thumb|upright=1.3|Mapa Białorusi (1997 rok) Historia Białorusi – obejmuje dzieje białoruskiego państwa, narodu oraz ziem wchodzących dziś w skład Republiki Białorusi od czasów pierwszych migracji słowiańskich na te ziemie po XXI wiek.

Prehistoria ziem białoruskich thumb|upright=1.3|Zasięg kultury miłogradzkiej thumb|upright=1.3|Słowianie wschodni w VIII–IX wieku Na ziemiach dzisiejszej Białorusi człowiek pojawił się w środkowym paleolicie. W schyłkowym jego okresie ludność zakładała siedziby w pobliżu rzek. Ich pozostałości odkryto w pobliżu Berdyża nad Sożem i Jurewicz nad Prypecią. W pierwszej lokalizacji odnaleziono pozostałości po trzech domostwach o powierzchni 4,5×3,5 m, 4,5×4,6 m oraz 11×5,2 m. Ich klepiska znajdowały się kilkadziesiąt centymetrów poniżej poziomu gruntu. Obok jednego z domostw odkryto kości zwierząt, w tym mamuta. Ludność paleolityczna zajmowała się zbieractwem i łowiectwem. Polowano na mamuty, jelenie, dziki, tury, wilki, konie i zające, łowiono także ryby i ptaki. Znaleziono rysunki, ukazujące zarówno sceny z polowań, jak i życia codziennego. W kulcie dużą wagę przywiązywano do zjawisk przyrodniczych. Z czasem system wierzeń wzbogacił o kult przodków: znalezione groby zawierały szczątki zmarłych w pozycji śpiącej na boku lub z podkurczonymi nogami w otoczeniu przedmiotów codziennego użytku. Miejsca pochówku przykryte były kośćmi mamutów. Pod koniec paleolitu nastąpił wzrost liczby ludności, czego skutkiem były migracje i osiedlanie się wzdłuż rzek Dniepru, Soży, Dzisny i Prypeci.

Na przełomie V i IV tysiąclecia p.n.e. na ziemiach białoruskich rozpoczęła się epoka neolityczna. Przez prawie dwa tysiąclecia trwał proces kolonizacji i osiedlania się ludności na obszarach dzisiejszej Białorusi, o czym świadczy odkrycie około pół tysiąca osad, zlokalizowanych przeważnie nad rzekami i jeziorami. W obrębie jednej osady znajdowało się kilka domostw, położonych w odległości kilkudziesięciu metrów od siebie. W neolicie nastąpił rozwój rolnictwa i rzemiosła, w którym na szeroką skalę wykorzystywano drewno i glinę. Społeczeństwo neolityczne składało się z kilku grup plemiennych, a ich nazwy określa się na podstawie cech charakterystycznych, ustalonych w wyniku badań archeologicznych. Plemię dzieliło się na rody, w których główną rolę odgrywały kobiety, zajmujące się prowadzeniem domu i uprawą roli.

Epoka brązu rozpoczęła się na Białorusi w drugiej połowie III tysiąclecia p.n.e. Na terenach białoruskich nie odkryto pozostałości po produkcji wyrobów z brązu i miedzi. Nieliczne znalezione narzędzia pracy i ozdoby datowane są na II i I tysiąclecia p.n.e. Ludność należała do kręgu kultury ceramiki sznurowej. Zmarłych chowano na dwa sposoby: palenie i grzebanie. Na podstawie badań kurhanu w pobliżu wsi Chodasawiczy zrekonstruowano obrzęd pogrzebowy: na placu rozpalano ognisko i wykopywano dół, do którego wsypywano popiół i umieszczano zwłoki w pozycji na boku. Niekiedy ciało zmarłego malowano. Do grobu wkładano przedmioty życia codziennego, narzędzia pracy, broń i pokarm. Wyposażenie grobu zależało od płci i statusu społecznego (bogatsze były pochówki mężczyzn i wodzów). Nad mogiłami wznoszono drewnianą konstrukcję dachową. Na kilku takich grobach niekiedy usypywano kurhan o wysokości od 0,45 do 3 m. Rozwinęło się budownictwo. Budynki na palach odkryto nad jeziorami Uła i Wejna.

