mały|Przedstawiciele państw BRICS wraz z partnerami i zaproszonymi gośćmi na 17. szczycie BRICS w Rio de Janeiro, 7 lipca 2025 BRICS (ang. Brazil, Russia, India, China, South Africa) – organizacja międzyrządowa składająca się z dziesięciu państw członkowskich: Brazylii, Rosji, Indii, Chin, Republiki Południowej Afryki, Egiptu, Etiopii, Indonezji, Iranu i Zjednoczonych Emiratów Arabskich, a od szczytu w Kazaniu w 2024 r. także z trzynastu państw partnerskich. Państwa BRICS zamieszkuje ok. 45% ludności świata, a ich łączny PKB według parytetu siły nabywczej stanowi ok. 40% światowego PKB, przewyższając udział G7.
Akronim BRICS+ jest nieformalnym skrótem od 2024 po dołączeniu do porozumienia nowych członków.
Historia Określenie „BRIC” zostało po raz pierwszy użyte przez ekonomistę Jima O'Neilla w publikacji „Building Better Economic BRICs” opublikowanej w listopadzie 2001Jim O'Neill, Building Better Global Economic BRICs, Goldman Sachs Global Economics Paper No: 66, November 2001., a następnie rozpowszechnione w 2003, dzięki ogłoszonej przez Goldman Sachs prognozie, z której wynikało, że do połowy XXI wieku państwa te będą potęgami światowymi. Zostało ono użyte dla określenia grupy państw rozwijających się, które powinny zacieśnić współpracę w alternatywie do szeroko rozumianego Zachodu. Termin ten został następnie powszechnie zaakceptowany i przyjęty także przez zainteresowane państwa.
Po raz pierwszy jako BRIC państwa te spotkały się na szczeblu ministerstw spraw zagranicznych podczas Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku w 2006. Rok później miało miejsce kolejne spotkanie, również z okazji Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Współpraca przyjęła stopniowo formę dorocznych spotkań konsultacyjnych przywódców państw, odbywających się rotacyjnie w państwach członkowskich. Pierwszy szczyt dyplomatyczny państw BRIC został zorganizowany w Jekaterynburgu 16 czerwca 2009 roku.
13 kwietnia 2011 do BRIC dołączyła Republika Południowej Afryki, przez co skrót zmieniono na BRICS. Wypracowano wówczas praktykę, że na przyjęcie do grupy nowych członków muszą wyrazić zgodę aktualni członkowie.
24 sierpnia 2023 na szczycie w RPA ogłoszono rozszerzenie grupy 1 stycznia 2024 o Argentynę, Egipt, Etiopię, Arabię Saudyjską, Iran i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Ostatecznie Argentyna, decyzją prezydenta Javiera Milei odmówiła dołączenia 29 grudnia 2023. 1 stycznia 2024 do BRICS dołączyły Egipt, Etiopia, Iran i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Indie nie wyraziły jednak zgody na dołączenie Pakistanu i Turcji. 6 stycznia 2025 r. do BRICS dołączyła Indonezja.
Arabia Saudyjska nie dołączyła do BRICS na początku 2024 r. jak planowano; w styczniu 2025 r. minister gospodarki królestwa oświadczył, że Arabia Saudyjska nadal ocenia członkostwo.
Państwa partnerskie Na szczycie w Kazaniu w październiku 2024 r. wprowadzono nową kategorię członkostwa: państwa partnerskie. Status ten otrzymało 13 krajów: Algieria, Białoruś, Boliwia, Kuba, Indonezja (przed uzyskaniem pełnego członkostwa), Kazachstan, Malezja, Nigeria, Tajlandia, Turcja, Uganda, Uzbekistan i Wietnam. Państwa partnerskie nie mają prawa głosu przy podejmowaniu decyzji, lecz mogą uczestniczyć w szczytach za zgodą członków. Kategoria ta pełni rolę etapu pośredniego przed ewentualnym uzyskaniem pełnego członkostwa.
Charakterystyka grupy BRICS składa się z niejednorodnej grupy ekonomicznej o charakterystycznych cechach ekonomicznych – Rosja jest gospodarką opartą w dużej mierze na surowcach, Chiny są gospodarką opartą na eksporcie (potocznie nazywane "fabryką świata"), Indie to krajowa gospodarka konsumencka, Brazylia ma bardzo rozwiniętą strukturę gospodarczą, a Republika Południowej Afryki jest największą gospodarką kontynentu afrykańskiego. Określenie charakteru grupy BRICS nastręcza trudności wobec braku jego określenia przez samą grupę. Przyjmuje się, że jest to organizacja międzynarodowa w fazie powstawania (in statu nascendi), o półotwartym charakterze. Nie powołano formalnej organizacji ani nie wypracowano procedur decyzyjnych (stan na 2024 rok). Konkluzje ze spotkań członków przyjmowane są na zasadzie konsensusu. Kraje BRICS nie tworzą sojuszu politycznego (jak np. Unia Europejska) ani formalnego stowarzyszenia handlu. Pojawiają się jednak postulaty stworzenia własnej waluty i banku inwestycyjnego oraz alternatywy dla systemu rozliczeń SWIFT. Cele krajów zrzeszonych to: Stworzenie nowego systemu walutowego, Zwiększenie roli państw rozwijających się w światowych instytucjach walutowych, Zreformowanie ONZ.
