thumb|250px|Plan greckokatolickiej metropolii halicko-lwowskiej z zaznaczeniem granicy polsko-radzieckiej z 1945 thumb|Cerkiew pw. Przeniesienia Relikwii św. Mikołaja w Króliku Wołoskim, zmieniona w 1947 na magazyn, a następnie porzucona thumb|Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Chyrowej, uratowana dzięki zmianie w kościół rzymskokatolicki thumb|Cerkiew Szymona Słupnika w Chyrzynce, użytkowana jako owczarnia po 1947, częściowo wyremontowana dopiero po upadku PRL thumb|Cerkiew św. Jana Złotoustego w Polanach, obecnie współużytkowana przez katolików obydwu obrządków thumb|Cerkiew św. Onufrego w Posadzie Rybotyckiej, najstarsza cerkiew w Polsce, po 1947 porzucona, wyremontowana dopiero w latach 60. i 80. thumb|Klasztor bazylianów w Warszawie był jedyną posiadającą w PRL osobowość prawną instytucją związaną z Cerkwią greckokatolicką Kościół greckokatolicki w latach 1945–1989 – okres w historii Kościoła Greckokatolickiego w Polsce, w którym Kościół ten początkowo był przeznaczony do likwidacji, a od roku 1957 ledwie tolerowany przez władze. W okresie stalinowskim kapłani Kościoła byli prześladowani i więzieni. Po październiku 1956 roku wierni uzyskali co prawda prawo odprawiania mszy (najczęściej w kaplicach i kościołach rzymskokatolickich lub w budynkach prywatnych), jednak odrodzenie Kościoła greckokatolickiego nastąpiło dopiero po roku 1989, po transformacji ustrojowej.

Zmiana sytuacji Kościoła greckokatolickiego po 1945 16 sierpnia 1945 między Polską a ZSRR został podpisany bilateralny układ graniczny, który przesądził o terytorialnym rozbiciu funkcjonujących przed II wojną światową struktur Kościoła greckokatolickiego. W ZSRR znalazła się cała diecezja stanisławowska oraz archidiecezja lwowska oraz 19 dekanatów diecezji przemyskiej: borysławski, drohobycki, jaworowski, komarnicki, kulikowski, łącki, medenicki, mościski, podbużański, rozłucki, rudecki, samborski, sądowowiszniański, sokalski, starosamborski, starosolski, wielkomostecki, wysocki i żółkiewski. Granica państwowa przecinała dekanaty bełzki, dobromilski, krakowiecki, lutowiski, medycki, niemirowski, rawski, turczański, uhnowski, ustrzycki, wareżski oraz żukowski. Na terenie Polski pozostała Administracja Apostolska Łemkowszczyzny oraz dekanaty diecezji przemyskiej: baligrodzki, birczański, cieszanowski, ciśniański, jarosławski, leski, leżajski, lubaczowski, łupkowski, pruchnicki, przemyski, radymniański oraz sieniawskiZ. Wojewoda, Zarys historii Kościoła greckokatolickiego w Polsce w latach 1944–1989, Nomos, Kraków 1994, , s. 13–14.. Istotne zmiany zaszły również w liczbie wiernych Kościoła. Według danych z połowy lat 30. XX wieku Kościół ten posiadał 3 795 302 wyznawców, w zdecydowanej większości narodowości ukraińskiej lub „rusińskiej”Z. Wojewoda, op.cit., s. 14.. Tymczasem na mocy wzajemnych umów polsko-radzieckich ludność ukraińska miała sukcesywnie wyjeżdżać z Polski do ZSRR, ponadto w 1947 r. w wyniku Akcji „Wisła” ludność ta praktycznie zniknęła z zamieszkiwanych przez siebie do tej pory ziem. Na ich terenie pozostało jedynie kilkanaście tysięcy grekokatolików, przy czym część wróciła na te obszary po oficjalnym zezwoleniu władz na powrotyZ. Wojewoda, op.cit., s. 20.. Na terytorium Polski pozostało łącznie ok. 350 greckokatolickich parafiiHistoria UKGK w XX wieku na stronach eparchii wrocławsko-gdańskiej..

