thumb|250px|Budynek WSR przy ul. Koszykowej w Warszawie, gdzie zostało skazanych najwięcej osób w Polsce thumb|Gmach Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi, ul. Sienkiewicza 21 Wojskowe sądy rejonowe (WSR) – sądy utworzone na podstawie dekretu PKWN z 23 września 1944 oraz rozkazu organizacyjnego nr 023/org Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego i Ministra Obrony Narodowej marsz. Michała Żymierskiego z 20 stycznia 1946 (podpisali go też zastępca naczelnego dowódcy gen. Marian Spychalski oraz szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego gen. Władysław Korczyc).

Powołano 14 rejonowych prokuratur i sądów wojskowych w: Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Kielcach (początkowo z siedzibą w Radomiu), Krakowie, Koszalinie (z siedzibą w Szczecinie; przekształcony w maju 1946 w WSR w Szczecinie, w Koszalinie utworzono zaś wydział zamiejscowy tego sądu), Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Poznaniu, Rzeszowie, Warszawie i Wrocławiu. W 1950, ze względu na zmiany w administracyjnym podziale kraju utworzono trzy dodatkowe WSR: w Opolu, Zielonej Górze i ponownie Koszalinie.

Część historyków prawa uważa, że Wojskowe Sądy Rejonowe powołane zostały de facto w sposób bezprawny, gdyż dekret „Prawo o ustroju sądów wojskowych” z 29 września 1936, na które powołano się, tworząc WSR, przewidywał co prawda istnienie organów sądowniczych o takiej nazwie, lecz miały one zupełnie inny charakter i inne kompetencje.

Pierwsi szefowie wojskowych sądów rejonowych thumb|250px|W tym budynku znajdował się WSR w Szczecinie WSR w Białymstoku – kpt. Włodzimierz Ostapowicz WSR w Bydgoszczy – kpt. Stanisław Stasica WSR w Gdańsku – płk Piotr Parzeniecki WSR w Katowicach – mjr Stanisław Baraniuk WSR w Kielcach – mjr Michał Kowalski WSR w Krakowie – mjr Zbigniew Zawistowski WSR w Lublinie – mjr Wacław Trzepiński WSR w Łodzi – kpt. Mikołaj Nippe WSR w Olsztynie – mjr Jan Krzechowiec WSR w Poznaniu – mjr Władysław Garnowski WSR w Rzeszowie – mjr Stanisław Mercik WSR w Szczecinie –mjr Filip Feld WSR w Warszawie – ppłk Beniamin Karpiński WSR we Wrocławiu – mjr Bronisław Ochnio

Z dniem 5 sierpnia 1954 zostały rozwiązane sądy w Kielcach, Koszalinie i Rzeszowie, natomiast reszta z dniem 31 sierpnia 1955.

WSR w Koszalinie przekształcono w Wydział Zamiejscowy WSR w Szczecinie.

Skazani thumb|250px|Tablica pamiątkowa na budynku WSR w Warszawie, ul. Koszykowa 82 WSR upoważnione zostały do rozpatrywania spraw karnych nie tylko przeciwko żołnierzom i funkcjonariuszom Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Wojsk Ochrony Pogranicza (od 1949) i funkcjonariuszom Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego czy Milicji Obywatelskiej, ale także osobom cywilnym oskarżonym o tzw. „zbrodnie stanu”. Najczęściej byli to prawdziwi lub wyimaginowani przeciwnicy systemu komunistycznego, żołnierze różnych formacji polskiego podziemia niepodległościowego i partyzanci Ukraińskiej Powstańczej Armii. WSR uważane są za jeden z najbardziej represyjnych organów sądowniczych w stalinowskiej Polsce. Oskarżonym wymierzano niejednokrotnie kary wieloletniego więzienia lub karę śmierci. Z dotychczasowych badań wynika, że WSR wydały ok. 3500 wyroków śmierci (ponad 1300 wykonano). Większość z nich zapadła z powodów politycznych.

Skazani na karę śmierci WSR w Białymstoku 273 orzeczonych, 146 wykonanych (53,48%) WSR w Bydgoszczy 127 orzeczonych, 38 wykonanych (29,92%) WSR w Gdańsku 59 orzeczonych, 17 wykonanych (28,81%), WSR w Katowicach 264 orzeczone, 154 wykonanych (58,33%) WSR w Kielcach 163 orzeczone, 47 wykonanych (28,83%) WSR w Krakowie 392 orzeczone, 172 wykonanych (43,88%) WSR w Koszalinie 7 orzeczonych, 2 wykonane (28,57%) WSR w Lublinie 313 orzeczonych, 112 wykonanych (35,78%) WSR w Łodzi 201 orzeczonych, 65 wykonanych (32,34%) WSR w Olsztynie 66 orzeczonych, 10 wykonanych (15,5%) WSR w Opolu 9 orzeczonych, 5 wykonanych (55,55%) WSR w Poznaniu 189 orzeczonych, 76 wykonanych (40,21%) WSR w Rzeszowie 122 orzeczonych, 20 wykonanych (16,39%) WSR w Szczecinie 96 orzeczonych, 43 wykonanych (44,79%) WSR w Warszawie 878 orzeczonych, 328 wykonanych (37,36%) WSR we Wrocławiu 309 orzeczonych, 136 wykonanych (44,01%) WSR w Zielonej Górze 15 orzeczonych, 5 wykonanych (33,33%)

Od kilku lat Instytut Pamięci Narodowej publikuje wykazy osób skazanych przez WSR na karę śmierci z powodów politycznych: T. Bereza, P. Chmielowiec, Skazani na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Rzeszowie w latach 1946–1954, Rzeszów 2004. T. Kurpierz, Skazani na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Katowicach 1946–1955, Katowice 2004. F. Musiał, Skazani na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie 1946-1955, Kraków 2005. K. Szwagrzyk, Skazani na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy we Wrocławiu 1946–1955, Wrocław 2002. J. Żelazko, „Ludowa” sprawiedliwość. Skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi (1946–1955), Łódź 2007 D. Burczyk, I. Hałagida, A. Paczoska-Hauke, Skazani na karę śmierci przez Wojskowe Sądy Rejonowe w Bydgoszczy, Gdańsku i Koszalinie 1956-1955, Gdańsk 2009.

Przypisy

Bibliografia B. Łukaszewicz, Wojskowy Sąd Rejonowy w Olsztynie 1946–1955. Szkice do monografii, Olsztyn 2000. F. Musiał, Polityka czy sprawiedliwość? Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie (1946–1955), Kraków 2005. K. Szwagrzyk, Prawnicy czasu bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944-1956, Kraków–Wrocław 2005. M. Zaborski, Ustrój sądów wojskowych w Polsce w latach 1944–1955, Lublin 2005.

Linki zewnętrzne

Kategoria:Sądy rejonowe w Polsce Kategoria:Sądownictwo ludowego Wojska Polskiego