thumb|Alexander Roslin, Portret Izabeli z Flemingów ks. Czartoryskiej (1746 - 1835) Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie – jedno z najstarszych muzeów w Polsce, oddział Muzeum Narodowego w Krakowie. W jego skład wchodzą trzy budynki: Pałac Czartoryskich przy ul. św. Jana 17-19 (na rogu z ul. Pijarską 15), Klasztorek przy ul. Pijarskiej 6 oraz budynek dawnego Arsenału Miejskiego przy ul. Pijarskiej 8.
Zostało otwarte w Krakowie w 1876 roku, zaś jego początki sięgają roku 1801 i zbiorów księżnej Izabeli Czartoryskiej, prezentowanych w Puławach.
Po II wojnie światowej muzeum było pod opieką Muzeum Narodowego w Krakowie, a w 1991 pieczę nad zbiorami przejęła Fundacja Książąt Czartoryskich. 29 grudnia 2016 roku Fundacja Książąt Czartoryskich sprzedała Skarbowi Państwa całą kolekcję wraz z budynkami muzealnymi za łączną kwotę 100 mln euro. Od tej pory kolekcja książąt Czartoryskich stała się integralną częścią Muzeum Narodowego w Krakowie.
Muzeum gromadzi dzieła malarstwa europejskiego XIII–XVIII w., zabytki europejskiego i islamskiego rzemiosła artystycznego od średniowiecza do XIX w., grafiki, sztuki starożytnej oraz militaria. Najcenniejszym dziełem w muzeum jest Dama z gronostajem Leonarda da Vinci.
Historia W 1801 roku otwarto Świątynię Sybilli w Puławach – prywatne muzeum założone przez księżną Izabelę Czartoryską, małżonkę księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego.
Zbiory puławskie uległy częściowemu rozproszeniu i zniszczeniu po upadku powstania listopadowego i konfiskacie majątku Czartoryskich przez Rosjan, większość jednak udało się uchronić i następnie przewieźć do Paryża do Hôtelu Lambert. W 1870 roku książę Władysław Czartoryski zdecydował o przeniesieniu zbiorów do Krakowa, gdzie ostatecznie trafiły w roku 1876. W tym samym roku Czartoryscy przekazali również swój wielki księgozbiór do użytku publicznego w Krakowie (Biblioteka Czartoryskich).
Puławy mały|Świątynia Sybilli, Puławy mały|Dom Gotycki, Puławy U schyłku XVIII wieku, w czasie politycznego upadku Polski i nasilających się działań zaborców zmierzających do unicestwienia polskiej państwowości, w społeczeństwie polskim wzrosła potrzeba ratowania narodowego dziedzictwa materialnego. Symbole polskiej kultury i historii, w szczególności zbiory archiwalne i biblioteczne, były systematycznie niszczone lub wywożone jako trofea wojenne, gdyż postrzegano je jako zagrożenie dla planów okupantów. Mogły bowiem budzić i podtrzymywać świadomość narodową. W tej krytycznej sytuacji jednym z ważnych działań patriotycznych stała się ochrona pamiątek przeszłości. Wśród osób zaangażowanych w to dzieło znalazła się księżna Izabela Czartoryska, która stworzyła pierwsze w Polsce muzeum narodowe. Izabela z Flemmingów Czartoryska (1746–1835) pochodziła z wpływowej rodziny, a poprzez małżeństwo z księciem Adamem Kazimierzem Czartoryskim związała się z jednym z najważniejszych rodów magnackich epoki. U boku światłego męża oraz dzięki licznym podróżom zdobyła szerokie wykształcenie i rozwijała zainteresowania intelektualne. Po klęsce insurekcji kościuszkowskiej księżna zamieszkała w Puławach, w których poświęciła się tworzeniu muzeum, które miało nie tylko dokumentować dzieje narodu, lecz także stanowić symbol jego trwania i duchowego odrodzeniaPaulina Chełmecka, Muzeum Czartoryskich: historia, ludzie, zbiory, [w:] Muzeum Narodowe w Krakowie. Muzeum Książąt Czartoryskich, red. K. Płonka-Bałus, N. Koziara, Kraków 2019, s.14-15..
Główne miejsce ekspozycji zajęła wzniesiona w 1801 roku Świątynia Sybilli – neoklasycystyczna budowla zaprojektowana przez Piotra Aignera. Jej symboliczna nazwa oraz architektura inspirowana antykiem nadawały miejscu niemal sakralny charakter – była to „Świątynia Pamięci” (Mnemez Hieron), której hasłem stało się „Przeszłość – przyszłości”. W jasnej, górnej sali z ołtarzem z różowego granitu zgromadzono najcenniejsze narodowe relikwie, m.in. tzw. Szkatułę Królewską z pamiątkami po polskich monarchach, militaria i trofea przypominające o dawnej potędze Rzeczypospolitej. Dolna, mroczna kondygnacja upamiętniała współczesnych bohaterów, takich jak książę Józef PoniatowskiPaulina Chełmecka, Muzeum Czartoryskich: historia, ludzie, zbiory, [w:] Muzeum Narodowe w Krakowie. Muzeum Książąt Czartoryskich, red. K. Płonka-Bałus, N. Koziara, Kraków 2019, s.19-20..
