Nowa Oranżeria (niem. Orangerieschloss, Neue Orangerie) – neorenesansowy budynek łączący funkcję oranżerii i mieszkalnego pałacu, znajdujący się w Poczdamie, w północnej części parku Sanssouci. Jest ostatnim i zarazem największym budynkiem pałacowym wybudowanym w parku Sanssouci. Powstał na zlecenie i w oparciu o szkice Fryderyka Wilhelma IV w latach 1851–1864 według projektu architektów Ludwiga Persiusa, Friedricha Augusta Stülera i Ludwiga Ferdinanda Hessego.
Nowa Oranżeria należy do grupy pałaców i zespołów parkowych w Poczdamie i Berlinie wpisanych w 1990 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Obecnie gmach jest własnością Fundacji Pruskie Pałace i Ogrody Berlina-Brandenburgii (niem. Stiftung Preußische Schlösser und Gärten Berlin-Brandenburg).
Historia Projekt Höhenstraße thumb|Carl Hesse, projekt Höhenstraße, przed 1854 rokiem thumb|Szkic oranżerii Fryderyka Wilhelma IV thumb|Ludwig Persius, projekt Oranżerii 1840–1843 thumb|Oranżeria w 1855 roku thumb|Oranżeria około 1900 roku Budowa pałacu związana była z projektem dwukilometrowej drogi Höhenstraße, zwanej też Triumphstraße, wzorowanej na rzymskiej via triumphalis. Droga miała zostać wytyczona pomiędzy Bramą Triumfalną (niem. Triumphtor) u podnóża wzniesienia Mühlenberg (przy dzisiejszej Schopenhauerstraße), poprzez cour d’honneur po północnej stronie pałacu Sanssouci, obok Historycznego Młyna, aż do belwederu na wzgórzu Klausberg w północno-zachodniej części parku Sanssouci. W związku z budową nowej drogi planowano wznieść szereg nowych obiektów, takich jak wiadukty czy ogrody tarasowe, a także budowle w stylu włoskim: świątynię ku czci Fryderyka II na wzniesieniu Mühlenberg oraz pałac-oranżerię na wzniesieniu Bornstedter Höhenzug w północnej części parku Sanssouci. W pałacu, obok cieplarnianych roślin doniczkowych, miała znaleźć się kolekcja kopii obrazów Rafaela Santiego zgromadzona przez ojca Fryderyka Wilhelma IV – Fryderyka Wilhelma III.
Prace nad projektem opóźniały się z powodu przeciągających się pertraktacji z właścicielami gruntów na wzniesieniu Bornstedter Höhenzug (1842–1847). Plany Höhenstraße zrealizowano jedynie połowicznie. Przyczyniły się do tego: brak wystarczających środków finansowych, niepokoje społeczno-polityczne zakończone rewolucją marcową w 1848 roku oraz choroba króla-pomysłodawcy (1858). Powstała Brama Triumfalna, dom młynarza przy Historycznym Młynie, Ogród Sycylijski (niem. Sizilianischer Garten) i Ogród Nordycki (niem. Nordischer Garten), oraz Nowa Oranżeria.
Szkice Fryderyka Wilhelma IV Fryderyk Wilhelm IV studiował architekturę włoskiego renesansu jeszcze w czasach książęcych. W jego bibliotece znajdowały się dwie znaczące publikacje na ten temat: Choix des plus célèbres maisons de plaisance de Rome et de ses environs pióra francuskich architektów Charlsa Perciera i Pierre’a Fontaine’a (Paryż, 1809) oraz Architecture Toscane autorstwa Augusta Henriego Victora Grandjeana de Montigny oraz Augusta Pierre’a Sainte Marie Famina (Paryż, 1815). Wilhelm pracował nad projektem wielkiej oranżerii, o czym świadczy szkic z 1826 roku sporządzony przy okazji budowy pałacu Charlottenhof.
W czasie swojej pierwszej podróży do Włoch w 1828 roku Fryderyk Wilhelm IV sporządził szereg szkiców, które posłużyły do opracowania planu nowego pałacu. Jesienią 1829 roku Fryderyk Wilhelm IV rozpoczął rysowanie planów samodzielnej oranżerii. Pałacowa fasada z dwiema wydatnymi wieżami wzorowana była m.in. na willach Pamfili i Medici. 300-metrowe skrzydła pałacu przywołują na myśl florencką Galerię Uffizi.
W 1840 roku Ludwig Persius sporządził projekt pałacu na bazie szkiców Wilhelma IV. Wiele z rysunków nie jest podpisanych, jednak przypisywane są one Persiusowi na podstawie zapisków w prowadzonym przezeń dzienniku w okresie od 12 października 1840 roku do 25 września 1843 roku. Architekt zaprojektował podłużną budowlę z frontonem wspartym na kolumnach, dwoma wieżami i podestem po stronie południowej oraz półokrągłą, wysuniętą na zewnątrz częścią środkową po stronie północnej. Po obydwu stronach wież umieszczono szklarnie, za którymi znajdowały się zróżnicowane architektonicznie skrzydła pałacu. Persius nie doczekał rozpoczęcia prac budowlanych, zmarł w 1845 roku. Na życzenie monarchy plany Persiusa odnoszące się do elewacji zewnętrznych zostały zmienione przez Stülera i Hessego.
Budowa Po nabyciu gruntów Peter Joseph Lenné rozpoczął prace ziemne, nad którymi pieczę przejął później Gustav Mayer. Na przełomie 1848 i 1849 roku teren na Bornstedter Höhenzug został wyrównany, po północnej stronie powstał staw, a na południowych stokach urządzono tarasy. W 1850 roku projekt budowy oranżerii powierzono Augustowi Stülerowi oraz Ferdinandowi Hessemu. W 1851 roku stanęła pierwsza szklarnia po stronie zachodniej, chociaż król nie zatwierdził jeszcze projektu końcowego. Na przełomie 1852 i 1853 roku przechowywano w szklarni pierwsze rośliny. W 1853 roku rozpoczęto prace nad częścią środkową, która powstawała według projektu wzorującego się na architekturze willi rzymskich Medici i Doria Pamphili, preferowanego przez Wilhelma IV. W 1858 roku ukończono elewacje budynku. Stüler zajęty pracami nad zamkiem w Schwerinie i budową gmachu Nowego Muzeum w Berlinie, oparł projekt oranżerii w dużej mierze na szkicach Wilhelma IV, pozostawiając dekoracje i projekt wnętrz w gestii Ludwiga Ferdinanda Hessego. W latach 1854–1856 wzniesiono drugą szklarnię po stronie wschodniej.
W październiku 1858 roku schorowany Wilhelm IV przekazał władzę swojemu bratu Wilhelmowi, spędzając zimę we Włoszech, gdzie zakupił wiele dzieł sztuki dla nowej oranżerii. Przez wyjazdem wydał dyspozycje odnośnie do dalszych prac budowlanych na Bornstedter Höhenzug. W momencie śmierci monarchy w 1861 roku wschodni pawilon narożny został oddany w stanie surowym, zaś budowa pawilonu zachodniego jeszcze się nie rozpoczęła. Pałac ukończono w 1864 roku za panowania następcy Fryderyka Wilhelma IV – Wilhelma I. Prace nad fasadą oraz tarasami przeciągnęły się do 1870 roku.
Budynek pełnił funkcję oranżerii – przechowywano tu zimą egzotyczne rośliny doniczkowe, wystawiane latem w parku Sanssouci. Oprócz tego w pałacu urządzono galerię malarstwa – w Sali Rafaela wystawiono ponad 50 kopii dzieł mistrza. Ponadto w pałacu znajdowały się także apartamenty mieszkalne, w których kwaterowano królewskich gości. W 1859 roku zatrzymała się tu siostra króla i wdowa po carze Rosji Mikołaju I, Aleksandra Fiodorowna, urodzona jako Charlotta Pruska. W 1883 roku w pałacu gościł król Rumunii Karol I, w 1889 roku szach Persji Naser ad-Din Szah Kadżar, a w 1892 roku król Włoch Humbert I.
XX wiek Po zakończeniu I wojny światowej i abdykacji Wilhelma II w 1918 roku majątek Hohenzollernów został skonfiskowany przez rząd. Po uchwaleniu ustawy O ułożeniu stosunków majątkowych pomiędzy państwem pruskim a członkami dawniej panującego pruskiego domu królewskiegoWolne tłumaczenie z języka niemieckiego: Gesetz über die Vermögensauseinandersetzung zwischen dem Preußischen Staat und den Mitgliedern des vormals regierenden Preußischen Königshauses. 26 października 1926 roku Nowa Oranżeria przeszła w posiadanie państwa pruskiego, a następnie pod opiekę utworzonego w 1927 roku Zarządu Państwowych Pałaców i Ogrodów (niem. Verwaltung der Staatlichen Schlösser und Gärten), obecnej Fundacji Pruskich Pałaców i Ogrodów Berlina-Brandenburgii (niem. Stiftung Preußische Schlösser und Gärten Berlin-Brandenburg). Szklarnie nadal były używane do przechowywania egzotycznych roślin doniczkowych; Sala Rafaela wraz z sąsiadującymi pokojami stała się muzeum pałacowych wnętrz, udostępnionym zwiedzającym; a w pawilonach narożnych urządzono mieszkania, które wynajmowano. Na początku lat 30. XX wieku jednym z wynajmujących był pianista i kompozytor Wilhelm Kempff. Mieszkał tu również historyk sztuki, od 1937 roku dyrektor berlińskiej Galerii Narodowej Paul Ortwin Rave.
