Historia Paryża, stolicy Francji, sięga czasów starożytnych. Dzieje pisane miasta rozpoczynają się w I wieku przed naszą erą, a jego początki związane są z celtyckim plemieniem Paryzjów i walką przeciwko ekspansji Rzymian. W epoce rzymskiej Paryż był średniej wielkości miastem, które pod koniec epoki starożytności musiało zmierzyć się z zagrożeniem ze strony Hunów i plemion germańskich.

Po podboju Galii przez Franków Paryż stał się ich stolicą. Karol Wielki przeniósł wprawdzie stolicę do Akwizgranu, a władzę w mieście przekazał hrabiom, jednak już w X wieku ostatni hrabia Paryża, Hugo Kapet, koronował się na króla Francji, dając początek współczesnemu państwu francuskiemu.

Od X do początku XIX wieku rządzące Francją dynastie Kapetyngów, Walezjuszów i Burbonów dbały o rozwój miasta, sprawiając, że stało się ono jednym z politycznych i kulturalnych centrów świata. Rozwojowi temu nie przeszkodziło też przeniesienie w XVII w. dworu królewskiego przez Ludwika XIV do Wersalu, gdzie francuscy królowie rezydowali do rewolucji francuskiej. Właściwym centrum kraju pozostawał Paryż.

Już od czasów średniowiecznych Paryż był też jednak sceną wielu konfliktów o podłożu politycznym i społecznym, których kulminacją była rewolucja francuska. Konflikty te ciągnęły się też w XIX w., a najkrwawszym wybuchem niezadowolenia społecznego w owym wieku okazała się Komuna Paryska w 1871 r. Konflikty te wynikały również ze zmian cywilizacyjnych, jakie przechodziło miasto – rewolucji przemysłowej, rozwoju nowoczesnej gospodarki finansowej i handlu. Zmiany te z jednej strony powodowały napięcia społeczne, z drugiej strony doprowadziły do gwałtownego rozwoju miasta, przebudowy jego infrastruktury i budowy nowych obiektów, na przykład wieży Eiffla.

Znaczenie Paryża w historii Francji, Europy i świata wykracza poza sferę polityczną i ekonomiczną. Już od czasów średniowiecznych Paryż był wiodącym ośrodkiem w kulturze i sztuce, stąd wychodziły nowe prądy umysłowe i artystyczne, zwłaszcza w okresie klasycyzmu, oświecenia, romantyzmu; w bliższych nam czasach, pod koniec XIX i na początku XX wieku, z Paryżem są nieodłącznie związane takie kierunki w sztuce jak impresjonizm i surrealizm.

W XX w. Paryż zachował swoje znaczenie jako jeden z głównych ośrodków w Europie. Miasto, chociaż w zasadzie nie zmieniło swoich granic administracyjnych od 1860 r., cały czas przyciąga nowych mieszkańców, w tym imigrantów, którzy osiedlają się w jego aglomeracji. Współczesna historia miasta obejmuje też wydarzenia w jego aglomeracji i problemy społeczne, z jakimi władze borykają się na początku XXI w. thumb|upright|Wielki herb Paryża udekorowany Legią Honorową (1900), Krzyżem Wojennym (1919) i Krzyżem Wyzwolenia (1945) thumb|Widok Paryża w 1493 r. (Kronika świata Hartmanna Schedela) thumb|Szturm Bastylii 14 lipca 1789 r.

thumb|W Moulin Rouge (1892). Mal. Henri de Toulouse-Lautrec thumb|Policjant przy zdemolowanej budce telefonicznej w Paryżu podczas zamieszek przeciwko wyborowi Nicolasa Sarkozy’ego na prezydenta (8 maja 2007)

Starożytność Początki miasta. Pochodzenie nazwy thumb|Złote monety Paryzjów Badania archeologiczne wskazują, że obszar współczesnego Paryża był zamieszkany już w czasach prehistorycznych, na przełomie czwartego i trzeciego tysiąclecia przed naszą erą. Znaleziska z tego okresu (m.in. dłubanki) znaleziono w dzielnicy Bercy, na prawym brzegu Sekwany; przynależą one do tzw. kultury szasejskiej (od miejscowości Chassey-le-Camp w Burgundii). W bliższych nam czasach, ok. 250 r. p.n.e., na terenie Paryża osiedliło się celtyckie plemię Paryzjów (łac. Parisii). Przyjmuje się, że ich osada leżała na Île de la Cité – w historycznym jądrze Paryża – na której obecnie znajdują się Palais de Justice oraz katedra Notre-Dame de Paris, chociaż niektórzy badacze kwestionują tę hipotezę i wskazują na okolice Nanterre jako największą osadę przedrzymską.