Księżna, wspierana przez takich współpracowników jak Tadeusz Czacki czy Julian Ursyn Niemcewicz, pozyskiwała eksponaty z różnych źródeł – od skarbców rodowych po znaleziska archeologiczne. Świątynia pełniła funkcje edukacyjne i patriotyczne: miała być „szkołą patriotyzmu” i „źródłem natchnienia dla poetów”. Czacki opracował także historyczny opis zbiorów, ukazując losy Polski poprzez zgromadzone artefaktyPaulina Chełmecka, Muzeum Czartoryskich: historia, ludzie, zbiory, [w:] Muzeum Narodowe w Krakowie. Muzeum Książąt Czartoryskich, red. K. Płonka-Bałus, N. Koziara, Kraków 2019, s. 20.
Z czasem muzeum zostało rozszerzone o Dom Gotycki, otwarty w 1809 roku. Romantyczna budowla, początkowo przeznaczona na mieszkanie dozorcy, została przekształcona w neogotycki pawilon wystawowy. Umieszczono tam pamiątki, które nie zmieściły się w Świątyni Sybilli, w tym również obiekty pochodzące z zagranicy. Budynek symbolizował utraconą ojczyznę – w jego ścianach wmurowano fragmenty architektoniczne z polskich i europejskich zabytków. Klucz do Domu Gotyckiego opatrzono łacińskim mottem: Dux femina facti („Kobieta wodzem chwalebnego czynu”), podkreślającym rolę Izabeli jako inicjatorki całego przedsięwzięciaPaulina Chełmecka, Muzeum Czartoryskich: historia, ludzie, zbiory, [w:] Muzeum Narodowe w Krakowie. Muzeum Książąt Czartoryskich, red. K. Płonka-Bałus, N. Koziara, Kraków 2019, s. 26-27..
W zbiorach puławskich muzeów znalazły się tysiące obiektów: pamiątki po władcach, bohaterach i twórcach kultury, militaria, numizmaty, dokumenty oraz dzieła sztuki. Wszystkie miały na celu budzenie ducha oporu oraz nadziei na odzyskanie niepodległości. Działania Izabeli Czartoryskiej doprowadziły nie tylko do powstania wyjątkowego miejsca pamięci, lecz także stały się początkiem instytucjonalnego muzealnictwa w Polsce – świadectwem troski o przeszłość i kultury jako fundamentu tożsamości narodowej. Okres puławski dobiega końca wraz z wybuchem powstania listopadowego.
Paryż Po upadku powstania listopadowego zaangażowanie Adama Jerzego Czartoryskiego w działania patriotyczne zmusiło go do emigracji – jego bliscy udali się do Paryża, on sam początkowo do Londynu, a ostatecznie osiadł w stolicy Francji. Tam Czartoryscy borykali się z trudnościami finansowymi spowodowanymi konfiskatą dóbr. Kluczową rolę w ich ustabilizowaniu odegrała teściowa księcia – Anna z Zamoyskich Sapieżyna, zwana „ministrem finansów” rodu, dzięki swej zaradności i inwestycjom. Dzięki temu w 1843 r. zakupiono Hôtel Lambert, który stał się centrum politycznym Wielkiej Emigracji, domem rodzinnym oraz miejscem intensywnych działań na rzecz sprawy polskiej, prowadzonych m.in. przez Adama Mickiewicza.
Działalność Hôtel Lambert nie ograniczała się do polityki – miała też silny wymiar filantropijny i edukacyjny. Czartoryscy wspierali emigracyjne instytucje, takie jak Biblioteka Polska czy szkoła na Montparnasse. Księżna Anna oraz jej córka Izabela Działyńska założyły Instytut Panien Polskich, który wykształcił setki nauczycielek i guwernantek. W 1834 r. utworzono Towarzystwo Dobroczynności Dam Polskich, niosące pomoc emigrantom i ich rodzinom.
W drugiej połowie XIX w. kolekcjonerskie pasje Czartoryskich odżyły dzięki Izabeli i Władysławowi, którzy nadali zbiorom nowy wymiar – oparty na wysokiej klasie artystycznej, zgodny z zachodnioeuropejskimi trendami. Władysław Czartoryski, rezygnując z polityki po 1873 r., skoncentrował się na rozwijaniu kolekcji, gromadząc dzieła starożytności, włoską i flamandzką sztukę średniowieczną i renesansową, orientalne rzemiosło oraz polonika, co uczyniło kolekcję jedną z najcenniejszych w Europie.
