Pasażerowie z dyliżansu (oryg. fr. Les voyageurs de l’impériale) – powieść Louisa Aragona wydana po raz pierwszy w 1942 w języku angielskim i w 1946 po francusku, trzeci tom cyklu Świat rzeczywisty. Koncepcja tego utworu wiązała się z osobistymi refleksjami autora wynikłymi z jego obserwacji postawy społeczeństwa francuskiego wobec wojny domowej w Hiszpanii i w przededniu II wojny światowej. Wpisując dzieło w cykl powieściowy, Aragon pragnął, aby pozostawało ono w silnym kontraście z utworem poprzednim, Pięknymi dzielnicami. Podczas gdy w dziele tym wskazywał oparty na własnych lewicowych przekonaniach politycznych wzorzec postępowania w życiu społecznym i osobistym, Pasażerowie z dyliżansu ukazywać mieli postawę, której autor przeciwstawiał się – dobrowolne wycofanie się z polityki i dążenie wyłącznie do realizacji doraźnych celów prywatnych.

Pierwsze wydanie polskie powieści ukazało się dopiero w 1960. Autorką przekładu tekstu była Eligia Bąkowska.

Okoliczności powstania utworu Louis Aragon pisał trzecią część Świata rzeczywistego pod wpływem osobistych przeżyć z lat 1936–1939. W październiku 1936 pisarz i jego żona Elsa Triolet należeli do delegacji Międzynarodowego Stowarzyszenia w obronie Kultury, która udała się do ogarniętej wojną domową Hiszpanii, aby przekazać twórcom hiszpańskim ufundowane przez organizację leki i książki. Pod wpływem doświadczeń z Hiszpanii Aragon kilkakrotnie wystąpił przeciwko przyjętej przez Francję polityce nieinterwencji w obronie Republiki Hiszpańskiej, osobno zaś z apelem do intelektualistów, by nie rezygnowali z udziału w życiu politycznym. Twierdził, że ich miejsce jest po stronie demokracji, obrony praw pracowniczych i socjalizmu. Takie samo przesłanie miała w jego zamiarach nieść powieść, jaką zaczął tworzyć, równolegle z Pięknymi dzielnicami, już po publikacji Dzwonów Bazylei. Równocześnie dzieło kontynuowało wątki podjęte już wcześniej w Świecie rzeczywistym – obraz francuskiego kapitalizmu, problem miejsca człowieka w społeczeństwie i postaw, jakie powinien w nim przyjmować. Jak tłumaczył autor w czerwcu 1949:

Indywidualizm w rozumieniu Aragona oznaczał przy tym postawę obojętności wobec otaczającego jednostkę społeczeństwa, przechodzący w obojętność wobec przynależności narodowej, a wreszcie odwrócenie się także od osób najbliższych. Pisarz nie ukrywał, że piętnując tego typu światopogląd w utworze ostatecznie zrywa również z poglądami, jakie wyznawał jako zwolennik i teoretyk surrealizmu.

Praca pisarska, rozpoczęta po powrocie z Hiszpanii, przeciągnęła się w ciągu kolejnych trzech lat, gdyż Aragon był równolegle zaangażowany w działalność polityczną we Francuskiej Partii Komunistycznej oraz w ruch antywojenny. Od 1 marca 1937 był również redaktorem naczelnym dziennika lewicowego Ce Soir; funkcję tę pełnił do zawieszenia gazety 25 sierpnia 1939. Dopiero w tym momencie pisanie Pasażerów z dyliżansu nabrało tempa. Między 25 sierpnia a 2 września Aragon skończył powieść, po czym natychmiast przesłał jeden z dwóch posiadanych egzemplarzy rękopisu wydawcy. Drugi zabrał ze sobą do wyznaczonej mu w czasie powszechnej mobilizacji jednostki wojskowej. Miał go przy sobie w czasie odwrotu wojsk francuskich z Dunkierki, przez którą dostał się do Wielkiej Brytanii. Ostatecznie powieść została pierwszy raz opublikowana w 1942 w Stanach Zjednoczonych, w przekładzie na język angielski. Pierwsze wydanie francuskie było możliwe dopiero w 1946.

Treść Akcja dzieła rozgrywa się między rokiem 1889 a wybuchem I wojny światowej.