Wczesna epoka żelaza trwała na ziemiach białoruskich od drugiej połowy II tysiąclecia p.n.e. do VIII–VII wieku p.n.e. Obecność złóż rudy żelaza przyczyniło się do rozwoju produkcji wyrobów żelaznych we wszystkich osadach z tego okresu. Wykorzystywano do niej niewielkie obłożone gliną piece i węgiel drzewny. Powietrze, wtłaczane do pieców hutniczych przy pomocy miechów kowalskich, rozgrzewało jego zawartość do 900°, wskutek czego metal spływał na dno pieca. Dzięki żelaznym narzędziom pracy usprawniono rolnictwo. Nowe połacie ziemi pozyskiwano metodą wyrąbywania żelaznym toporem lasów i wypalania drzew, co użyźniało ziemię. Glebę spulchniano motykami, obsiewano i bronowano. Zanim ziemia wyjałowiała się (2–3 lata), tą samą metodą przygotowywano następne pole, poprzednie zaś porzucano. Zmalało znaczenie polowania, gdyż rozwinęła się hodowla krów, kóz, koni, świń i owiec. Zmienił się ustrój społeczeństwa: matriarchat ustąpił przed patriarchatem. Zanikała wspólnota pierwotna, jej miejsce zajmował ustrój plemienny. Wielkie rody rozpadały się. Społeczeństwo dzieliło się na samowystarczalne wielkie rodziny, składające się z kilkudziesięciu członków. Ponieważ rozwój rolnictwa umożliwił magazynowanie żywności, pojawiło się pojęcie własności. Potrzeba obrony dóbr spowodowały powstanie w VI–V wieku p.n.e. pierwszych grodów obronnych i wyłonienia klasy wojowników. Ich zgromadzenia zyskały najwyższą władzę, toteż rozwinęła się demokracja wojenna. Stan posiadania i toczone wojny przyczyniły się do rozwarstwienia społeczeństwa. Pojawiło się niewolnictwo. Ewolucja społeczeństwa najwcześniej rozpoczęła się na południu i północy Białorusi, gdzie przebiegały główne szlaki wodne: Dniepr, Prypeć, Berezyna, Niemen i Dźwina, i była uwarunkowana położeniem geograficznym ziem dzisiejszej Białorusi, sąsiadujących od południa z wojowniczymi Scytami i Sarmatami, zaś od północy z ludnością skandynawską.

W epoce żelaza rozwinęły się dwie kultury archeologiczne: miłogradzka i zarubiniecka. Pierwsza, datowana na VII–I wiek p.n.e., obejmowała swoim zakresem dzisiejszy obwód homelski i częściowo obwody miński, brzeski i mohylewski. Osadnictwo kultury miłogradzkiej skupiało się w dorzeczach Dniepru i Prypeci, przy czym nad Dnieprem było bardziej gęste niż nad bagnistą Prypecią, gdzie osady wznoszono na pagórkach. Pod koniec I tysiąclecia tereny białoruskie znalazły się pod wpływem kultury zarubinieckiej. Podstawą gospodarki społeczeństw tych kultur były rolnictwo i hodowla, ludność utrzymywała także stosunki handlowe z południowymi i południowo-zachodnimi sąsiadami.

Wierzenia ludności prehistorycznej, zamieszkałej na terenach białoruskich, wpisują się w ogólne wyobrażenie nauki o systemie wierzeń ówczesnych społeczeństw. Czczono słońce i księżyc. Przejawem tego kultu są późniejsze ornamenty ludowe. Dla ochrony przed siłami natury używano amuletów z kłów dzikich zwierząt: niedźwiedzi, wilków, dzików i bobrów. Odkryte figurki byków i koni świadczą o kulcie zwierząt. Wierzono w dobre i złe duchy, którym składano ofiary. Istniał kult przodków, wyrażany umieszczaniem w pobliżu pochówków idoli i odprawianiem przed nimi obrzędów.

Przypuszczalnie początkowo Bałtowie i Słowianie stanowili jedną bałto-słowiańską wspólnotę językową i w I tysiącleciu p.n.e. stworzyli kulturę ceramiki kreskowej (być może i kołoczyńską). W pierwszej połowie I tysiąclecia Bałtowie znad górnego Dniepru, Sożu i Berezyny ruszyli nad Bałtyk. W ślad za nimi na zachód posuwały się plemiona słowiańskie, które osiadły na ziemiach białoruskich w drugiej połowie I tysiąclecia. Niemniej pierwsze historyczne wzmianki o nich pojawiły się w źródłach pisanych w X wieku. Konstantyn VII Porfirogeneta wspominał o Krywiczach, Dregowiczach, Siewierzanach i Drewlanach.

