Moskiewski system obrony antybalistycznej – radziecki a następnie rosyjski system obrony balistycznej rozmieszczony wokół Moskwy. Trzonem systemu są rakietowe pociski antybalistyczne wyposażone w głowice termojądrowe. Moskiewski system antybalistyczny przez wiele dziesięcioleci był jedynym na świecie systemem tego typu w czynnej służbie operacyjnej.
Geneza Pierwsze teoretyczne prace nad możliwością utworzenia systemu obrony antybalistycznej rozpoczęły się w Związku Radzieckim w latach 1948–1951 w podległym Ministerstwu Obrony instytucie naukowo-badawczym NII-4. Instytut ten rozpoczął wówczas badania nad wieloma aspektami użycia rakietowych pocisków balistycznych. Równolegle, instytut NII-885 rozpoczął prace nad rozwojem systemu naprowadzania pocisków balistycznych. Praktyczny rozwój programu obrony antybalistycznej rozpoczął się wkrótce po tym, gdy w sierpniu 1953 grupa najwyższych urzędników Ministerstwa Obrony przesłała do Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR) sugestię rozpoczęcia takich prac. Na początku 1954 biuro projektowe nr 1 – wiodący konstruktor rakietowych systemów obrony powietrznej – otrzymał rok na ocenę możliwości budowy systemu obrony antybalistycznej. Jednak już w sierpniu tego roku biuro przedstawiło rezultaty studiów nad możliwościami systemu ABM (ang. Anti-balistic Missile), oparte na najnowszych ówczesnych radzieckich technologiach radarowych oraz osiągnięciach w zakresie rakietowych systemów ziemia-powietrze (SAM – ang. Surface-to-air missile).
System A Po zakończeniu pierwszej fazy badań szefem projektu ABM został Wasilij Grigorijewicz Kisunko, zaś kierowany przez niego departament 30 biura konstrukcyjnego nr 1 został przekształcony w Specjalne Biuro Konstrukcyjne nr 30 (SKB-30), które miało odtąd zajmować się wyłącznie obroną antybalistyczną. W połowie 1956 zakończono serię eksperymentów zmierzających do określenia odporności głowic balistycznych na efekty działania konwencjonalnych bojowych głowic odłamkowych oraz jądrowych. Wtedy też rozpoczęto prace nad eksperymentalnym system antybalistycznym w celu określenia jego efektywności. Rządowy dekret nakazujący rozpoczęcie prac nad takim systemem wydano 17 sierpnia 1956 roku. Prace konstrukcyjne nad systemem znanym jako "system A" rozpoczęto w lipcu 1956 na polu testowym A (Sary-Szagan).
W 1957 roku zainstalowano na poligonie radar dalekiego zasięgu, a w październiku tego roku przeprowadzono pierwsze testowe odpalenie pocisku V-1000 z konwencjonalną głowica odłamkową, zaprojektowanego przez biuro OKB-2. Pocisk ten używał powierzchni aerodynamicznych w celu kontroli pułapu, naprowadzany był zaś komendowo przez radar naziemny. Pełnoskalowe testy Systemu A rozpoczęto w 1959 roku, a 4 marca 1961 roku osiągnięto pierwsze skuteczne przechwycenie rzeczywistego celu – powracającej do atmosfery głowicy pocisku balistycznego pośredniego zasięgu (IRBM) R-12 wystrzelonego z poligonu w Kapustin Jarze.
System A-35 System antybalistyczny A opracowany został przede wszystkim dla eksperymentalnego potwierdzenia zasadniczej możliwości przechwytywania celów balistycznych. Zanim jednak prace nad tym programem wkroczyły w fazę finałową, 8 kwietnia 1958 rządowym dekretem nakazano opracowanie wstępnego projektu systemu obrony antybalistycznej Moskwy. W 1959 roku, Ministerstwo Obrony ZSRR określiło wymagania w zakresie sprawności nowego systemu antybalistycznego, który otrzymał oznaczenie A-35. Zgodnie z tą specyfikacją, system A-35 gwarantować miał przechwycenie kilku wielogłowicowych pocisków balistycznych jednocześnie atakujących Moskwę. Głowice balistyczne tych pocisków przechwytywane miały być poza atmosferą, co oznaczało, iż system A-35 musiał działać w oparciu o inne pociski niż zależne od aerodynamiki pociski V-1000.