Część pierwsza Średniozamożne małżeństwo Pauliny i Piotra Mercadierów, początkowo szczerze w sobie zakochane, z biegiem lat zamienia się w fikcję. Piotr, dawny nauczyciel historii i miłośnik sztuki, pragnąc jak najszybciej się wzbogacić zostaje spekulantem giełdowym i całkowicie przestaje interesować się rodziną, porzuca przyjaciół, zaniedbuje wychowanie syna Paskala, ciągle mając poczucie bezsensu życia.

W czasie wakacji w zamku Sainteville czterdziestoletni już Piotr nawiązuje romans z zubożałą arystokratką Blanką Pailleron, który kobieta zrywa, gdyż musi zajmować się samotnym wychowaniem córki. Epizod ten utrwala w nim przekonanie o absurdzie życia, opartego na hipokryzji i wzajemnym oszukiwaniu się. Na krótko wraca do rodziny, traci cały majątek w nowych spekulacjach, po czym porzuca żonę i dziecko w całkowitej nędzy.

Część druga thumb|Panorama Wenecji. Wizyta w tym mieście i wspomnienie historii Włoch, zwłaszcza podbojów kondotierów, staną się dla Piotra Mercadiera inspiracją dla dalszego prowadzenia życia opartego wyłącznie na zaspakajaniu tymczasowych marzeń i potrzeb Piotr podróżuje po Europie, stale obracając się w kręgach hazardzistów i graczy giełdowych, przyglądając się panującym w różnych krajach stosunkom społecznym, odwiedzając miejsca, o których dotąd tylko czytał jako historyk sztuki. Na krótko znajduje szczęście w platonicznym związku z Reginą, spotkaną w Monte Carlo, którą porzuca, gdy dowiaduje się, że równolegle była ona cudzą utrzymanką. Podróż pod Włoszech doprowadza go do utwierdzenia się w swoim egoizmie: przekonany, że nie może wzorem swoich przodków odegrać znaczącej roli w dziejach, postanawia od tej pory jedynie wędrować po świecie i zaspakajać doraźne pragnienia, niczym się nie interesując. Wyjeżdża do Egiptu, następnie do Ameryki; w ten sposób mija dziesięć lat. Z powodu nieudanej gry na giełdzie musi jednak powrócić do Francji zrujnowany. Po przyjeździe do Paryża dochodzi do wniosku, że jego wolność, o którą tak zabiegał, była ściśle związana z posiadanym majątkiem. Konstatacja ta sprawia, że pogrąża się w całkowitej apatii.

Część trzecia thumb|Widok Garches, miasteczka, w którym rozgrywa się trzecia część Pasażerów z dyliżansu Mija kilka lat. Piotr, który stracił wszystkie pieniądze, zmuszony jest do przyjęcia posady nauczyciela gimnazjalnego, jaką uzyskuje dzięki pomocy starego znajomego. Żyje w całkowitej samotności, obojętnie traktuje zakochaną w nim Dorę, kobietę w jego wieku. Pogrążony w apatii, z czasem odnajduje jedyne szczęście w obserwowaniu swojego wnuka bawiącego się w parku.

W tym samym czasie jego syn Pascal, zmuszony do podjęcia pracy dla utrzymania siebie i matki, żeni się z przyjaciółką z dzieciństwa, której jednak nie potrafi uczynić szczęśliwą, powtarzając nieświadomie błędy swojego ojca. Pogrąża się w rozpaczy, gdy kobieta umiera. W tym czasie Piotr decyduje się na próbę kontaktu z synem, wysyła do niego list, jednak tego samego dnia, przebywając z Dorą w willi w Garches, umiera na atak paraliżu. Jest rok 1914: Pascal udaje się na wojnę, nigdy nie spotkawszy się ponownie z ojcem. Będąc żołnierzem, zastanawia się nad przyczynami wybuchu konfliktu: dochodzi do wniosku, że winien był indywidualizm poprzedniego pokolenia, którego przedstawiciele, chociaż widzieli zagrożenia wynikające z porządku społecznego, nie zaangażowali się w jego naprawę, pozwalając tym samym na katastrofę, jaką jest dla zwykłych ludzi wojna.

