1981.

We współczesnej kulturze popularnej temat najbardziej spopularyzował rosyjski film pt. Mecz w reżyserii Andrieja Maljukowa z 2012 roku, przez środowiska nacjonalistyczne na Ukrainie odebrany jako antyukraiński.

Ku czci sportowców, którzy padli ofiarą II wojny światowej, 27 maja 2006 roku na Stadionie Startu w Kijowie rozegrano międzynarodowy mecz towarzyski pomiędzy amatorskimi drużynami ukraińskich dziennikarzy i redakcji niemieckiego magazynu „Der Spiegel”. Drużyna ukraińska wygrała 5:1.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:1942 w piłce nożnej Kategoria:1942 w ZSRR Kategoria:Dynamo Kijów śmierci