(łac. nieznajomość prawa szkodzi) – paremia prawnicza wyrażająca jedną z podstawowych zasad prawa, wywodząca się z prawa rzymskiego, pokrewna do .

Zgodnie z nią nie można zasłaniać się nieznajomością normy prawnej. W praktyce wyraża się ona tym, że nikt nie może argumentować, iż zachował się niezgodnie z normą dlatego, że nie wiedział o jej istnieniu. Dla poprawnego stosowania tej zasady konieczne jest, aby wszystkie akty prawne były publikowane w sposób umożliwiający każdemu zapoznanie się z nimi (w Polsce jest to realizowane poprzez obowiązek publikacji powszechnie obowiązujących źródeł prawa w Dzienniku Ustaw, a pozostałych aktów w Monitorze Polskim).

Uzupełnieniem tej zasady jest . Oba zdania następują po sobie w (D.22.6.9 pr.). W tej właśnie formie zostały umieszczone na jednym z filarów gmachu polskiego Sądu Najwyższego.

Brak obowiązku znajomości prawa

Z zasady nie wynika obowiązek znajomości prawa. Wniosek, że istnieje jakiś dotyczący wszystkich ludzi podlegających danemu porządkowi prawnemu i rozciągający się na wszystkie wchodzące w jego skład normy, obowiązek znajomości norm, równałoby się stwierdzeniu, że istnieje obowiązek niemożliwy do wykonaniaF. Studnicki, Obecna rola zasady „nie można zasłaniać się nieznajomością prawa”, Studia Cywilistyczne 1967, t. 10, s. 5.. Według Lona Fullera szaleństwem byłoby takie edukowanie każdego obywatela, by w pełni znał on i rozumiał wszystkie przepisy, które mogą być wobec niego stosowane. W wielu dziedzinach działalności ludzie przestrzegają prawa nie dlatego, że poznają je bezpośrednio, lecz dlatego, że idą za przykładem innych, o których wiedzą, iż są lepiej od nich samych poinformowani. W ten sposób znajomość prawa przez nielicznych wpływa często w sposób pośredni na działania wieluL. Fuller, Moralność prawa, Warszawa 2023, s. 77-79.. Przedstawiciele Law & Economics zwracają uwagę na zachodzącą między prawnikiem i jego klientem asymetrię informacji: prawnik wie znacznie więcej na temat przepisów prawa niż jego klient, który z reguły jednak wie dużo więcej o okolicznościach sprawy niż prawnikR. Cooter, T. Ulen, Ekonomiczna analiza prawa, Warszawa 2009, s. 527.. Dla przestrzegania (nienaruszania) prawa nie jest konieczna świadomość obowiązywania poszczególnych przepisów, a znajomość prawa nie gwarantuje jego przestrzeganiaH. Hart, Pojęcie prawa, Warszawa 1998, s. 78 i n..

Nawiązaniem do zasady jest tzw. fikcja powszechnej znajomości prawa, uznawana za zasadę całego systemu prawa. Istotą zasady jest wyłączenie możliwości uchylenia się od niezamierzonych skutków prawnych będących rezultatem pozostawania w tzw. błędzie co do prawa. Fikcja powszechnej znajomości prawa sprawia, że wyjątkiem jest możliwość powołania się na błąd co do prawa i uchylenie się od skutków prawnych powstających w następstwie działań opartych na błędzie. Charakter fikcji powszechnej znajomości prawa jest sporny. Przyjmuje się, że nie chodzi tu o fikcję prawną o charakterze ustawowym, lecz dogmatycznym (teoretycznym). Innym razem wskazuje się, że fikcja powszechnej znajomości prawa nie jest fikcją prawną, lecz domniemaniem prawnym czy też regułą niemożliwą do spełnienia bądź też założeniem teoretycznym, które przybiera postać zasady, która może być również traktowana jako wypowiedź oceniającaŁ. Błaszczak, Fikcja prawna w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2024, s. 227-244..

Zasada nie nakłada na adresatów prawa obowiązku jego znajomości, lecz rodzi jedynie skutki, ponieważ odpowiedzialności prawnej nie uchyla nieznajomość norm prawa i nie można się powoływać na nieznajomość prawa w ochronie przed odpowiedzialnością za naruszenie norm prawnychK. Zeidler, O fikcji powszechnej znajomości prawa i nadziei na społeczną znajomość zasad prawa, Gdańskie Studia prawnicze 2014, t. 31, s. 719.. Na podstawie fikcji powszechnej znajomości prawa przyjmuje się, że akt normatywny należycie ogłoszony jest powszechnie znany adresatom zawartych w nim norm. Przyjęcie fikcji powszechnej znajomości przepisów prawnych zamieszczonych w należycie ogłoszonych i obowiązujących aktach prawnych jest konieczne ze względu na pewność i bezpieczeństwo obrotu prawnegoT. Woś, a stosowanie prawa administracyjnego, [w:] Prawo i polityka w sferze publicznej: perspektywa wewnętrzna, red. P. Jabłoński, J. Kaczor, M. Pichlak, Wrocław 2017, s. 131.. Dlatego jeśli nawet przyjąć, że powszechna znajomość prawa jest fikcją, to jednak zakłada się, że jest ona w dalszym ciągu fikcją potrzebną, gdyż bez niej nie można byłoby oczekiwać od adresatów stosowania się do dyspozycji norm prawnych, nawet przy faktycznym braku wiedzy o ich treściŁ. Błaszczak, Fikcja prawna w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2024, s. 228-229..

Przypisy

Kategoria:Łacińskie zwroty i paremie prawnicze