Warianty tekstowe Nowego Testamentu – warianty tekstu greckiego 27. ksiąg Nowego Testamentu, które powstały w wyniku zamierzonych lub nieświadomych zmian w tekście pierwotnym dokonanych przez kopistów przy sporządzaniu kolejnej kopii tekstu. Niektóre z wariantów powstały w wyniku błędu, na przykład kiedy oko kopisty zatrzymało się na podobnym słowie, ale znajdującym się w innym miejscu oryginalnego tekstu. Jeżeli oko wróciło na wcześniejsze słowo, powstawało powtórzenie (błąd dittografii). Jeżeli oko spojrzało na dalsze słowo, powstawało opuszczenie (błąd homoioteleuton). W innych przypadkach kopista dodawał tekst z pamięci, z innych paralelnych tekstów (najczęściej miało to miejsce w Ewangeliach synoptycznych). Czasami zmieniał pisownię. Synonimy zastępował substytutami. Zaimki zamieniano w rzeczowniki (zwrot jak „On powiedział” stał się zwrotem „Jezus powiedział”).
Historia badań Orygenes był jednym z pierwszych, który zastanawiał się nad różnicami w tekście Nowego Testamentu i deklarował swoje preferencje dla określonych wariantów. W Mat 27,16-17 faworyzował „Barabasz” przeciwko „Jezus Barabasz” (In Matt. Comm. ser. 121). W Jan 1,28 preferował „Bethabara” zamiast „Betania” jako miejsce gdzie Jan chrzcił (Komentarz do Ewangelii św. Jana VI.40 (24)). „Gergeza” raczej niż „Geraza” albo „Gadara” (Komentarz do Ewangelii św. Jana VI.40 (24)). Orygenes odnotował dwa warianty w Hebr 2,9 „z dala od Boga” i „przez łaskę Bożą”. W Komentarzu do Ewangelii Mateusza Orygenes napisał: „Tymczasem jest oczywiste, że istnieje duża różnica między rękopisami; wynika ona bądź z niedbalstwa pewnych kopistów, bądź z niegodziwej śmiałości niektórych, bądź winę za to ponoszą ci, <którzy nie zwracają uwagi>na poprawność tekstów, bądź ci, którzy poprawiając dodają lub usuwają, co im się podoba”Orygenes, Komentarz do Ewangelii według Mateusza, tłum. K. Augustyniak, Kraków: WAM 1998, s. 246..
John Mill w roku 1707 oszacował liczbę wariantów Nowego Testamentu na 30 000John Mill, Novum Testamentum Graecum, cum lectionibus variantibus MSS (Oxford 1707).. Jednak Mill miał do dyspozycji zaledwie około stu rękopisów NT. Eberhard Nestle, w końcu XIX wieku podał liczbę od 150 000 do 200 000 wariantówE. Nestle, Einfürung in das Griechische Neue Testament, s. 23.. Obecnie Ehrman mówi o 400 000 wariantachBart D. Ehrman: Misquoting Jesus – The Story Behind Who Changed the Bible and Why, s. 90 (review). a Daniel B. Wallace o 300–400 tysiącach wariantów.
W dalszej części artykułu podana została skrócona lista wybranych wariantów tekstowych Nowego Testamentu.
