thumb|200px|Pakuły konopne Pakuły – jeden z półproduktów otrzymywany podczas mechanicznego przerobu słomy lnianej lub konopnej, rzadziej juty. Są to krótkie włókna o długości poniżej 30 cm, wykorzystywane do produkcji przędz zgrzebnych. Tworzą odpad włókienniczy (ang. tow) powstający przy oddzielaniu włókien długich i charakteryzują się większą grubością, zmienną długością oraz większą zawartością paździerzy niż włókno przeznaczone na przędzę wysokiej jakości.

Pakuły wykorzystuje się m.in. do produkcji grubych przędz zgrzebnych, jako wypełnienie tapicerskie, materiał izolacyjny oraz jako tradycyjne szczeliwo połączeń gwintowanych w instalacjach wodnych, grzewczych i gazowych.

Charakterystyka

Pakuły tworzą mieszaninę krótkich, nieregularnych włókien o zróżnicowanej długości i grubości, zwykle mocniej zanieczyszczonych resztkami zdrewniałych części łodygi (paździerzami) niż włókna długie. Ze względu na stopień zanieczyszczenia w praktyce tapicerskiej wyróżnia się kilka klas pakuł; za najbardziej przydatne do wypełniania mebli uchodzą pakuły pierwszego gatunku, uzyskiwane podczas ostatnich etapów czesania włókna.

Barwa pakuł zależy od surowca: pakuły konopne mają zazwyczaj odcień szarozielonkawy, natomiast lniane – barwę beżową; materiał cechuje się też charakterystycznym, często intensywnym zapachem wynikającym m.in. z obecności produktów rozkładu substancji organicznych, w tym kwasu masłowego. Włókna te są dobrze chłonne, względnie sprężyste i dzięki strukturze porowatej wykazują korzystne właściwości termoizolacyjne oraz zdolność do pochłaniania wilgoci i jej stopniowego oddawania, co wykorzystuje się w materiałach izolacyjnych na bazie lnu i konopi.

Surowiec i produkcja

Pakuły powstają podczas mechanicznego przerobu słomy lnu i konopi, obejmującego m.in. łamanie, międlenie i czesanie włókna. W procesie tym z mieszaniny włókien oddziela się długie, równoległe pasma przeznaczone na przędzę wysokiej jakości, natomiast krótsze fragmenty (poniżej 30 cm) wraz z pozostałościami paździerzy tworzą pakuły (ang. tow).

W zależności od dalszego przeznaczenia pakuły sprzedawane są luzem (w kłębach), w formie sprasowanych bel lub jako splecione warkocze i motki ułatwiające dozowanie przy uszczelnianiu połączeń gwintowanych.

Zastosowanie Pakuły w praktyce instalacyjnej

Pakuły lniane (rzadziej konopne) należą do najstarszych materiałów uszczelniających stosowanych w instalacjach wodnych, grzewczych i gazowych; w połączeniu z pastą uszczelniającą tworzą elastyczne szczeliwo zdolne do wypełniania większych luzów gwintów niż taśmy PTFE. Instrukcje producentów zalecają równomierne nawinięcie włókien na oczyszczony gwint, a następnie pokrycie pakuł odpowiednią pastą uszczelniającą i skręcenie połączenia.

W praktyce instalatorskiej pakuły stosuje się zazwyczaj razem z pastami uszczelniającymi danego producenta; zestawy tego typu są przeznaczone do połączeń gwintowanych w instalacjach wody, centralnego ogrzewania oraz gazowych, w których temperatura medium nie przekracza około 130 °C. Niektóre wyroby tego typu posiadają atesty higieniczne Państwowego Zakładu Higieny dopuszczające ich stosowanie w instalacjach wody pitnej.

Przed wprowadzeniem nowoczesnych past uszczelniających pakuły przy połączeniach gwintowanych impregnowano często mieszaniną minii ołowiowej i pokostu, co zapewniało dobrą ochronę antykorozyjną, ale wiązało się z użyciem toksycznego tlenku ołowiu. Współczesne regulacje środowiskowe i zdrowotne ograniczyły stosowanie farb ołowiowych, a producenci past uszczelniających zastąpili je preparatami pozbawionymi ołowiu.

Kalfatrowanie (oakum)

Specyficzną postacią pakuł stosowanych jako materiał uszczelniający są tradycyjne szczeliwa kalfaterskie (ang. oakum), czyli włókna konopne, lniane, jutowe lub manilowe, skręcone w pasma i nasączone smołą drzewną albo innym lepiszczem dziegciowym. Źródła historyczne dotyczące rozwoju upraw roślin włóknistych w Polsce wspominają, że pakuły konopne wytwarzane w kraju były eksportowane m.in. przez Gdańsk jako materiał do uszczelniania poszycia statków.