Nazwa Paryża pochodzi od nazwy plemienia Paryzjów, którego nazwa z kolei wywodzi się prawdopodobnie od celtyckiego słowa oznaczającego łódźParyż (seria Miasta Marzeń), Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa, 2009, s. 25.. Być może świadczy to o zamiłowaniu do handlu i podróżowania pierwszych mieszkańców ParyżaŁódź widnieje do dzisiaj w herbie Paryża, herb pochodzi jednak z czasów średniowiecznych i jest świadectwem znaczenia kupców rzecznych pracujących na Sekwanie.. Według innych badaczy nazwa plemienia Parisii pochodzi od galijskiego słowa parisio oznaczającego „pracujących ludzi” lub „rzemieślników”Georges Dottin, La Langue Gauloise: Grammaire, Textes et Glossaire, Paris, C. Klincksieck, 1920, .. Kiedy miasto stało się osadą rzymską, zostało przemianowane na Lutetia Parisiorum (w późniejszym zgalicyzowanym brzmieniu Lutèce), a w 360 r. cesarz Julian Apostata zmienił jego nazwę na Paryż (według innych badaczy uczynił to dopiero Chlodwig w V w.).

Według legendy natomiast nazwa miasta pochodzi od Parysa, syna Priama, króla Troi, który miał być założycielem ParyżaLegendę tę zapisano w Grandes Chroniques de France, zbiorze kronik francuskich pisanych od X do XV w..

Miasto ma wiele przydomków, z których najbardziej znany to La Ville-Lumière („miasto światła”), nawiązujący do znaczenia Paryża jako ośrodka nauki, ale też jego blasku jako kulturalnej i towarzyskiej stolicy Europy.

Epoka rzymska thumb|left|Termy rzymskie pod Dzielnicą Łacińską Pierwsza pisemna wzmianka o Paryżu pochodzi z VI księgi dzieła O wojnie galijskiej (Commentarii de bello gallico) Juliusza Cezara, w którym Cezar w 53 r. p.n.e. opisał swoją kampanię podczas powstania Galów pod wodzą Wercyngetoryksa przeciwko rzymskiej ekspansji w Galii. Miasto, którego obroną dowodził celtycki dowódca Camulogenus, przyłączyło się do rebelii; w 52 r. p.n.e. zostało jednak zdobyte przez Rzymian, którzy zbudowali na jego miejscu nową osadę. Miejscem nowego rzymskiego miasta Lutetia Parisiorum (Lutetia oznacza tu „podmokłe miejsce”)Od łacińskiego lutum – „błoto”. było obecne Île de la Cité i Montagne Sainte-Geneviève na lewym brzegu Sekwany (gdzie obecnie wznosi się Panteon). Pod panowaniem Rzymian Paryż został zromanizowany i znacznie się rozrósł, chociaż nie był stolicą prowincji Gallia Lugdunensis, w której był położony – rolę tę pełnił Lyon, a od 375 r. Sens. Mimo to nowe władze dbały o jego rozwój, zbudowano termy, świątynię, teatry i inne budowle. Pozostałości term znajdują się w Musée de Cluny.

thumb|Figura św. Dionizego w portalu katedry Notre-Dame w Paryżu Na III wiek przypada początek chrystianizacji Paryża. Z procesem tym jest związana postać św. Dionizego, pierwszego biskupa Paryża, który podczas prześladowań chrześcijan został ścięty na wzgórzu Montmartre (z łaciny Mons Martyrium – kopiec męczennika) ok. 250 r. Według legendy po egzekucji poniósł on swoją odciętą głowę 6000 kroków do miejsca, gdzie został pochowany i gdzie obecnie mieści się bazylika w Saint-Denis. Prześladowania te nie powstrzymały rozwoju chrześcijaństwa, które w Cesarstwie rzymskim było oficjalnie tolerowane od 313 roku. Od 358 w Paryżu rezydował cezar zachodniej części Imperium Rzymskiego Julian, znany później jako Julian Apostata, który ponownie prześladował chrześcijan. W jednym ze swoich dzieł Julian tak wspominał swój pobyt w Paryżu:

W 360 r. żołnierze w Paryżu obwołali Juliana augustem, niedługo potem zginął on jednak w bitwie nad Tygrysem w 363 r. podczas wojny z Persami.

W latach 365–366 Paryż był również siedzibą innego cesarza Walentyniana I, który stąd rozpoczynał swoje wyprawy przeciwko Germanom, penetrującym wówczas terytorium Galii.

thumb|Św. Genowefa Od III w. Paryż był celem najazdów wielu plemion barbarzyńskich, co spowodowało wzniesienie murów obronnych. W V w. panowanie Rzymian w Galii ostatecznie załamało się, m.in. na skutek ataków Hunów pod wodzą Attyli. Jedną z ostatnich prób obrony imperium była wygrana przez Rzymian bitwa na Polach Katalaunijskch z Hunami w 451 r. Z najazdem tym jest związana postać drugiej patronki Paryża – św. Genowefy. Kiedy nadciągali najeźdźcy, przerażeni paryżanie chcieli uciec, Genowefa zapowiedziała im jednak, że jeśli pozostaną i będą się modlić, miasto ocaleje. Tak się rzeczywiście stało, Hunowie skierowali się w inną stronę.