Osadnictwo plemienne W drugiej połowie I tysiąclecia na ziemie białoruskie zaczęły napływać plemiona słowiańskie, tworząc początkowo niewielkie enklawy na obszarach, zamieszkałych przez plemiona bałtyckie. Prawdopodobnie około VI wieku, na południowe tereny dzisiejszej Białorusi przywędrowały plemiona Dregowiczów. Po osiedleniu się na północnym Polesiu rozpoczęli kolonizację drogą wodną wzdłuż Prypeci i jej dopływów, by w dalszym etapie swojej ekspansji dotrzeć aż do lewego brzegu Niemna. Wyraźne ślady archeologiczne bytności Dregowiczów na południowo-zachodnich obszarach Białorusi datowane są na IX–X wiek. W górnym dorzeczu Dniepru nad górną Dźwiną i górną Berezyną od VI wieku osiedlali się Krywicze, wypierając z tych terytoriów Bałtów i zatrzymując się w trakcie swej ekspansji na prawym brzegu Niemna. Z czasem ukształtowała się granica pomiędzy Słowianami a Bałtami, która przebiegała wzdłuż linii grodów Merecz, Ejszyszki i Oszmiana, jeziora Świr aż po górną Dzisnę. W VI–VII wieku wzdłuż Sożu rozpoczęli swoją wędrówkę Radymicze, także wchłaniając w następnych dwóch stuleciach miejscowych Bałtów i osiedlając się między Dnieprem, Desną a Sożem.

Słowianie w trakcie swojej ekspansji na ziemiach białoruskich przyjmowali niektóre elementy kultury bałtyckiej, przejawiające się przede wszystkim w sposobie grzebania (np. kamienne kurhany nad Niemnem), oraz nazwy wód.

Średniowiecze W IX wieku na ziemiach białoruskich ukształtowały się stosunki feudalne. W miejsce wielkich związków plemiennych powstały księstwa, jak północne połockie i południowe turowskie. Wzrosło zagęszczenie grodów. Poza Połockiem i Turowem wśród najstarszych wymieniane są Nowogródek i Brześć.

Już w 862 roku kroniki wspominają o Połocku, dużym mieście, dorównującym pod względem zamożności Kijowowi i Nowogrodowi Pskowskiemu. W X wieku rozpoczęła się chrystianizacja Słowian, zakończona jednak później, bo dopiero w XV–XVI wieku. Zabytki piśmiennictwa świadczą, że do XIII wieku ukształtowały się podstawy języka białoruskiego, choć teza ta kwestionowana jest przez dużą część badaczy. thumb|upright=1.3|Wielkie Księstwo Litewskie w XIII–XV wieku Przez kilkaset lat przodkowie dzisiejszych Białorusinów mieli swój udział w tworzeniu (wraz z Litwinami i Polakami) Wielkiego Księstwa Litewskiego – wbrew nazwie zamieszkanego w większości przez Słowian Wschodnich. Na państwo Witolda Wielkiego składały się m.in. takie ziemie jak Ruś Biała, Ruś Czarna („czarna”, bo „pogańska” – okolice Nowogródka). Wielkie Księstwo Litewskie sięgało od Bałtyku (Żmudź) aż po Morze Czarne (Półwysep Krymski z okolicami). Warto zwrócić uwagę, że w niektórych anglojęzycznych publikacjach Białoruś określa się słowem „Litva” zamiast tradycyjnego określenia „Belarus” lub budzącego skojarzenia raczej z carską Rosją niż krajem między Bugiem a Dnieprem „White Russia” („polska” Litwa zaś to po angielsku „Lithuania”) – ma to podkreślić historyczny związek Białorusi z tradycją Wielkiego Księstwa Litewskiego. Język ruski (niektórzy badacze mówią o „starobiałoruskim”) był do 1699 roku językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W 1410 roku oddziały z „Białej Rusi” brały udział w wielkiej wojnie z zakonem krzyżackim.

Nowożytność

thumb|upright=1.3|„Mapa radziwiłłowska” Wielkiego Księstwa Litewskiego, rys. Tomasz Makowski, wyd. Willem Blaeu, 1613 thumb|upright=1.3|Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego po I rozbiorze, rys. Tobias Lotter, 1780 thumb|upright=1.3|Rzeczpospolita Obojga Narodów około roku 1619 W wyniku unii lubelskiej z 1569 roku powstało wspólne państwo polsko-litewskie, którego Białoruś byłą częścią aż do 1795 roku. Tereny białoruskie wraz z Litwą etnograficzną składały się na Wielkie Księstwo Litewskie, które posiadało niezależną od Korony armię, skarbowość oraz część ważniejszych urzędów (hetman, kanclerz). Na Białorusi obradowały sejmy Rzeczypospolitej oraz mieścił się Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego z siedzibami w Grodnie i Mińsku. To tutaj na tzw. sejmie grodzieńskim w 1793 roku pod dyktatem rosyjskim zatwierdzono II rozbiór Polski oraz uchwalono tzw. prawa kardynalne Rzeczypospolitej.

Panowanie rosyjskie

thumb|upright=1.3|Królestwo Kongresowe i zachodnie gubernie rosyjskie w 1902 roku