Prace eksperymentalne nad nowym systemem dla Moskwy oraz jego pilotażową (testową) wersją Aldan autoryzowane zostały w 1960 roku. Szefem projektu ustanowiony został Kisunko, ranga zaś kierowanego przez niego biura została podniesiona, czego odzwierciedleniem była m.in. zmiana oznaczenia SKB-30 na OKB-30.
W systemie pilotażowym Aldan zamierzano używać opracowanego przez Piotra Gruszina z biura OKB-2 nowego pocisku A-350. Opracowanie jądrowej głowicy dla tego pocisku powierzono instytutowi NII-1011 (Czelabińsk-70). Wraz z publikacją dekretu o rozpoczęciu prac nad systemem A-35 zamknięto wszystkie programy antybalistyczne prowadzone poza biurem OKB-30.
Wstępny projekt A-35 został zaakceptowany jesienią 1962. Zgodnie z tym projektem, System A-35 korzystać miał z głównego centrum dowodzenia, ośmiu radarów wczesnego ostrzegania umieszczonych w okręgu wokół Moskwy oraz 32 stanowisk bojowych. Każde stanowisko bojowe zawierać miało dwukanałowy (cel i pocisk przechwytujący) radar wykrywania i śledzenia (NATO: Try Add), radar naprowadzania oraz osiem wyrzutni pocisków A-350 z konwencjonalnymi głowicami odłamkowymi, podobnymi do zastosowanych w pociskach V-1000. Śledzenie celu wymagało jednoczesnych operacji radarów z trzech różnych stacji (np. sześciu radarów). Systemy radarowe i inne wyposażenie systemu A-35 było podobne do używanego w systemie A. W tej konfiguracji systemu oczekiwano, iż w stanie pełnej gotowości bojowej A-35 będzie mógł jednocześnie przechwycić pięć do sześciu celów (jeden cel oznaczający ostatni stopień napędowy pocisku balistycznego wraz z jego głowicami) atakujących Moskwę z różnych kierunków. Do zniszczenia każdego pojedynczego celu przewidziano wykorzystanie dwóch pocisków przechwytujących.
Budowa systemu A-35 Budowa obiektów systemu wokół Moskwy rozpoczęta została w 1962. Cały system gotowość bojową uzyskać miał 7 listopada 1967. Jednak w trakcie jego rozwoju wniesiono do projektu kilka znaczących modyfikacji. Już w 1963, w celu zwiększenia efektywności użycia radarów, zmniejszono liczbę radarów wymaganych do precyzyjnego śledzenia jednego celu. Zamiast dotychczasowych sześciu radarów śledzących każdy cel w systemie A i pierwszej wersji systemu A-35, zadanie to spełniać miały jedynie dwa radary. W celu kompensacji zredukowanej zmniejszeniem liczby radarów celności pocisków przechwytujących, zastosowano w nich głowice nuklearne o dużej mocy. W tym celu instytut NII-1011 opracował dwa rodzaje głowic. Pierwszy z nich zapewniał w chwili eksplozji dużą emisję neutronową, drugi natomiast – który okazał się skuteczniejszy – zapewniał większą emisję promieniowania rentgenowskiego.