Spotkania Spotkania państw w ramach forum BRICS: thumb|Udział PKB (parytet siły nabywczej) krajów G7 i BRICS w gospodarce światowej Lp. Data Kraj Miasto Przywódca 1 16 czerwca 2009 Jekaterynburg Dmitrij Miedwiediew 2 16 kwietnia 2010 Brasília Luiz Inácio Lula da Silva 3 14 kwietnia 2011 Sanya Hu Jintao 4 29 marca 2012 Nowe Delhi Manmohan Singh 5 26–27 marca 2013 Durban Jacob Zuma 6 14–16 lipca 2014 Fortaleza Dilma Rousseff 7 8–9 lutego 2015 Ufa Władimir Putin 8 15–16 października 2016 Benaulim, Goa Narendra Modi 9 3–5 września 2017 Xiamen Xi Jinping 10 25–27 lipca 2018 Johannesburg Cyril Ramaphosa 11 13–14 listopada 2019 Brasília Jair Bolsonaro 12 17 listopada 2020 (konferencja wideo) Petersburg Władimir Putin 13 9 września 2021 (konferencja wideo) Nowe Delhi Narendra Modi 14 23 czerwca 2022 (konferencja wideo) Pekin Xi Jinping 22–24 sierpnia 2023 Johannesburg Cyril Ramaphosa 22–24 października 2024 Kazań Władimir Putin 6–7 lipca 2025 Rio de Janeiro Luiz Inácio Lula da Silva 12–13 września 2026 Nowe Delhi Narendra Modi
Architektura finansowa Architektura finansowa BRICS składa się z Nowego Banku Rozwoju (NDB) i Funduszu Rezerw Walutowych (CRA). Obie instytucje ustanowiono traktatem w 2014 r. i uruchomiono w 2015 r.
Nowy Bank Rozwoju Nowy Bank Rozwoju (NDB) z siedzibą w Szanghaju dysponuje kapitałem autoryzowanym 100 mld USD i kapitałem subskrybowanym 50 mld USD. Do końca 2024 r. bank zatwierdził projekty o łącznej wartości ok. 39,7 mld USD, obejmujących infrastrukturę transportową, energetykę odnawialną i rozwój miejski. Prezesem NDB jest Dilma Rousseff, była prezydent Brazylii.
Dedolaryzacja i systemy płatności Państwa BRICS deklarują dążenie do zmniejszenia zależności od dolara amerykańskiego w handlu wzajemnym. Brazylia i Chiny uruchomiły rozliczenia bilateralne w realach i juanach, a na szczycie w Rio de Janeiro w 2025 r. liderzy BRICS uzgodnili kontynuację prac nad alternatywnym systemem płatności (BRICS Pay), który miałby umożliwiać transgraniczne rozliczenia w walutach lokalnych. Na szczycie w Kazaniu w 2024 r. zatwierdzono również rosyjską inicjatywę utworzenia giełdy zbożowej BRICS; państwa członkowskie odpowiadają za ok. 44% światowej produkcji zbóż i 25% eksportu. Eksperci finansowi oceniają jednak, że pełna alternatywa dla SWIFT pozostaje odległa ze względu na trudności techniczne integracji różnych krajowych systemów płatniczych oraz brak wspólnej waluty.
Znaczenie geopolityczne
Deklaracje szczytowe BRICS prezentuje się jako platforma współpracy Globalnego Południa, dążąca do reformy międzynarodowego porządku instytucjonalnego. Deklaracja kazańska z października 2024 r. (134 punkty) wezwała do reformy Rady Bezpieczeństwa ONZ w celu uczynienia jej „bardziej demokratyczną, reprezentatywną i efektywną" oraz do utworzenia suwerennego państwa palestyńskiego w granicach z 1967 r.
Deklaracja Rio z lipca 2025 r. (126 punktów) rozszerzyła agendę o dwa nowe tematy: finansowanie klimatyczne (postulat 300 mld USD rocznie do 2035 r.) oraz zarządzanie sztuczną inteligencją, z wezwaniem do ONZ o sformułowanie globalnych zasad w tym zakresie.
