thumb|341x341px|Woj. nowogródzkie przed przyłączeniem do Polski Litwy Środkowej
thumb|240x240px|Urząd Wojewódzki Nowogródzki w Nowogródku – widok współczesny thumb|253x253px|Polska, gęstość zaludnienia, 1931 Województwo nowogródzkie – jedno z 16 województw II Rzeczypospolitej w latach 1921–1939. Siedzibą władz województwa był NowogródekDo 15 marca 1921 r. siedzibą była Warszawa ().. Zostało zlikwidowane przez okupacyjne władze radzieckie we wrześniu 1939 roku.
Podział administracyjny Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.
Powiat Powierzchnia[km²] Liczba mieszkańców Siedziba(liczba mieszkańców)baranowicki 3298 161 100 Baranowicze(22 893) duniłowicki (lub duniłowiczowski) (do 1922)13 kwietnia 1922 r. wyłączono powiaty duniłowicki, dziśnieński oraz wilejski i przyłączono do Ziemi Wileńskiej (). 3687 112 717 Duniłowicze(1386) dziśnieński (od Dzisna) (do 1922) 5156 170 342 Głębokie(4514) lidzki21 maja 1929 r. utworzono szczuczyński z części powiatu lidzkiego i grodzieńskiego (). 4258 183 500 Lida(19 490) nieświeski 1968 114 500 Nieśwież(7357) nowogródzki 2930 149 500 Nowogródek(9567) słonimski 3069 126 500 Słonim(16 284) stołpecki 2371 99 400 Stołpce(6569) szczuczyński (od 1929) 2273 107 200 Szczuczyn( 1539) wilejski (do 1922) 3421 103 914 Wilejka(3417) wołożyński 2799 115 500 Wołożyn(6269)
Wojewodowie nowogródzcy Władysław Raczkiewicz 10 października 1921 – 29 sierpnia 1924 Marian Żegota-Januszajtis 29 sierpnia 1924 – 24 sierpnia 1926 Zygmunt Beczkowicz 24 września 1926 – 20 czerwca 1931 Wacław Kostek-Biernacki 1 lipca 1931 – 8 września 1932 Stefan Świderski 8 września 1932 – 2 grudnia 1935 (p.o. do 1933) Adam Korwin-Sokołowski 17 grudnia 1935 – 17 września 1939
Wicewojewodowie Franciszek Zygmunt Godlewski. Marian Sochański (–1937) Alojzy Kaczmarczyk (1937)
Ludność Ludność województwa w 1921 roku wynosiła 822 106 osóbSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom VII, Część I – Województwo Nowogródzkie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923..
Według narodowości: Polacy 443 701 (54%) Białorusini 310 152 (37,7%) ŻydziGłównie w miastach. 56 174 (6,8%) Litwini 9801 (1,2%) Rosjanie 1293 (0,2%)
Według wyznań: prawosławne 421 247 (51,2%) rzymskokatolickie 323 728 (39,4%) mojżeszowe 74 334 (9,0%) muzułmanie 1776 (0,2%)
W roku 1931 stosunki narodowościowe przedstawiały się następującoDrugi Powszechny Spis Ludności z dn. 9.XII.1931 r. mieszkania i gospodarstwa domowe, ludność, stosunki zawodowe: województwo nowogródzkie.: Polacy – 553 859 (52,39%) Białorusini – 413 466 (39,11%) Żydzi – 77 025 (7,29%) inni – 12 797 (1,21%)
Według wyznań: prawosławne 542 333 (51,30%) rzymskokatolickie 424 549 (40,16%) mojżeszowe 82 872 (7,84%)
Ludność województwa nowogródzkiego w 1931 r. w powiatach według deklarowanego języka ojczystego Województwo nowogródzkie Powiat Łącznie PolacyRespondenci podający język polski jako ojczysty. BiałorusiniRespondenci podający język białoruski jako ojczysty. ŻydziRespondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty. innibaranowicki 161 038 74 916 (46,52%) 68 630 (42,62%) 15 034 (9,34%) 2 458 (1,53%)lidzki 183 485 145 609 (79,36%) 19 821 (10,80%) 14 546 (7,93%) 3 509 (1,91%)nieświeski 114 464 27 933 (24,40%) 76 286 (66,65%) 8 754 (7,65%) 1 491 (1,30%)nowogródzki 149 536 35 084 (23,46%) 102 932 (68,83%) 10 326 (6,91%) 1 194 (0,80%)słonimski 126 510 52 313 (41,35%) 62 434 (49,35%) 10 058 (7,95%) 1 705 (1,35%)stołpecki 99 389 51 820 (52,14%) 40 278 (40,53%) 6 341 (6,38%) 950 (0,96%)szczuczyński 107 203 89 462 (83,45%) 10 369 (9,67%) 6 705 (6,25%) 667 (0,62%)wołożyński 115 522 76 722 (66,41%) 32 716 (28,32%) 5 261 (4,55%) 823 (0,71%)Ogółem: 1 057 147 553 859 (52,39%) 413 466 (39,11%) 77 025 (7,29%) 12 797 (1,21%)
Główne miasta: Lida, Baranowicze, Słonim, Nieśwież, Nowogródek i Kleck.