Pomimo silnych ostrzałów artyleryjskich pod koniec II wojny światowej w kwietniu 1945 roku pałac nie został zniszczony, choć sąsiednie budowle, m.in. Historyczny Młyn na wschodzie czy Belweder na wzgórzu Klausberg na zachodzie uległy destrukcji. W 1949 roku do wschodniej szklarni wprowadziło się Archiwum Brandenburgii (niem. Landesarchiv Brandenburg), obecnie Główne Archiwum Brandenburgii (niem. Brandenburgisches Landeshauptarchiv). W 1989, 1993 i 2003 roku konieczne było przeniesienie części rozrastającego się archiwum do innego budynku w Poczdamie-Bornim. W szklarni zachodniej nadal przechowywane są rośliny doniczkowe, których liczba osiągnęła stan z czasów Fryderyka Wilhelma IV.
Po przeprowadzeniu intensywnych prac renowacyjnych w 1993 roku, część pomieszczeń została zaadaptowana na biura i magazyny. Już od 1970 roku w wieży urządzane są wystawy czasowe, a w pawilonie zachodnim udostępniane są dalsze powierzchnie wystawiennicze oraz mieszkania. Perystyl oraz najwyższy taras stanowią miejsce koncertowe podczas poczdamskich festiwali muzycznych. W czerwcu 2003 roku posłużyły jako plan zdjęciowy do filmu W 80 dni dookoła świata, w listopadzie 2003 kręcono tu sceny do filmu Wielkie życie, a w 2008 do nowej ekranizacji powieści Simmela Und Jimmy ging zum Regenbogen.
Architektura thumb|Korpus środkowy, strona południowa thumb|ranżeria, strona północna z herbaciarnią thumb|Alegoria „Malarstwa”
Architektura form zewnętrznych Stüler sporządził projekt oddający w dużej mierze początkowe idee Persiusa. Jednak poprzez dodanie elementów neorenesansowych budowla zyskała nową jakość stylistyczną. Oranżeria ma 304 m długości i jest najdłuższą budowlą w parku Sanssouci.
Podwójne wieże korpusu środkowego otrzymały po południowo-zachodniej stronie perystyl, dziedziniec otoczony kolumnadą (niem. Säulenhof) z elementem portalowym z trzema wysokimi otworami o łagodnych łukach, z których środkowy prezentuje okno weneckie (motyw Palladio). Motyw ten powtarza się po stronie południowo-zachodniej oraz po stronie północno-wschodniej na dwupiętrowej loggii zamykającej budowlę – pokoju herbacianym. Wieże zwieńczone belwederami, pokryte płaskim, cynkowym dachem namiotowym, połączone są kolumnadą, skąd roztacza się widok na park Sanssouci na południu i na Bornstedt na północy. Budynek obiega balustrada dachowa z elementów figuralnych w stylu antycznym z cynku i terakoty. Rzeźby powstały w warsztacie rzeźbiarskim Ernsta Marcha i odlewniczym Friedricha Kahle. Udekorowanie fasady licznymi rzeźbami nastąpiło po śmierci Fryderyka Wilhelma IV na życzenie jego brata Wilhelma I.
Do elementu z dwoma wieżami i portalu dochodzą z obydwu stron trójosiowe przybudówki z parterem i półpiętrem. W południowej części parter staje się częścią sąsiadujących szklarni. Parter i pierwsze piętro zajmuje sala Rafaela (niem. Raffaelssaal), wokół której zgrupowano pięć bogato wyposażonych pokoi. W północnej części korpusu środkowego urządzono apartamenty mieszkalne.
Do wnętrza budynku prowadzą dwuskrzydłowe drzwi na ścianie południowej. Z każdej strony środkowego wejścia, prowadzącego do Sali Rafaela, znajdują się edykuły, nisze z kobiecymi posągami symbolizującymi malarstwo (kobieta z paletą) oraz rzeźbę (kobieta z młotkiem i głową Zeusa z Otrikoli). Rzeźby wykonał w 1868, działający wówczas w Rzymie, Moritz Schulz. Dwoje bocznych drzwi prowadzi na klatkę schodową. Z obydwu ich stron na wysokich kolumnach stoją wazy oplecione przez węże.
Południowo-zachodni portal zdobią cztery nisze z kobiecymi posągami symbolizującymi sztukę ogrodową (podlewającą kwiaty) i sztukę budowlaną (z planami i kątomierzem) dłuta Eduarda Stützla, na podstawie modeli Alberta Wolfa. W południowo-wschodnim portalu umieszczono rzeźby przedstawiające przemysł (z kołem zębatym, obcęgami, młotkiem i ulem) i naukę (z książką), wykonane przez Eduarda Mayera i pokazane na berlińskiej wystawie sztuki w 1872. Sztukaterie na fasadzie są dziełem Friedricha Wilhelma Dankberga.