Charakter ustrojowy państw członkowskich
W debacie o BRICS istotnym punktem odniesienia jest charakter ustrojowy państw członkowskich. Według Democracy Index z 2024 r. sześć z dziesięciu członków (Rosja, Chiny, Iran, Egipt, Etiopia i ZEA) klasyfikowanych jest jako reżimy autorytarne, Indonezja jako reżim hybrydowy, a trzy państwa (Brazylia, Indie i RPA) jako demokracje z zastrzeżeniami (flawed democracies). Rozszerzenie z 2024 r. pogłębiło tę dysproporcję: wszystkie cztery nowe państwa (Egipt, Etiopia, Iran, ZEA) zaliczane są do kategorii niedemokratycznych. Według danych V-Dem Institute z Uniwersytetu w Göteborgu średni wskaźnik demokracji państw BRICS wynosi 0,31 (w skali 0–1), wobec 0,77 dla G7.
Sprzeczności wewnętrzne Spójność BRICS ograniczają rozbieżności interesów między członkami. Wieloletni spór graniczny między Indiami a Chinami w Himalajach oraz rywalizacja obu państw o przywództwo w Globalnym Południu przekładają się na napięcia wewnątrz organizacji, widoczne m.in. przy decyzjach o rozszerzeniu. Chiny generują ok. 70% łącznego PKB organizacji, co rodzi pytania o równowagę wpływów. Dodatkowym źródłem napięć są regionalne rywalizacje między Iranem a ZEA oraz różnice w motywacjach członkostwa: dla Rosji i Chin BRICS pełni funkcję geopolityczną, dla Brazylii i Indii jest przede wszystkim platformą współpracy gospodarczej.
Perspektywa polska Dla Polski, położonej na wschodniej flance NATO i bezpośrednio dotkniętej skutkami rosyjskiej agresji na Ukrainę, rozszerzenie BRICS ma przede wszystkim wymiar bezpieczeństwa. Analitycy Ośrodka Studiów Wschodnich (OSW) ocenili szczyt w Kazaniu jako sukces propagandowy Kremla, który mimo braku przełomowych decyzji pozwolił Rosji zademonstrować, że nie jest izolowana międzynarodowo. W szerszym ujęciu OSW umieszcza BRICS w ramach rosyjskiej koncepcji polityki zagranicznej z 2023 r., w której Moskwa przedstawia się jako obrońca Globalnego Południa przed „neokolonialnymi i hegemonicznymi ambicjami Zachodu" i dąży do budowy „antykolonialnego sojuszu" z państwami niezachodnimi. Z kolei zacieśnianie współpracy Chin, Rosji i Iranu w ramach BRICS i Szanghajskiej Organizacji Współpracy oznacza dla USA konieczność rozpraszania sił na wielu kierunkach, co zdaniem komentatorów „Polskiej Zbrojnej" wymusza na europejskich sojusznikach, w tym na Polsce, większą samodzielność obronną.
Analizy Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych wskazują, że Rosja po 2022 r. traktuje BRICS jako narzędzie przełamywania izolacji, a Chiny jako platformę rywalizacji z USA o wpływy w Globalnym Południu, przypisując wymiarowi politycznemu większe znaczenie niż gospodarczemu. Realną zdolność organizacji do wspólnego działania PISM ocenia jako ograniczoną ze względu na ogromne różnice poziomu rozwoju (PKB per capita od ok. 1 tys. USD w Etiopii do ponad 50 tys. USD w ZEA), sprzeczne interesy eksporterów i importerów energii oraz bilateralny charakter handlu wewnątrz grupy, zdominowany przez Chiny.
Krytycy polskiej polityki zagranicznej zwracają uwagę, że Warszawa koncentruje się na bezpośrednim zagrożeniu ze strony Rosji, nie wypracowując strategii wobec Globalnego Południa i rywalizacji o wpływy w państwach rozwijających się. Polska, która nigdy nie była mocarstwem kolonialnym i sama doświadczyła podporządkowania, mogłaby stanowić wiarygodny głos Zachodu wobec państw Globalnego Południa, lecz w praktyce jej dyplomacja w tym obszarze pozostaje mało aktywna. Symbolicznym wyrazem rosnącej rywalizacji między BRICS a Zachodem stało się zaproszenie Polski na szczyt G20 w Miami w grudniu 2026 r. przez sekretarza stanu Marco Rubio, przy jednoczesnym wykluczeniu z tego szczytu RPA jako państwa założycielskiego BRICS.
Zobacz też
Kraje rozwijające się G7 Globalne Południe Nowy Bank Rozwoju Dedolaryzacja
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Oficjalna strona brazylijskiej prezydencji BRICS 2025 Nowy Bank Rozwoju (NDB)
* Kategoria:Międzynarodowe stosunki gospodarcze Kategoria:Ekonomia rozwoju Kategoria:Geografia społeczno-ekonomiczna