Cechy utworu Tytuł Zdaniem Bernarda Lecherbonniera tytuł utworu stanowił nawiązanie do metafory, za pomocą której Aragon przedstawiał w utworze swój pogląd w sprawie pozycji jednostki w społeczeństwie kapitalistycznym: całe życie jest jak dyliżans, zmierzający ku nieuchronnej stacji – śmierci. Jego drogę formują jednak różne czynniki, znane nielicznym spośród przebywających w środku pasażerów. Większość poddaje się okolicznościom bez refleksji nad ich przyczynami ani próby świadomego wpływu na nie. Inny pogląd reprezentują w tym zakresie Julian Rogoziński i Zofia Jaremko-Pytowska, dla których pasażerami dyliżansu są jedynie niektórzy ludzie – intelektualiści-indywidualiści, podobni do Piotra Mercadiera. Według Rogozińskiego

W ten sposób tytuł podkreśla ostrą krytykę postawy indywidualistycznej, która jest głównym tematem dzieła.

Pasażerowie z dyliżansu jako krytyka indywidualizmu thumb|Alfred Dreyfus. Sprawa oskarżenia go o zdradę stanu zelektryzowała na dłuższy czas całą Francję, prowokując szereg publicznych debat, wystąpień i sporów. Fakt, iż Piotr Mercadier odmawia wypowiedzenia się za lub przeciw Dreyfusowi w prywatnej rozmowie, symbolizuje jego odcięcie się od problemów politycznych współczesnego mu społeczeństwa thumb|Pomnik kondotiera Colleoniego w Wenecji, opisywany w utworze. Przy nim Piotr Mercadier zastanawia się nad swoją własną wartością i utwierdza się w przekonaniu, iż jego dotychczasowe decyzje, w tym porzucenie rodziny, były słuszne. Colleoni staje się dla bohatera uosobieniem zwycięskiego egoizmu Jednym z celów Aragona przy pisaniu Pasażerów z dyliżansu było wykazanie wyższości postawy zaangażowania społecznego nad izolowaniem się od problemów politycznych, skupianiem się na własnym szczęściu i różnie rozumianym rozwoju własnej osobowości. Po ukazaniu w pierwszych dwóch tomach przykładów postaci pozytywnych – Katarzyny Simonidze, a przede wszystkim Armanda Barbentane’a – dwa kolejne miały zostać poświęcone bohaterom traktowanym jako antyprzykłady postaw życiowych. Zdaniem Zofii Jaremko-Pytowskiej Piotr Mercadier, główny bohater Pasażerów z dyliżansu, stanowi „jedną z najposępniejszych i najbardziej drażniących” kreacji Aragona, ocenioną dalece surowiej, niż inny antyprzykład – tytułowa postać powieści Aurelian. Chcąc wzmocnić ideowy przekaz utworu, Aragon celowo dokonywał zresztą przerysowania postaci i nie krył pogardy dla postawy Mercadiera, co zdaniem tej samej autorki całkowicie przekazywał czytelnikom.

Ukazując kolejne klęski moralne Mercadiera – rozbicie rodziny, niezdolność do miłości, poczucie bezsensu podejmowanych działań – pisarz wskazuje reprezentowany przez bohatera wybujały indywidualizm jako praprzyczynę jego postępującego upadku. Główna postać Pasażerów z dyliżansu nie jest zainteresowana żadną aktywnością społeczną, skupia się wyłącznie na zachowaniu wolności własnej, którą pojmuje jako niepodejmowanie żadnych zobowiązań, a co za tym idzie – nieustanne wykluczanie się ze wszelkich społeczności i całkowitą samotność. Bohater ostentacyjnie ignoruje rozgrywające się w kraju i za granicą wydarzenia (afera Dreyfusa, ludobójstwo Ormian), nie chcąc nawet wyrazić swojego sądu na ich temat. Aragon nie wyklucza przy tym inteligencji Mercadiera ani jego zdolności do dokonywania – w ograniczonym zakresie – trafnej analizy społecznej. Bohater samodzielnie dochodzi do wniosku, iż całe społeczeństwo należy traktować jako serię zobowiązań, które zmuszają człowieka do działania w określony sposób: zalicza do nich zarówno przyjęte konwencje zachowań, podział klasowy społeczeństwa, a nawet tradycyjne formy relacji międzyludzkich jak małżeństwo i przyjaźń. Postać Piotra ukazuje próbę zwalczenia tych zobowiązań – bohater, dumny, iż w jego rodzinie byli poszukiwacze przygód i marynarze, pragnie żyć tak jak oni. Taka koncepcja społeczna nie wyklucza się z oceną marksistowską, z którą z kolei utożsamiał się Aragon.