Niektóre spośród stosowanych skrótów it – utworzony od Itala, ale dotyczy wszystkich przekładów starołacińskich (Itala stanowi zdecydowaną większość) vg – Vulgata: vgs – Wulgata sykstyńska vgcl – Wulgata klementyńska vgmss – niektóre manuskrypty Wulgaty (z an. Vulgata manuscriptures) vgst – Wulgata Stuttgartiana vgww – Wulgata, wydanie krytyczne Johna Wordswortha i Henry’ego White’a syr – przekłady syryjskie: syrcur – kuretoński syrh – harkleński syrp – Peszitta syrpal – palestyński syrph – filokseński syrsin – synajski cop – przekłady koptyjskie: copsa – sahidycki dialekt języka koptyjskiego copbo – bohairycki dialekt języka koptyjskiego copfay – fajumski dialekt języka koptyjskiego copach – achmimski dialekt języka koptyjskiego arm – przekład ormiański goth – przekład gocki (Codex Argenteus) geo – przekład gruziński geo1 – rękopis Adysz geo2 – rękopisy Opiza i Tbet eth – przekład etiopski Byz (lub 𝔐) – tekst bizantyński Lect – lekcjonarze TR – Textus receptus mss – (niektóre) manuskrypty
Ewangelia Mateusza thumb|Papirus 1 verso z tekstem Mateusz 1,1-9; w 1,3 zawiera wariant Ζαρε przeciwko Ζαρα
Mateusz 1,24 ἐγερθεὶς (wstał) – א, B, C, Z, 071, f1 διεγερθεὶς (został zbudzony) – C3, D, L, W, 087, f13, Byz mss
Mateusz 1,25
υἱὸν (syn) – א, B, Z, 071, f1, f13, 33 τὸν υἱὸν αὐτῆς τὸν πρωτότοκον (jej pierworodny syn) – C, D, K, L (brak αὐτῆς), W, Δ, Π, 28, 565, 700, 892, 1009, 1010, 1071, 1079, 1195, 1216, 1230, 1241, 1242, 1365, 1646, 2148, 2174, Byz, Lect, ℓ 70, ℓ 185, ℓ 333, ℓ 1761, itaur, f, ff1, vg
Mateusz 2,18 κλαυθμὸς (płacz) – א, B, 0250, f1, it(q), aur, b, c, f, ff1,g1,k, l, 1, vg, syrp, pal, copsa, bo, eth θρῆνος καὶ κλαυθμός (lament i płacz) – C, D, K, L, W, Δ, Π, f13, 28, 33, 565, 700, 892, 1009, 1010, 1071, 1079, 1195, 1216, 1241, 1253, 1365, 1546, 1646, 2148, 2174, Byz, ℓ 70, ℓ 150, ℓ 185, ℓ 1761, syrcur, syrs, syrh, arm
Mateusz 4,10 ὕπαγε (idź precz) – א, B, C*, K, P, W, Δ, 0233, f1, f13, 565, 700, 892 ὕπαγε ὀπίσω μου (idź precz ode mnie) – C2, D, L, Z, 28, 33, 8922, 1009, 1010, 1071, 1195, 1216, 1230, 1241, 1242, 1253, 1365, 1646, 2148, 2174, Byz, Lect, ℓ 76, itb, d, h, l, vg, syrc, h ὕπαγε ὀπίσω σου (idź precz za siebie) – syrs vade retro – ita, aur, c, ff1, g1
Mateusz 5,44 ευλογειτε τους καταρωμενους υμας, καλως ποιειτε τοις μισουσιν υμας (błogosławcie tym, którzy was przeklinają, dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą) – K, L, W, Δ, Θ, Π, f13, 28, 33, 565, 70, 892, 1009, 1010, 1079, 1195, 1216, 1241, 1242, 1365, 1546, 1646, 2148, 2174, Byz, Lect brak w א, B, f1 itk syrc, s copsa, boUBS3, s. 16.
Mateusz 5,47 ἐθνικοί (poganie) – א, Β, Δ, f1, 33, 892, 1071, 1216, 1230, 1241, 1365, it, vg τελῶναι (poborcy podatków) – Κ, L, W, Δ, Θ, Π, f13, 28, 565, 700, 1009, 1010, 1079, 1195, 1242, 1546, 1646, 2148, 2174, Byz, Lect, ith, syrp, goth, geo