Sytuacja kapłanów greckokatolickich uległa również znaczącemu pogorszeniu ze względu na działalność polskiego podziemia od 1943, reagującego na antypolską akcję UPA na Wołyniu. Ihor Hałagida podaje w ślad za ks. B. Prachem informacje o 31 polskich atakach na greckokatolickie placówki duszpasterskie w roku 1943, w wyniku których zabito trzech kapłanów, zraniono jednego i pobito 16I. Hałagida, Losy ukraińskiego duchowieństwa prawosławnego i greckokatolickiego w czasie konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 1943–1944 (szkic zagadnienia), [w:] Antypolska akcja OUN-UPA 1943–1944. Fakty i interpretacje, Warszawa, Instytut Pamięci Narodowej 2003, , s. 90.. W roku następnym w podobnych okolicznościach śmierć poniosło 11 księżyI. Hałagida, op.cit., s. 90., zaś kolejni zdecydowali się na ucieczkę, także poza granice PolskiI. Hałagida,op.cit., s. 90.. Augustyn Babiak podaje natomiast liczbę ponad 20 zabitych kapłanówA. Babiak, Les Nouveaux Martyrs Ukrainiens du XXème, ..

Represje lat 1944–1956 Kościół greckokatolicki stał się ponadto obiektem szczególnych represji ze strony władz PRL. W swoich działaniach wymierzonych w obrządek bizantyjsko-ukraiński zasadniczo opierały się one na rozwiązaniach zastosowanych w ZSRR. Grekokatolicy byli utożsamiani z nacjonalizmem ukraińskim, walką o ukraińską autonomię kulturalną; ważną rolę odgrywał również promowany w kraju ateizmZ. Wojewoda, op.cit., s. 23..

Likwidacja Kościoła greckokatolickiego w ZSRR O ile jeszcze w 1944 r. władze pozwoliły na uroczysty pochówek greckokatolickiego metropolity Andrzeja Szeptyckiego, od wiosny 1945 wzmogły się ataki na episkopat greckokatolicki oraz aresztowania jego hierarchów. Kościołowi greckokatolickiemu zarzucono współpracę z UPA, kolaborację z Niemcami oraz działalność antyradzieckąZ.Wojewoda, op.cit., s. 24.. W więzieniach znaleźli się arcybiskup Josyf Slipyj, biskup-sufragan lwowski Nykyta Budka, biskup stanisławowski Grzegorz Chomyszyn, biskup-sufragan stanisławowski Iwan Latyszewski oraz wizytator apostolski Wołynia biskup Mikołaj Czarnecki. Wszyscy oni, poza arcybiskupem, zmarli w łagrach lub bezpośrednio po uwolnieniu z nich z powodu poniesionego uszczerbku na zdrowiu.

Wkrótce po fali aresztowań do Lwowa przybyła grupa duchownych prawosławnych, by przejąć greckokatolicką katedrę św. Jura we Lwowie oraz kilka innych należących do grekokatolików obiektów. W prasie w maju 1945 wydrukowany został apel patriarchy moskiewskiego i całej Rusi Aleksego wzywający Kościół greckokatolicki do zerwania unii z Rzymem i przejścia na prawosławieZ. Wojewoda, op.cit., s. 25.. W odpowiedzi na niego „spontanicznie” powstał Komitet Inicjatywny, mający w praktyce doprowadzić do realizacji apelu z ks. Hawryło Kostelnykiem, ks. Mychajło Melnykiem oraz ks. Antonim Pelwećkym na czele. Grupa ta, sterowana z ZSRR, została uznana przez Radę Komisarzy Ludowych za pełnoprawnego administratora całego majątku greckokatolickiego. W oficjalnych dokumentach wydawanych przez grupę znajdowały się słowa potępienia wobec unii brzeskiej i nacjonalizmu ukraińskiego, grupa zaczęła również aktywnie gromadzić swoich zwolenników z grona księży greckokatolickich. Ci z nich, którzy formalnie ją poparli, otrzymywali zaświadczenia chroniące przed represjami tajnej policjiJ. Krętosz, Wschodnie obrządki katolickie w Polsce, Księgarnia św. Jacka, Katowice 2008, , s. 72.. 29 lutego 1946 w Ławrze Kijowsko-Peczerskiej delegacja Komitetu Inicjatywnego oficjalnie przyjęła prawosławie. Wcześniej patriarcha mianował ks. Melnyka i ks. Pelwećkiego biskupamiJ. Krętosz, op.cit., s. 72.. 8 marca 1946 we Lwowie zwołano „sobór”, na którym formalnie zlikwidowano cerkiew greckokatolicką, ogłoszono akces jej wiernych do prawosławia, przekazano również Kościołowi prawosławnemu całe mienie greckokatolickie. Postanowienia tego zjazdu nie były ważne kanonicznie, a jego obrady odbywały się pod ścisłą kontrolą NKWDI. Szaban, <<Pseudosobór>> lwowski i jego konsekwencje z perspektywy 60 lat.. Pseudosobór opublikował również listę księży, którzy do tej pory „dobrowolnie” (w praktyce w większości pod przymusem) porzuciła Unię. Z ogólnej liczby 3783 duchownych tylko około 30% znalazło się w tym zestawieniuJ. Krętosz, op.cit., s. 73..

