Teratogenność – właściwość niektórych czynników zewnętrznych, określanych jako teratogeny, do wywoływania u rozwijających się organizmów wykraczających poza standardowe zmienności fenotypowych lub różnych defektów czynności metabolicznych, określanych jako wady wrodzone lub potworności.
Teratogenami mogą być zarówno czynniki fizyczne (np. promieniowanie jonizujące), biologiczne (np. niektóre choroby wirusowe), jak również chemiczne (np. niektóre leki).
Czynniki teratogenne dla ludzi +Grupa farmaceutyczna lub nazwa lekuDziałanie teratogenne AntybiotykiFluorochinolony (Ciprofloksacyna)Istnieje zbyt mało danych jednoznacznie przemawiających za teratogennym wpływem chinolonów. Badania wpływu leków tej grupy na inne gatunki ujawniły teratogenny wpływ na układ kostno-stawowy.GryzeofulwinaUdowodnione działanie embriotoksyczne oraz teratogenne u szczurów. Nie został dotąd wykluczony wpływ teratogenny na ludzki płód.Sulfonamidy (Sulfametoksazol, składnik Kotrimoksazolu)Narażenie w trzecim trymestrze ciąży. W związku z kompetycją leku z bilirubiną o wolne miejsca wiązania z albuminami występuje zwiększone ryzyko uszkodzenia jąder podstawy mózgu (kernicterus). Kotrimoksazol sprzyja powstawaniom wad serca i zajęczej wargi. U kobiet ciężarnych HIV (+) podczas terapii antyretrowirusowej stosowanie Kotrimoksazolu sprzyja powstawaniu przepukliny oponowo-rdzeniowej. Leki przeciwmalarycznePirymetaminaU szczurów pirymetamina powoduje rozszczep górnej wargi, skrócenie żuchwy, oligodaktylię i mikroftalmię. U ludzi lek stosowany jest w profilaktyce malarii i w leczeniu toksoplazmozy ośrodkowego układu nerwowego. Pirymetamina jest antagonistą kwasu foliowego. Witaminy i hormonyWitamina ASuplementacja witaminy A w dawce >10.000 IU/d w okresie organogenezy (<9 Hbd) może sprzyjać powstawaniu malformacji ośrodkowego układu nerwowego i twarzoczaszki, wad serca, wad układu moczowo-płciowego oraz aplazji grasicy.Izotretynoina (kwas 13-cis-retinowy)Lek wykorzystywany do leczenia ciężkiej, bardzo ciężkiej i piorunującej postaci trądzika. Retinoidy są naturalnymi sygnalizatorami kształtowania łuków skrzelowych. Hiperwitaminoza A w 4 tygodniu ciąży sprzyja malformacjom twarzoczaszki (defekty oczu, uszu, rozszczep podniebienia i górnej wargi, mikrognatyzm, spłycenie grzbietu nosa, dysmorfizm, hiperteloryzm), malformacjom ośrodkowego układu nerwowego (mikroencefalia, porażenie nerwu twarzowego, wodogłowie, wady kory mózgowej i móżdżku), wadom serca (Tetralogia Fallota, ubytki przegrody międzykomorowej, całkowite przełożenie wielkich pni tętniczych), hipoplazji lub aplazji grasicy. Stosując lek kobieta w wieku rozrodczym musi stosować skuteczną metodę antykoncepcji przez 1 miesiąc przed rozpoczęciem leczenia, podczas leczenia i 1 miesiąc po jego zakończeniu.Etretynat (Tigason)Lek stosowany w leczeniu łuszczycy, jest wysoce teratogenny, utrzymuje działanie teratogenne do 3 lat od zakończenia leczenia (wymaga stosowania leków antykoncepcyjnych). https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/archives/fdaDrugInfo.cfm?archiveid=156405Acytretyna (Neotigason)Lek stosowany w leczeniu ciężkiej łuszczycy i zaburzeń rogowacenia skóry. Jest wysoce teratogenny i utrzymuje działanie teratogenne do 2 lat od zakończenia leczenia (wymaga stosowania leków antykoncepcyjnych). https://leki.urpl.gov.pl/files/Neotigason_10_25.pdfDietylstilbestrol (DES)U córek, których matki zażywały DES, stwierdzany był rak