Mateusz 6,13 (patrz 1 Krn 29,11-13) ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα, εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν (bo Twoje jest królestwo i moc i chwała na wieki. amen) – K, L, W, Δ, Θ, Π, f13, 28, 33, 565, 700, 892, 1009, 1010, 1071, 1079, 1195, 1216, 1230, 1241, 1242, 1365, 1546, 1646, Byz, Lect ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα, τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν (bo Twoje jest królestwo i moc i chwała, Ojca i Syna i Ducha Świętego na wieki. amen) – 157, 225, 418 ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ δύναμις εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν (bo Twoja jest moc na wieki. amen) – k ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν (bo Twoja jest moc i chwała na wieki. amen) – copsa, fay ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν (bo Twoje jest królestwo i moc na wieki. amen) – syrc ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία, τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν (bo Twoje jest królestwo, Ojca, i Syna i Ducha Świętego na wieki. amen) – 1253 ominięty przez א, B, D, Z, 0170, f1, ℓ 547, it, vg, copbo
Mateusz 6,15 τὰ παραπτώματα αὐτῶν (ich przestępstwa), ominięty przez א, D, 1-118-205-209-1582, 22, 892*, ita, aur, c, ff1, g1, syrh
thumb|Mt 8,13 w Kodeksie Naniańskim Mateusz 8,13 (por. Łk 7,10) και υποστρεψας ο εκατονταρχος εις τον οικον αυτου εν αυτη τη ωρα ευρεν τον παιδα υγιαινοντα (a kiedy setnik powrócił do swego domu tej godziny, znalazł sługę zdrowym) – א, C, (N), U, Θ, (0250), f1, (33, 1241), itg1, syrhNA26, s. 18.. brak w większości mss
Mateusz 9,34 οἱ δὲ Φαρισαῖοι ἔλεγον ἐν τᾡ ἂρχωντι τῶν δαιμονίων ἐκβάλλει τὰ δαιμόνια (Ale faryzeusze powiedzieli: „On wypędza demony [mocą] księcia demonów”) – opuszczone przez D, ita, d, k, syrsin, Hilary (hiatus w e, syrcur)
Mateusz 12,47 wiersz ominięty przez א, B, L, 1009, ℓ 12, itff1, k, syrc, s, copsa
Mateusz 13,33 ἐλάλησεν αὐτοῖς (powiedział im) – mss tekstu aleksandryjskiego, cezarejskiego i bizantyjskiego ominięte przez – D, itd, (k), syrsin, syrcur
Mateusza 13,35 W Ewangelii Mateusza powiedziano zatem: ‘Stało się to po to, aby spełniło się to, co zostało napisane u proroka Asafa’. Taka lekcja znajduje się we wszystkich dawnych kodeksach, lecz ludzie nie znający się na rzeczy usunęli ten fragment. Natomiast wiele wydań Ewangelii do dziś zawiera lekcje: ‘Aby spełniło się to, co zostało napisane przez proroka Izajasza: ‘Otworzę moje usta w przypowieściach i opowiem postanowienia od początku’. Słów tych jednak nie wypowiada Izajasz, lecz Asaf (Orygenes, Hom.Ps. 1/77:2; Hieronim, Kom.Mat. II, 13,35), – Kodeksy א, Θ, f1, f13, 33
Mateusz 14,12 σωμα (ciało) – W, 0106, 0136, Byz, lat, syrh copsa πτωμα (zwłoki) – א, B, C, D, L, Θ, f1, f13, 33, 565, 700, 892, 1010, 1241, 1424, ite, k, syrs, c, p copbo
Mateusz 15,6 τὸν πατέρα αὐτοῦ (jego ojca) – אa, B, D, ita, d, e, syrc, copsa, geo τὸν πατέρα ἢ τὴν μητέρα αὐτοῦ (ojca i jego matkę) – Θ, f1, (1216 opuszcza αὐτοῦ), ℓ 184, geoB, Orygenes τὸν πατέρα αὐτοῦ ἢ τὴν μητέρα (jego ojca albo matkę) – 084, f13, 33, 700, 892, 1071 τὸν πατέρα αὐτοῦ ἢ τὴν μητέρα αὐτοῦ (jego ojca albo jego matkę) – C, K, L, W, X, Δ, Π, 0106, 1009, 1010, 1079, 1195, 1230, 1242, 1253, 1344, 1365, (1546), 1646, 2148, 2174, Byz, Lect τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ (jego ojca i jego matkę) – 565, 1241