Struktura demograficzna
Miasta i miasteczka Synteza W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. nowogródzkiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).
Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiamiSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIII – Województwo Lwowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924..
Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).
Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś).
Za II Rzeczypospolitej do poczetu miast (gmin miejskich) zaliczano różne grupy miejscowości zależnie od obszaru dawnego zaboru, w których się znajdowały. W województwach wschodnich byłego zaboru rosyjskiego (m.in. w woj. poleskim) po odzyskaniu niepodległości panowało zamieszanie co do charakteru prawnego miejscowości posiadających prawa miejskie/miasteczka. Sprawa ta została częściowo uregulowana różnymi rozporządzeniamiDziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 27 czerwca 1919, Nr. 7, poz. 460.Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 14 sierpnia 1919, Nr. 12, poz. 99.Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 16 sierpnia 1919, Nr. 13, poz. 112.Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 7 listopada 1919, Nr. 32, poz. 345., lecz przepisy były tylko częściowo wykonywaneDane z 1924 roku.. Ostatecznie w woj. nowogródzkim za miasta uznano wszystkie miejscowości posiadające w 1924 roku prawa miejskie bądź te miejscowości o prawach miasteczka, które liczyły ponad 2000 mieszkańców. Jednakże Główny Urząd Statystyczny (na którego danych poniższa tabela jest utworzona) oparł wykaz nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych. Stąd:
Za miasta (prawne) uznano wszelkie miejscowości, które za czasów rosyjskich posiadały ustrój miejski, o ile liczą (w 1923 roku) więcej niż 4000 mieszkańców Za miasteczka (prawne) uznano wszelkie miejscowości o charakterze miasteczkowym z liczbą mieszkańców (w 1923 roku) od 2000 do 4000 mieszkańców Za miasta/miasteczka (prawne) uznano także wszelkie inne miejscowości, na które ustawa miejska (względnie tymczasowa ustawa miejska) została rozciągnięta indywidualnymi rozporządzeniami Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich
W poniższej sortowalnej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczkaPublikacja źródłowa podaje błędnie w tabeli jednostek administracyjnych liczbę miasteczek jako 65 (w przypadku powiatu słonimskiego – 9), w sprostowaniach poprawiono tę liczbę na 64 na (w powiecie słonimskim – 8). województwa nowogródzkiego obu typów (stan na 1923 rok) z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka). W późniejszych latach część najmniejszych miast status miejski utraciła; w wykazie oznaczono znakiem (►) miasta, które w 1937 roku były już wsiami..
Uwaga: Lista nie obejmuje miast i miasteczek powiatów brasławskiegoIstnieje rozbieżność w określaniu początkowej przynależności wojewódzkiej północno-zachodnich gmin powiatu brasławskiego (gminy Brasław, Dryświaty, Dukszty, Opsa, Plusy, Rymszany, Słobódka, Smołwy i Widze). podaje powiat brasławski jako jeden z 5 powiatów (obok wileńskiego, oszmiańskiego, święciańskiego i trockiego) Ziemi Wileńskiej, nad którą objęto władzę państwową w 1922 roku. Natomiast Skorowidz miejscowości RP wydany przez GUS w 1923 roku wylicza powiat brasławski jako jeden z 4 powiatów (obok duniłowickiego, dziśnieńskiego i wilejskiego), które w 1922 roku wydzielono z woj. nowogródzkiego i wcielono do Ziemi Wileńskiej, podając równocześnie szczegółową statystykę dla omawianych gmin według danych z 30 września 1921 roku., duniłowickiego, dziśnieńskiego i wilejskigo, które w latach 1921–1922 wchodziły w skład województwa nowogródzkiego, po czym na mocy ustawy z 6 kwietnia 1922Ustawy z dnia 6 kwietnia 1922 roku o objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską (). zostały 13 kwietnia 1922 włączone do Ziemi Wileńskiej (przekształconej 20 stycznia 1926 w województwo wileńskie – Ustawa z dnia 22 grudnia 1925 r. w sprawie utworzenia województwa wileńskiego.).
Wykaz Stan ludności: na 30 czerwca 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku) Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom VII, Część I – Województwo Nowogródzkie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923 Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach ► = status miejski utracony przed 1937 rokiem