jasnokomórkowy pochwy i szyjki macicy. Stwierdzano u nich również inne malformacje narządów rodnych. Wśród męskiego potomstwa nie odnotowano zwiększonej częstości nowotworów, lecz zauważono zwiększenie częstości malformacji narządów rodnych i zaburzenia zachowania.Estrogen, progesteron w hormonalnej terapii zastępczejU potomstwa męskiego – malformacja zewnętrznych narządów płciowych (spodziectwo, wnętrostwo, wodniak jądra).Metizol (Tiamazol), KarbinazolLeki wykorzystywane w leczeniu nadczynności tarczycy. Metizol może powodować całkowitą atrezję nozdrzy oraz wrodzoną aplazję skóry. Preferuje się bezpieczniejszy Propylotiouracyl, który jednakże charakteryzuje się hepatotoksycznością. Leki antyretrowirusoweZydowudynaWady serca – ubytek przegrody międzykomorowej i rzadszy ubytek przegrody międzyprzedsionkowej. Spodziectwo. Leki przeciwpadaczkoweKwas walproinowy (Walproinian sodu)Płodowy zespół walproinianowy. Rozszczep kręgosłupa, spodziectwo, nieprawidłowy zgryz, opóźnione wyrzynanie zębów stałych, rozszczep podniebienia i wargi górnej (tzw. zajęcza warga), wady serca, wady układu moczowo-płciowego, opóźnienie rozwoju, zaburzenia endokrynologiczne, zniekształcenia kończyn, autyzm.Lamotrygina Lewetiracetam TopiramatNiskie ryzyko teratogenne.KarbamazepinaNiskie ryzyko teratogenne. Rozszczep kręgosłupa. Malformacje twarzoczaszki.Sól lituRyzyko wad serca (ubytek przegrody międzykomorowej, anomalia Ebsteina). Leki układu sercowo-naczyniowegoAspiryna, kwas acetylosalicylowy (ASA)Przedwczesne zamknięcie przewodu tętniczego, przetrwałe nadciśnienie płucne u noworodka, ubytki przegrody międzykomorowej. Zespół Reye’a u noworodków. Mała dawka ASA < 100 mg/d jest akceptowana w ciąży.Kumaryny (Warfaryna, Acenokumarol)Hypoplazja kości nosowej, chondrodysplazja punktowa. Embriopatia kumarynowa występuje u 6–8% płodów, szczególnie gdy są podawane między 6 a 9 tygodniem ciąży. W trzecim trymestrze ciąży sprzyjają krwawieniom u ciężarnej i u płodu, a później u noworodka (choroba czarna noworodków), dlatego gdy zachodzi potrzeba stosowania leków przeciwkrzepliwych w ciąży stosuje się heparyny, a szczególnie heparynę drobnocząsteczkową o dobrym profilu bezpieczeństwa.Inhibitory Enzymu Konwertującego Angiotensynę (IKA); SartanyMalformacja rozwojowa nerek w 2 i 3 trymestrze ciąży oraz nieprawidłowe zrastanie mózgoczaszki. W rezultacie IKA/sartany mogą spowodować małowodzie, które sprzyja deformacjom kończyn, twarzy i hipoplazji płuc.HydralazynaMoże wywoływać toczeń rumieniowaty polekowy i prowadzić do bloku przedsionkowo-komorowego serca płodu.FlekainidMoże powodować hiperbilirubinemię u płodu i w konsekwencji kernikterus.Tiazydy (Hydrochlorotiazyd)Wrodzone wady serca. Leki onkologiczneTalidomidLek niegdyś stosowany u kobiet w ciąży, hamujący poranne mdłości. Wykazuje duże działanie teratogenne (fokomelia, spowodowana hamowaniem angiogenezy w kończynach). Obecnie jest wykorzystywany w leczeniu szpiczaka plazmocytowego.BusulfanIUGR, mikrognatyzm, rozszczep podniebienia, upośledzony rozwój kości czaszki, wady kręgosłupa, wady słuchu, zaburzenia rozwoju dystalnych części kończyn.ChlorambucylMałe działanie teratogenne. Może powodować uszkodzenie siatkówki oka.
Zobacz też efekt uboczny embriotoksyczność niepożądane działanie leku hiperwitaminoza
Przypisy http://www.ihit.waw.pl/talidomid.html.
Kategoria:Farmakologia Kategoria:Ginekologia i położnictwo Kategoria:Psychologia rozwoju człowieka