Budowa zrewidowanego systemu A-35 została ukończona w 1964. W tym projekcie zmniejszono liczbę stacji bojowych z 32 do 16. Mimo jednak zmniejszenia ich liczby, nowy system zapewniał jednoczesne przechwycenie sześciu do ośmiu pocisków balistycznych, zamiast pięciu do sześciu – co było celem pierwotnego projektu. Zbudowane wokół Moskwy obiekty systemu zostały w 1965 roku włączone w skład odrębnego korpusu obrony antybalistycznej Wojsk Obrony Powietrznej. Ze względu na napotykane w trakcie budowy systemu trudności techniczne, nie został dotrzymany termin oddania go do służby operacyjnej, określony pierwotnie na listopad 1967 roku. Jeszcze we wrześniu 1967 roku, jedynym funkcjonującym systemem był testowy system Aldan na poligonie Sary-Shagan. Co więcej, testy systemu A dowiodły, że system wokół Moskwy nie jest – bez znacznych zmian – w stanie obronić miasta przed atakiem zmasowanym. Podstawowym problemem w tym zakresie była niezdolność systemu do zwalczania pocisków balistycznych przenoszących niezależnie wcelowywane w różne punkty głowice MIRV oraz środki wspomagające przenikanie przez systemy obrony antybalistycznej – penetration aids. W związku z tymi problemami, po przeprowadzeniu analiz rezultatów testów systemu A, specjalna komisja Ministerstwa Obrony opowiedziała się przeciwko pełnoskalowemu rozmieszczeniu Systemu A-35, a także przeciwko budowie narodowego systemu antybalistycznego Aurora, rozwijanego w tym samym czasie przez OKB-30. Trudności techniczne w trakcie rozwoju moskiewskiego systemu ABM doprowadziły polityczne przywództwo Związku Radzieckiego do zmiany stosunku do idei obrony antybalistycznej. W konsekwencji, proces rozmieszczania systemu A-35 został praktycznie zatrzymany. W szczególności podjęta została decyzja o ograniczeniu liczby radarów wczesnego ostrzegania do zaledwie dwóch jednostek, które zostały już zbudowane w Kubince (NATO: Dog House) oraz Czechowie (NATO: CatHouse). Zmianie stosunku liderów ZSRR do obrony antybalistycznej towarzyszyły znaczące zmiany w rozwoju sowieckiego programu ABM. Jedną z nich byłą zmiana nazwy jednej z subdywizji biura konstrukcyjnego Wympieł na Naukowe Centrum Techniczne (NTT), pod kierunkiem A.G. Basistowa. Nowe centrum zaczęło konkurować z dotychczas prowadzącym program antybalistyczny OKB-30, rozpoczynając prace nad nową strategią obrony Moskwy, przy przyjęciu do wiadomości niemożliwości stworzenia "nieprzenikalnego" systemu ABM. Zgodnie z nową strategią, opracowywano system zdolny do przechwycenia jedynie pojedynczej głowicy bojowej w obronie przed ograniczonym uderzeniem balistycznym. W 1969 utworzono Centralne Zjednoczenie Produkcji Naukowej Wympieł (TsNPO), które powołane zostało do nadzoru nad całością sowieckich programów ABM, BMEWBMEW – Ballistic Missile Early Warning – system wczesnego ostrzegania przed atakiem balistycznym oraz obserwacji kosmicznej. Naczelną pozycję w Wympieł TsNPO uzyskało kierowane przez Basistowa NTT. Zmiany w radzieckim programie uczyniły też możliwym rozpoczęcie w 1969 negocjacji nad ograniczeniem rozwoju systemów antybalistycznych, co doprowadziło do zawarcia przez ZSRR i Stany Zjednoczone traktatu ABM. Podpisany w 1972 traktat ABM ograniczał liczbę rozmieszczonych systemów antybalistycznych każdej ze stron do nie więcej niż dwóch – jeden w do obrony stolicy kraju, drugi natomiast w rejonie lądowej dyslokacji pocisków balistycznych. Podpisany w 1974 dodatkowy protokół do traktatu zredukował liczbę rozmieszczonych systemów do nie więcej niż jednego, wyposażonego w nie więcej niż 100 rakietowych pocisków przechwytujących i ich wyrzutni, oraz nie więcej niż sześciu radarowych kompleksów zarządzania walką.
W 1971, w trakcie prac na traktatem ABM, w budowie znajdowało się osiem z szesnastu stacji bojowych oraz cztery z ośmiu radarów zarządzania walką systemu A-35. Jedynie trzy z tych stacji i jeden radar były jednakże bliskie ukończenia. W tym czasie sprawność systemu A-35 była kwestionowana, w związku z czym – w 1971 roku postanowiono ukończyć wszystkie aktualnie rozpoczęte prace budowlane systemu, anulować natomiast wszystkie prace przewidziane na przyszłość. Zgodnie ze stanowiącym tak dekretem rządowym, system miał zostać adaptowany do celów eksperymentalnych i używany jedynie w ten sposób.
Wejście do służby