Rezerwat przyrody Góra Św. Anny

thumb|Stożek tufowy thumb|W rezerwacie dostępne są ścieżki spacerowe z tablicami edukacyjnymi i punkty widokowe thumb|Zagroda dla owiec na dnie kaldery

Rezerwat przyrody Góra Św. Anny – rezerwat przyrody nieożywionej na terenie powiatu strzeleckiego, w gminie Leśnica. Rezerwat znajduje się nieopodal centrum wsi Góra Św. Anny, na terenie stromego południowego stoku Chełmu (tj. najdalej na zachód wysuniętej części Wyżyny Śląskiej), około 300 m poniżej szczytu Chełmskiej Góry tworzonego przez dawny nek wulkaniczny. Położony jest w Parku Krajobrazowym Góra Św. Anny oraz w obszarze Natura 2000 „Góra Świętej Anny”. Miejsce to jest dawnym wyrobiskiem wapienia i bazaltów (a właściwie nefelinitu).

Obszar chroniony utworzony został w 1972 roku w celu zachowania ze względów naukowych i dydaktycznych rzadkich profili oraz zjawisk geologicznych związanych z działającym tu przed 27 milionami lat wulkanem.

Na mocy obowiązującego planu ochrony ustanowionego w 2016 roku, rezerwat na całej swojej powierzchni (2,69 ha) podlega ochronie czynnej.

Charakterystyka geologiczna rezerwatu W wyniku XIX-wiecznej działalności górniczej na tym terenie zostały odsłonięte skały i struktury, z którymi wiążą się naukowe i dydaktyczne walory rezerwatu. Są to: trzeciorzędowe skały wulkaniczne – nefelinit (cios kolumnowy i płytowy), tufy i brekcje z bombami wulkanicznymi, tworzącymi stożek dawnego wulkanu skały środkowotriasowe – kompleks spągowy z wapieniami i dolomitami falistymi warstw formacji gogolińskiej, miejscami noszącymi ślady procesów krasowych skały górnokredowe, obejmujące piaski i piaskowce cenomańskie oraz wapienie i margle turonu strefy kontaktu skał środkowotriasowych i górnokredowych ze skałami wulkanicznymi, w obrębie których zachowały się wyraźne ślady metamorfizmu kontaktowego, przejawiającego się zmianami struktury i zabarwienia skał struktury tektoniczne związane z trzeciorzędowym wulkanizmem oraz powstaniem progu strukturalnego Garbu Chełmu.

Trzon Garbu Chełmu zbudowany jest zasadniczo ze skał dolnego triasu (przede wszystkim lądowe piaskowce) i środkowego triasu (głównie wapienie morskie, tj. wapień muszlowy). Na powierzchni odsłaniają się tylko te ostatnie. Triasowe utwory zostały w kredzie przykryte ciągłą pokrywą przez margle i piaskowce, ale zostały one w trzeciorzędzie usunięte przez erozję. Utwory triasu zostały pokryte trzeciorzędowymi iłami, mułami, piaskami i żwirami. W czwartorzędzie dwukrotnie nasuwał się tu lądolód skandynawski (630 tys. i 300 tys. lat temu), pozostawiając margle lodowcowe, gliny i piaski oraz różnej wielkości głazy narzutowe. Nawiewany pył ze zlodowacenia północnopolskiego (sam lądolód tu nie dotarł) przyczyniał się do tworzenia pokryw lessu. Jednak większość partii szczytowych zachodniej części Chełma nie jest przykryta osadami czwartorzędowymi. Bezpośrednio pod warstwą gleby występują tu wapienie triasowe.

Sama Góra Świętej Anny jest wynikiem innych zjawisk. Pod koniec trzeciorzędu, ok. 27 mln lat temu (w paleogenie) powstał tu wulkan w wyniku alpejskich ruchów górotwórczych. Utwory triasowe były jeszcze wówczas przykryte warstwą skał kredowych i to one tworzyły podstawę wulkanu. Erupcji towarzyszyły wyrzuty tufów i brekcji. Stożek wulkaniczny składał się z naprzemianległych warstw lawy i tufu. Po zakończeniu aktywności pusta komora zawaliła się pod ciśnieniem otaczających skał. Znaczna część wulkanu zapadła się, tworząc kalderę. Bloki nefelinitu, tufu oraz skał, które były podstawą wulkanu, wpadły w głąb Ziemi, nawet kilkadziesiąt metrów poniżej ówczesnego poziomu terenu. Z czasem resztki stożka z kalderą zaczęły niszczeć pod wpłem erozji. Ostatecznie erozja zniszczyła całą górę wulkaniczną, odsłaniając skały triasowe, które do dziś ulegają powolnej erozji. Dzisiejsza stroma góra, na której wierzchołku stoi klasztor franciszkański, to komin wulkaniczny, który był odporniejszy na erozję od otaczających skał (to tzw. twardzielec). Na terenie rezerwatu poprzez działalność dawnego kamieniołomu zostały jednak odsłonięte fragmenty dawnego wulkanu, zapadnięte skały, dlatego dziś można zobaczyć bloki skał kredowych, tufy i brekcje dawnego stożka.

Szata roślinna Obszar rezerwatu wyróżnia się także pod względem florystycznym. Mimo całkowitego przekształcenia terenu przez działalność górniczą, z upływem lat nastąpiła sukcesja wtórna. Występuje tu 314 gatunków roślin naczyniowych, w tym 22 gatunki rzadkie dla regionu, m.in. oset zwisły, rojownik pospolity, oleśnik górski i lepnica wąskopłatkowa. Występują tu następujące nieleśne zbiorowiska roślin: łąkowe z dominacją rajgrasu wyniosłego (Arrhenatheretum elatioris), zbiorowiska szczelin skalnych na podłożu wapiennym (Asplenietum trichomano-rutae-murariae), zespoły nitrofilnych ziołorośli miejsc ciepłych i suchych oraz ruderalnych, a na wapiennych półkach skalnych – zbiorowiska nawiązujące do zespołów muraw kserotermicznych Festuco-Brometea oraz muraw naskalnych ze związku Allyso-Sedion. Rośnie tu 30 gatunków mszaków, w tym 3 chronione: drabik drzewkowaty, gajnik lśniący i tujowiec włoskolistny.

Poza osobliwościami geologicznymi na terenie rezerwatu znajdują się również liczne stanowiska rzadkich gatunków roślin. Spis flory liczy 175 roślin naczyniowych, tworzących m.in. murawy kserotermiczne i zbiorowiska naskalne z zanokcicą murową i skalną.

Zagrożenia i ochrona Zagrożeniem dla rezerwatu jest naturalna sukcesja drzew i krzewów, która powoduje zarastanie i zacienianie struktur geologicznych i sprzyja erozji. Niepożądane rośliny usuwa się m.in. poprzez wypas owiec. Utrzymuje się pod kontrolą rozprzestrzenianie gatunków inwazyjnych, zwłaszcza rdestowca. Kolejnym zagrożeniem jest nasilona antropopresja.

Udostępnienie turystyczne W sąsiedztwie granic rezerwatu biegnie ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna „Wokół góry Św. Anny”, a teren samego rezerwatu udostępniony został w ramach ścieżki edukacyjnej „Po rezerwacie geologicznym”. W 2020 wybudowano kładki i platformę widokową.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Góra Kategoria:Góra Świętej Anny (województwo opolskie) Kategoria:Wulkany w Polsce