Mateusz 15,6 (patrz Marek 7,13) τὸν λόγον (słowo) – אa, B, D, Θ, 700, 892, 1230, ita, b, d, e, ff1, syrc, s, p, hmg, copsa, bo, arm, eth, geo, Diatessaron, Ireneusz, Orygenes, Euzebiusz, Augustyn τὸν νόμον (prawo) – א*, b, C, 084, f13, 1010, geo2 τὴν ἐντολήν (przykazanie) – K, L, W, X, Δ, Π, 0106, f1, 33, 565, 1009, 1071, 1079, 1216, 1241, 1242, 1253, 1344, 1365, 1546, 1646, 2148, 2174, Byz, Lect, itaur, c, f, g1, l, q, vg, syrh, Orygenes
thumb|Mateusz 15,15 w kodeksie 0237; wariant „przypowieść” Mateusz 15,15 τὴν παραβολὴν ταύτην (przypowieść tę) – C, D, K, L, W, X, Θ, Π, 0119, 33, 565, 1009, 1010, 1071, 1079, 1195, 1216, 1230, 1241, 1242, 1253, 1344, 1365, 1546, 1646, 2148, 2174, Byz, Lect τὴν παραβολὴν αὐτήν (przypowieść tę) – Δ ταύτην τὴν παραβολήν (tę przypowieść) – f13 τὴν παραβολήν (przypowieść) – א, B, 0237, f1, 700, 892, copsa, bo, geoB
Mateusz 15,31 λαλοῦντας, κυλλοὺς ὑγιεῖς – C, K, L, P, W, X, Δ, Π, 565, (700c), 1009, 1010, 1071, 1079, 1195, 1242, 1344, 1365, 1546, 1646, 2148, 2174, Byz, ℓ 1231m, ℓ 1761 itd, f, q λαλοῦντας, κυλοὺς ὑγιεῖς – ℓ 185 λαλοῦντας καὶ κυλλοὺς ὑγιεῖς – D, Θ, f13, 33, 1230, 1253, ℓ 76, syrp, h ἀκούοντας, κυλλοὺς ὑγιεῖς – B ἀκούοντας, κυλοὺς ὑγιεῖς – ℓ 211 ἀκούοντας καὶ λαλοῦντας, κυλλοὺς ὑγιεῖς – N, O, Σ, λαλοῦντας – א, f1, 700*, 892, ℓ 184, it, vg, syr, eth, geo, Orygenes
Mateusz 16,2b-3 Rękopisy tekstu aleksandryjskiego nie zawierają tego tekstu. Również najstarsze bizantyjskie rękopisy nie mają go bądź kwestionują jego autentyczność. Tego nie ma w wielu kodeksach (Hieronim, Kom.Mat II:16,2-3) – brak np. w א, B, X, f13, 1216
Mateusz 16,12 της ζυμης των αρτων (kwasu chlebów) – א2, B, L, 892, 1009, 1241 της ζυμης των αρτων των Φαρισαιων και Σαδδουκαιων (kwasu chlebów faryzeuszy i saduceuszy) – א, ff1, syrc της ζυμης των Φαρισαιων (kwasu faryzeuszy) – 33 των αρτων (chlebów) – f1 της ζυμης του αρτου (kwasu chleba) – C, W, Byz, itc, f, q, syrp, syrh, copsa, bo της ζυμης (kwasu) – D, Θ, f13, 565, ita, b, ff2, syrs
Mateusza 16,20 Mateusz zatem według pewnego rękopisu napisał: ‘Wtedy polecił uczniom, aby nikomu nie mówili, że On jest Mesjaszem.(...) Trzeba także wiedzieć, że niektóre rękopisy Ewangelii według Mateusza mają: ‘Surowo przykazał’ (Orygenes, Kom.Mt. 12:15)
Mateusz 17,21 werset opuszczony przez א, B, Θ, 33, 892, syrc, pal, copsa, bo, arm, eth werset występuje w C, D, K, L, W, X, Δ, Π, f1, f13
Mateusza 18,1 [Mateusz] oddał według jednych rękopisów: ‘W tym czasie uczniowie przystąpili do Jezusa’, według zaś innych: ‘W tym dniu’ (Orygenes, Kom.Mt. 13:14)
Mateusz 18:11 werset opuszczony przez א, B, L*, Θ, 33, 892txt, it, syr, cop
Mateusz 19,29 ἐκατονπλασίονα (stokrotnie) – א, C, D, W, Θ, f1, f13, 28, 33, 565, 700, 892, 1009, 1071, 1079, 1195, 1216, 1230, 1241, 1242, 1253, 1344, 1365, 1546, 2148, 2174, Byz, Lect, it, vg, syr, copbo, arm, eth πολλαπλασίονα (wielokrotnie) – B, L, 1010, syrpal, copsa, ethmss
Mateusz 20,28 D, Φ, syrcur, vgmss zawierają dodatek: