thumb|Widok lotniczy na Stare Miasto w Bydgoszczy
Stare Miasto w Bydgoszczy – najstarsza część Bydgoszczy, wywodząca się z XIV-wiecznego miasta lokacyjnego wraz z najbliższym otoczeniem.
Centrum Starego Miasta stanowi Stary Rynek, a miasto lokacyjne rozciąga się między Brdą na północy, ul. Wały Jagiellońskie na południu, rzeką Młynówką na zachodzie i ul. Przy Zamczysku na wschodzie. W szerszym ujęciu, uwzględniającym granice dawnych przedmieść oraz zagęszczenie zabudowy, granicami Starego Miasta są ulice: od północy ul. Jagiellońska; od południa tzw. Skarpa Południowa; od wschodu ul. Bernardyńska; od zachodu ul. św. Trójcy.
Stare Miasto jest niewielkim elementem składowym dużej dzielnicy staromiejskiej Bydgoszczy, jaką jest Śródmieście. Starówka w obrębie miasta lokacyjnego reprezentuje krajobraz nadrzeczny oraz historycznie rozplanowane ulice i place miejskie wraz z reliktami gotyckimi i barokowymi, natomiast Śródmieście charakteryzuje się rozległą malowniczą zabudową w stylach historyzujących (eklektyzm, neorenesans, neobarok, neogotyk, historyzm malowniczy, secesję i modernizm), której towarzyszą założenia parkowe.
Charakterystyka „Bydgoska starówka” obejmuje obszar trzech dawnych wysp: miejskiej – obszar miasta lokacyjnego otoczonego do XVIII wieku ciekami wodnymi: rzeką Brdą, Młynówką, fosą zamkową i fosą miejską, zamkowej – dawna wyspa grodowa, na której znajdował się zamek królewski, Młyńskiej – dawna wyspa królewska, na której znajdowały się młyny, tartak, folusze oraz mennica.
Cechą charakterystyczną bydgoskiego starego miasta jest malownicze rozlokowanie nad Brdą oraz innymi ciekami wodnymi (Młynówka, Międzywodzie). Z tego wynika stosunkowo duża liczba bulwarów oraz budowli stojących w bezpośrednim sąsiedztwie rzek.
Bydgoski waterfront tworzą: stare zabytki (np. katedra, spichrze), budynki municypalne (np. Poczta Główna, była Dyrekcja Kolei Wschodniej), budynki poprzemysłowe (np. Młyny Rothera, garbarnia Buchholza, obecny gmach PZU), budowle nowoczesne (Opera Nova, „nowe spichrze” i inne), kamienice nad Brdą oraz Młynówką (Wenecja Bydgoska, ul. Przyrzecze, ul. Stary Port).
Na obszarze starówki zachowały się nieliczne relikty z okresu staropolskiego w postaci: trzech gotyckich świątyń: katedry pw. św. Marcina i Mikołaja, kościoła pobernardyńskiego, kościoła Klarysek, gmachu byłego kolegium jezuickiego z XVII w. fragmentów murów obronnych.
Kilkanaście kamienic i spichlerzy pochodzi z XVIII wieku. Zachowały się również w wielu miejscach gotyckie sklepienia, fundamenty, piwnice, a także miejscami XVII-wieczne stropy oraz ściany kamienic wzniesionych na nowo w XIX wieku.
Większość zabudowy Starego Miasta pochodzi z XIX wieku. Generalne przekształcenie zabudowy Bydgoszczy w duchu wielkomiejskim, jakie miało miejsce w latach 1890–1914, dotyczyło przede wszystkim „Nowego Miasta” (Śródmieścia). Na obszarze przyległym do najstarszej części miasta częściowo zmodernizowano jedynie ul. Mostową, plac Teatralny, a także powstało wiele monumentalnych budowli na obrzeżach Starego Miasta (Sąd Okręgowy, fara ewangelicka, synagoga i inne). W związku z tym, że większość zabudowy Starówki pochodzi z I i II połowy XIX wieku, elewacje kamienic są zwykle klasycyzujące, eklektyczne, neorenesansowe i neobarokowe.
Historyczne ulice Stare Miasto lokacyjne zachowało do dzisiaj średniowieczne rozplanowanie. Główne ulice miasta schodzą się na Starym Rynku.
Najdłuższą ulicą Starego Miasta jest ulica Długa, która niegdyś łączyła ze wschodu na zachód bramy Kujawską i Poznańską. Drugą pod względem ważności ulicą staromiejską jest ulica Mostowa łącząca rynek z mostem na Brdzie i dawną Bramą Gdańską.
Ulicę Długą z rynkiem łączą ulice: Jana Kazimierza oraz Stefana Batorego.
Rynek opasują ponadto inne uliczki: z północy ul. Grodzka, ze wschodu ul. Podwale, z zachodu ul. Jezuicka
Najbardziej wysunięta na południe ul. Pod Blankami graniczyła niegdyś z murem obronnym.
Place miejskie Stare Miasto w Bydgoszczy posiada kilka historycznych placów miejskich. Najstarszym i największym jest, jak nazwa wskazuje, Stary Rynek, którego geneza sięga lokacji miasta w 1346 r.
Podobną metrykę chronologiczną posiadają: Rybi Rynek – plac służący do handlu i rozładunku towarów spławianych Brdą, Zbożowy Rynek – dawne skrzyżowanie szlaków drogowych pod miastem, na którym z czasem rozpoczęto handel zbożem, Wełniany Rynek – trójkątny plac wykształcony w miejscu skrzyżowania dróg u zachodniego wylotu ul. Długiej.
Z początkiem XIX wieku na północ od rzeki Brdy w związku z wyburzeniem kościoła karmelitów i budową teatru powstał plac Teatralny. Z kolei w 1838 r. na południe od ul. Długiej wytyczono Nowy Rynek, który początkowo służył do defilad wojskowych. Metrykę z początku XX wieku posiada plac Kościeleckich wytyczony w czasie budowy fary ewangelickiej.
Po sąsiedzku do Rybiego Rynku, nad Brdą, znajduje się poza tym plac Solny.
Zabytki utracone Bydgoskie Stare Miasto nie zostało zbytnio zniszczone podczas II wojny światowej (nie licząc celowych wyburzeń przeprowadzonych w 1940 r. przez władze hitlerowskieW wyniku których zniknęła zachodnia pierzeja Starego Rynku z kościołem pojezuickim oraz wschodnia pierzeja ul. Mostowej z kilkoma reprezentacyjnymi kamienicami.), natomiast nie oszczędziły go poprzednie burze dziejowe.
Bydgoszcz była jednym z najbardziej zgermanizowanych ośrodków w granicach zaboru pruskiego. Na początku XX wieku ludność niemiecka stanowiła około 80% mieszkańców miasta, które uchodziło za „najbardziej zgermanizowane miasto w prowincji poznańskiej”. W okresie pruskiego panowania Bydgoszcz była „areną germanizacyjnej polityki państwa” i jednym z ważniejszych „ośrodków niemczyzny”.
W XIX w. i w okresie zaborów pruskich usunięto i rozebrano rozległe fragmenty dawnej zabudowy obronnej – mury miejskie, baszty i bramy – a także dokonano kasat klasztorów i przekształceń funkcji kościołów. W efekcie historyczny układ urbanistyczny i wiele obiektów sakralnych oraz klasztornych utraciło swój dawny charakter.
Spośród wielu rozebranych budowli warto przypomnieć o kilkuW nawiasach lata wyburzeń.: mury miejskie – część środkową wyburzono na pocz. XIX w., resztę pod koniec XIX w. bramy miejskie: Kujawską (1817), Gdańską (1817), Poznańską (1828), najstarszy bydgoski kościół pw. św. Idziego (1879), zespół klasztorny karmelitów (1817-1890), ruiny zamku Kazimierza Wielkiego wraz z niwelacją wyspy grodowej (1895), stary ratusz stojący pośrodku Rynku (1830-1834), obiekty mennicy (1831), kościoły: św. Stanisława (1818), stary św. Trójcy (1829), św. Krzyża (1834),
Historia Starego Miasta w Bydgoszczy Bydgoszcz otrzymała prawa miejskie magdeburskie z rąk króla Kazimierza Wielkiego 19 kwietnia 1346 r., ale grodem o istotnym znaczeniu administracyjnym (kasztelania) była już wiek wcześniej, a grodem obronnym o trzy wieki wstecz. Dobrze zachowane pozostałości drewnianych fortyfikacji grodu, budynków mieszkalnych, gospodarczych oraz grodowej przystani odkryto podczas badań archeologicznych prowadzonych w 1993 i 2007 r. przy ul. Grodzkiej. Relikty datowane dendrochronologicznie określono na lata 1037–1038Dygaszewicz Elżbieta: Skrawki wykopanej historii. [w:] Kalendarz Bydgoski 2010; Wojciech Siwiak, Życie codzienne mieszkańców Bydgoszczy od XIV do XVIII wieku (w świetle wybranych źródeł kultury materialnej), Bydgoszcz 2015..
Wnioski z wykopalisk WykopaliskaPierwsze z końca XIX w. oraz nadzory archeologiczne w rejonie Starego Miasta doprowadziły do odkrycia wielu reliktów średniowiecznej i nowożytnej działalności ludzkiej, w tym wielu świadczących o tym, że teren ten był zasiedlony jeszcze przed lokacją miasta.
Najstarsze elementy związane z osadnictwem przedlokacyjnym, poza reliktami grodu bydgoskiego uchwycono w kilku miejscach Starego Rynku, gdzie odkryto ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej. Ceramikę z XII i początków XIII wieku, w tym importowaną z Niemiec kamionkę siegsburską odkryto w północno-wschodnim narożniku Starego Rynku, przy ul. Jana Kazimierza i Pod Blankami. Natomiast fragmenty drewnianej zabudowy z okresu lokacji miasta odkryto przy ul. Jana Kazimierza, Mostowej oraz Pod Blankami. Stwierdzono, że do XVI w. ulice miasta utwardzano faszyną, a w XVII–XVIII były wykładane sosnowymi półokrąglakami (dylami) spoczywającymi na poprzecznych legarachSiwiak Wojciech: Znaleziska Pod Blankami. [w:] Kalendarz Bydgoski 2004 - https://www.academia.edu/144439432/Wojciech_Siwiak_Znaleziska_Pod_Blankami; Wojciech Siwiak, Życie codzienne mieszkańców Bydgoszczy od XIV do XVIII wieku (w świetle wybranych źródeł kultury materialnej), Bydgoszcz 2015..
Podczas wykopalisk odkryto również fundamenty nieistniejących już budowli w Bydgoszczy: bram i fragmentów murów miejskich, kościoła karmelitów, starego ratusza, cmentarza przy farze i kościele karmelitów, kościoła św. Idziego, mennicy. Na Starym Rynku, ul. Długiej, Jana Kazimierza, Stefana Batorego i ul. Przyrzecze odkryto na kilku poziomach fragmenty drewnianych rur wodociągowych. Średnica drewna użytego do budowy rur wahała się od 40 do 65 cm, średnica otworów od 10 do 15 cm.
Miasto średniowieczne thumb|left|Płaskorzeźba Bydgoszczy z okresu przedrozbiorowego, stojąca przy spichrzach W drugiej połowie XV wieku zakończył się proces kształtowania trójczłonowego zespołu osadniczego, składającego się z właściwego obszaru miasta, wyspy zamkowej oraz przedmieść wraz z Wyspą Młyńską, na której co najmniej już w 1408 r. istniały młyny napędzane kołami wodnymiOkoń Emanuel, Tandecki Janusz. Bydgoszcz – historia i rozwój przestrzenny. [w:] Czachorowski Antoni (red.): Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997..
Teren Bydgoszczy w wiekach średnich w obrębie umocnień miejskich zajmował obszar 12-15 ha, czyli był typowy dla przeciętnego miasta średniowiecznego. Wytyczono na nim rynek o wymiarach około 80 × 95 m, regularną sieć ulic oraz około 300 działek budowlanych o szerokości 6–7 m i długości od 20 do 40 m, zabudowanych początkowo drewnianymi domami. W północno-zachodniej części miasta, w pobliżu Brdy wzniesiono kościół parafialny pod wezwaniem najpierw św. Mikołaja, a od 1502 r. św. Mikołaja i św. Marcina. Poza murami miejskimi znalazła się natomiast najstarsza świątynia bydgoska pod wezwaniem św. Idziego, pochodząca z okresu przedlokacyjnego. Po obu stronach rzeki usytuowane zostały spichrze, w miejscu zaś gdzie obszary miasta przylegały bezpośrednio do Brdy istniał już w pierwszej połowie XV w. port, warsztaty szkutnicze oraz miejska łaźnia.
W 1616 r. do Bydgoszczy sprowadzono jezuitów, którzy w kwartale ulic przylegającym od zachodu do Starego Rynku wznieśli okazały kościół pw. św. Krzyża oraz budynki rezydencjalne, w których mieściło się kolegium jezuickie.
Fortyfikacje Najstarsze umocnienia bydgoskie, wzniesione krótko po lokacji, składały się z otoczonego fosą wału ziemnego wraz z palisadą. Obwarowania murowane wraz z dwiema bramami miejskimi (Kujawską i Poznańską) i czterema basztami wznoszono od początku XV do połowy XVI wiekuGrochowski Robert. Bramy, wały i fortyfikacje bastionowe dawnej Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XXIII (2001). Bydgoszcz 2002.. Mury te, związane z umocnieniami zamkowymi, chroniły miasto od południa. Teren od północy, przylegający do Brdy, nie posiadał tego typu umocnień, a broniła go jedynie Brama Gdańska, wzniesiona przypuszczalnie na lewym brzegu rzeki wraz z ufortyfikowanym kompleksem klasztornym karmelitów. Bydgoskie miasto lokacyjne ze wszystkich stron otoczone było ciekami wodnymi: od północy rzeką Brdą, od zachodu Brdą Młynówką, od południa fosą miejską, od wschodu zaś fosą zamkową.
Zamek