Muzeum w Krakowie thumb|Kontrakt pomiędzy Gminą miasta Krakowa a Władysławem Czartoryskim o odstąpieniu Arsenału i murów miejskich przy Bramie Floriańskiej na pomieszczenie zbiorów muzealnych i bibliotecznych, 1874, Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie Na początku lat 70. XIX wieku Władysław Czartoryski postanowił przewieźć do Galicji zagrożoną w Paryżu kolekcję rodzinną. Korzystając z poprawiających się warunków politycznych w Galicji, Czartoryski zdecydował się osiedlić zbiory w Krakowie. Na wybór miasta wpłynęła bliskość Uniwersytetu Jagiellońskiego, wsparcie Akademii Umiejętności oraz przychylność prezydenta Mikołaja Zyblikiewicza. W 1874 roku gmina Krakowa przekazała Czartoryskiemu budynek dawnego arsenału miejskiego, a dwa lata później książę dokupił część zabudowań klasztoru Pijarów. 1 grudnia 1876 roku otwarto dla publiczności bibliotekę w Arsenale i kilka sal ekspozycyjnych w tzw. Klasztorku, co dało początek Muzeum Książąt Czartoryskich. W kolejnych latach kompleks muzealny był systematycznie rozbudowywany. W 1886 roku zakupiono narożną kamienicę przy zbiegu ulic św. Jana i Pijarskiej, a w 1889 roku – sąsiednią posesję. W 1896 roku trzecią kamienicę nabył syn Władysława, Adam Ludwik Czartoryski. Główna część muzeum, mieszcząca się w utworzonym z trzech kamienic pałacu, została udostępniona zwiedzającym dopiero w 1896 roku, dwa lata po śmierci Władysława CzartoryskiegoPaulina Chełmecka, Muzeum Czartoryskich: historia, ludzie, zbiory, [w:] Muzeum Narodowe w Krakowie. Muzeum Książąt Czartoryskich, red. K. Płonka-Bałus, N. Koziara, Kraków 2019, s. 28-29..
Muzealne zbiory Czartoryskich początkowo zostały umieszczone w Arsenale Miejskim. Następnie ks. Władysław Czartoryski zakupił wschodnią część klasztoru Pijarów (tzw. klasztorek pijarski) i trzy kamienice na rogu ulic Pijarskiej i św. Jana, które zostały scalone i przekształcone w jednolitą budowlę pałacową przez architektów: Alberta Bitnera, Wandalina Beringera i Zygmunta Hendla. Przebudowa miała miejsce w l. 1879–1901. W jej wyniku powstała rezydencja z attyką i renesansowym dziedzińcem ozdobionym kolumnadą. Przebudowy pałacu na muzeum dokonał Maurycy Ouradou, uczeń Viollet le Duca. Architekt ten zaprojektował fasady od strony ul. Pijarskiej i od strony baszty Pasamoników oraz ozdobiony herbami kryty ganek przerzucony nad ul. Pijarską, łączący budynek główny pałacu z „klasztorkiem” i dalej z Arsenałem oraz z częścią murów miejskich z basztami Stolarską i Ciesielską. W ten sposób powstał zespół pałacowo-muzealnyPaulina Chełmecka, Muzeum Czartoryskich: historia, ludzie, zbiory, [w:] Muzeum Narodowe w Krakowie. Muzeum Książąt Czartoryskich, red. K. Płonka-Bałus, N. Koziara, Kraków 2019, s. 28-29..
Po wybuchu II wojny światowej najcenniejsza część zbiorów została ewakuowana i ukryta w pałacu w Sieniawie. 16 lub 17 września Niemcy dowiedzieli się o kryjówce i rozpoczęli grabież. Rozbili skrzynie i wyrzucili na ziemię schowane w nich dzieła sztuki. Wówczas bezpowrotnie przepadły 64 obiekty ze Szkatuły Królewskiej, 156 obiektów złotnictwa starożytnego, 104 obiekty złotnictwa nowożytnego oraz 375 złotych monetMarek Rostworowski (red.); Zdzisław Żygulski (wstęp), Muzeum Narodowe w Krakowie, Zbiory Czartoryskich: historia i wybór zabytków, Warszawa, Arkady, 1978, s. 36-37. Przez całą niemiecką okupację Krakowa grabież była kontynuowana. Po wojnie dzięki staraniom Polski Ludowej większość eksponatów odzyskano. Jednak do zaginionych należy m.in. obraz Portret młodzieńca, przypisywany Rafaelowi. W 1950 roku Muzeum Czartoryskich zostało włączone do krakowskiego Muzeum Narodowego jako jeden z jego oddziałów. Ze względu na brak podstaw prawnych do przejęcia ruchomego majątku Czartoryskich, nie dokonano formalnej nacjonalizacji zasobów i status własnościowy kolekcji i budynków pozostał nieuregulowany.
Fundacja XX. Czartoryskich