Represje ze strony władz PRL Kontynuując działania wrogie grekokatolikom zainicjowane w ZSRR, w Polsce 19 i 26 września 1945 aresztowani zostali biskup diecezji przemyskiej Jozafat Kocyłowski oraz biskup sufragan Grzegorz Łakota, przekazani następnie władzom ZSRR. Początkowo obydwaj nie zostali uwięzieni, usiłowano jedynie przekonać ich do przejścia na prawosławie lub przynajmniej wydania memoriału, w którym nawoływaliby Ukraińców w Polsce (w tym księży greckokatolickich) do wyjazdu do ZSRRB. Bociurkiw, The Ukrainian Greek Catholic Church and the Soviet State (1939–1950), Canadian Institute of Ukrainian Studies Press, Edmonton-Toronto 1996, , s. 208.. Mimo protestów Episkopatu PolskiBohdan Bociurkiw twierdzi, iż ze strony polskiej nie było żadnego sprzeciwu wobec zatrzymania hierarchów greckokatolickich. Zob. B. Bociurkiw, The Ukrainian Greek Catholic Church and the Soviet State (1939–1950), Canadian Institute of Ukrainian Studies Press, Edmonton-Toronto 1996, , s. 208., podkreślającego przynależność obydwu duszpasterzy do struktur Kościoła katolickiego, ich odmowa konwersji stała się przyczyną ponownego uwięzienia, a następnie pokazowego procesu. Obydwaj otrzymali wysokie wyroki więzienia, w czasie odbywania których zmarliJ. Krętosz, op.cit., s. 80.. W październiku 1945 zlikwidowane zostało Greckokatolickie Seminarium Duchowne w Przemyślu oraz stowarzyszenia „Diecezjalna Pomoc” oraz „Instytut Wdów i Sierot po Księżach”. Rektor seminarium ks. Iwan Kuzycz oraz prepozyt kapituły przemyskiej ks. Roman Reszetyło również zostali uwiezieniZ. Wojewoda, op.cit., s. 30.. W Polsce pozostało łącznie około stu (podawane są liczby od 90 do 120 kapłanów) księży greckokatolickich, dalszych 22 trafiło do obozu w Jaworznie pod zarzutem współpracy z UPA (zarzut ten, choć często słuszny, rozciągano również na księży jedynie udzielających posługi kapłańskiej oddziałom ukraińskiej partyzantki). Ostatni kapłan opuścił Jaworzno w 1949. Inne osoby duchowne zostały internowane, Bociurkiw podaje tutaj liczby 14 kapłanów, 16 sióstr służebniczek oraz dwóch bazylianów; wszystkie te osoby zostały przewiezione do Polski po przejęciu przez stalinistów władzy na Słowacji i rozpoczęciu nowych prześladowań grekokatolikówB. Bociurkiw, The Ukrainian..., s. 209–210.. thumb|Prawosławna cerkiew w Komańczy, do 1961 czynna parafia greckokatolicka