Średniowiecze Wczesne średniowiecze thumb|left|Hrabia Odo walczący u murów Paryża z normańskimi najeźdźcami thumb|Hugo Kapet Najazd Hunów na Europę był jedną z przyczyn wielkiej wędrówki ludów i najazdu plemion germańskich na Cesarstwo rzymskie. Jednym z tych plemion byli Frankowie, których król Childeryk I dokonał podboju Galii i Paryża, zdobywając go w 464 r. i zapoczątkowując panowanie dynastii Merowingów. Jego syn Chlodwig w 506 r. uczynił miasto stolicą swojego państwa i przywrócił chrześcijaństwo. Nakazał zbudować bazylikę św. Piotra i Pawła, w której po śmierci w 511 r. został pochowany razem ze św. Genowefą. W XII w. na miejscu bazyliki zbudowano kościół opactwa św. Genowefy, obecnie stoi tu Panteon. Wkrótce Galia została podzielona i przez następne 250 lat Paryż i inne ziemie kraju były terenem wyniszczających walk królów z dynastii Merowingów. Merowingowie panowali w Galii do 751 r., następnie po usunięciu dynastii rządy w Galii objęli Karolingowie. Karol Wielki w 794 r. przeniósł jednak stolicę z Paryża do Akwizgranu, zarząd nad miastem oddając swoim wasalom – hrabiom Paryża. Spowodowało to upadek miasta, do którego przyczyniły się też najazdy wikingów. Wikingowie wielokrotnie (w latach 845, 858, 861 i 869) najeżdżali miasto, pustosząc je i paląc. Przełom nastąpił podczas kolejnego najazdu w 885 r., kiedy to paryżanie poprosili o pomoc Roberta Mocnego, hrabiego Andegawenii, i jego syna hrabiego Odo, który kierował obroną. Dzięki wzniesionym fortyfikacjom obrońcy wytrzymali 10-miesięczne oblężenie, a po jego zakończeniu Odo w 888 r. został królem zachodniofrankońskim i współwładcą imperium. Przyczyniło się to do rozpadu monarchii karolińskiej, której kres przypieczętował wreszcie Hugo Kapet, potomek Odo, ostatni hrabia Paryża. W 987 r. koronował się on na króla Francji, dając początek nowej dynastii Kapetyngów, którzy wraz liniami bocznymi Walezjuszów i Burbonów panowali we Francji aż do XIX w.

Rozkwit średniowiecza thumb|left|Twierdza Luwr. Strona z iluminowanego rękopisu godzinek z początku XV. w. Bardzo bogate godzinki księcia de Berry (miesiąc październik) thumb|Katedra Notre Dame Paryż, będąc stolicą korony francuskiej, w miarę jak królowie Francji poszerzali obszar swojego realnego panowania (na początku władcy kontrolowali praktycznie tylko region Île-de-France), coraz bardziej zyskiwał na znaczeniu. Wznoszono nowe budowle, które zachowały się do dzisiaj, jak Katedrę Notre Dame, której budowę rozpoczęto w 1163 r., twierdzę Luwr i mury obronne wokół miasta w latach 1180–1223, czy Hale targowe, które przetrwały do 1971 r. Utworzono też związek kupców, tak zwany Hanse Parisienne, który szybko zaczął odgrywać znaczącą rolę w życiu miasta.

Paryż stał się też żywym ośrodkiem życia intelektualnego. Od początku XII w. ściągały tu gromady zakonników, poetów, uczonych, między innymi Wilhelm z Champeaux, Pierre Abélard czy Piotr Lombard. Scholarzy stopniowo zaczęli wspólne nauczanie, tworząc podstawy pod Uniwersytet Paryski – jeden z pierwszych średniowiecznych uniwersytetów. Uniwersytet ten nazywany był później zwyczajowo Sorboną, od jednego z kolegiów, ufundowanego przez Roberta de Sorbon w 1257 r.

Wnuk Filipa, znany z pobożności Ludwik IX, później ogłoszony świętym, zasłużył się natomiast dla życia religijnego miasta, kontynuując budowę katedry Notre Dame i wnosząc Bazylikę Saint-Denis, w której później pochowano większość królów Francji. Ludwik IX zakupił też od Republiki Weneckiej relikwię korony cierniowej Jezusa, którą umieścił w kaplicy Sainte-Chapelle na Île de la Cité, tuż obok katedry Notre Dame. Kaplicę tę, która została specjalnie wybudowana dla przechowywania relikwii, poświęcono 26 kwietnia 1248 r.

thumb|Spalenie templariuszy na stosie na Île aux Juifs