W budownictwie okrętowym oakum stanowiło podstawowy materiał kalfaterski: impregnowane pakuły wbijano za pomocą dłut kalfaterskich i młotków w szczeliny między deskami poszycia i pokładu oraz w stykach elementów metalowych, a następnie powierzchnię spoiny zalewano gorącą smołą lub lepikiem, co zapewniało wodoszczelność konstrukcji . W literaturze anglojęzycznej opisuje się, że w nowoczesnych zastosowaniach morskich włókna do produkcji oakum pozyskuje się z konopi lub juty, a tradycyjnym środkiem impregnującym była smoła sosnowa typu Stockholm tar lub inne substancje smoliste.

Oakum stosowano również jako szczeliwo w złączach kielichowych rur żeliwnych w instalacjach kanalizacyjnych. Po złożeniu rur włókna pakuł upychano w kielichu, a następnie zalewano złącze roztopionym ołowiem, tworząc tzw. połączenie lead and oakum, w którym pakuły pęczniały i uszczelniały szczelinę, natomiast ołów dociskał wypełnienie i stabilizował mechanicznie połączenie. Tego typu połączenia były powszechnie stosowane przed upowszechnieniem nowoczesnych uszczelnień gumowych, takich jak uszczelki pierścieniowe i o-ringi.

Historycznie włókna do produkcji oakum pozyskiwano poprzez rozpruwanie i rozczesywanie zużytych, nasmołowanych lin konopnych i innych lin takielunkowych, które po rozplątaniu skręcano ponownie w luźne pasma stanowiące wypełnienie szczelin. Czynność ta, określana jako picking oakum, była w XIX wieku rozpowszechnionym, żmudnym zajęciem w przytułkach i więzieniach na obszarze Wielkiej Brytanii i Irlandii, gdzie kierowano do niej m.in. osoby zbyt słabe do cięższych robót.

Współcześnie produkowane szczeliwa typu oakum w dalszym ciągu powstają z włókien naturalnych (konopie, len, juta lub włókna manilowe) i oferowane są w postaci skręconych sznurów lub zwiniętych kłębków, przeznaczonych do uszczelniania szczelin w tradycyjnych konstrukcjach drewnianych (domy z bali, łodzie i jachty drewniane), wokół ościeży okiennych i drzwiowych, a także w specjalistycznych zastosowaniach instalacyjnych. W literaturze instalacyjnej zwraca się uwagę, że oakum obecne w starych złączach kielichowych rur żeliwnych może zawierać azbest, przez co jego usuwanie wymaga stosowania specjalnych procedur oraz zachowania zasad bezpieczeństwa przy pracy.

Przędzalnictwo i tapicerstwo

Pakuły stanowią surowiec do wytwarzania grubej przędzy zgrzebnej oraz innych wyrobów technicznych, takich jak sznury, powrozy czy płótna o niższej jakości. W meblarstwie są jednym z tradycyjnych materiałów wyściełających – szczególnie w meblach, w których pakuły wykorzystuje się jako sprężyste, choć stosunkowo ciężkie wypełnienie siedzisk i oparć.

Ze względu na niską cenę oraz chłonność pakuły bywają stosowane również jako czyściwo techniczne, np. w warsztatach i zakładach remontowych.

Budownictwo ekologiczne

Pakuły lniane i konopne, podobnie jak inne włókna roślinne, wykorzystywane są również jako surowiec do produkcji taśm i mat izolacyjnych, stosowanych m.in. do uszczelniania złączy między elementami drewnianymi w budownictwie szkieletowym oraz jako termoizolacja przegród. Badania nad materiałami izolacyjnymi na bazie włókien lnianych i konopnych wskazują, że charakteryzują się one korzystną kombinacją przewodności cieplnej, pojemności cieplnej i zdolności buforowania wilgoci, co sprzyja stabilizacji mikroklimatu wewnątrz budynków.

Historia

Rośliny włókniste, takie jak len i konopie, od stuleci odgrywały istotną rolę w gospodarce Europy, dostarczając włókien na tkaniny, liny oraz materiały techniczne, w tym pakuły. Według danych Małopolskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w latach 70. XX wieku Polska należała do czołowych producentów lnu i konopi na świecie, a powierzchnia ich upraw przekraczała 130 tys. ha; część produkowanych włókien i pakuł trafiała na eksport.

Rozwój włókien syntetycznych i upowszechnienie bawełny w drugiej połowie XX wieku doprowadziły do załamania krajowego przemysłu lniarskiego i konopnego, jednak na fali mody na materiały naturalne obserwuje się ponowne zainteresowanie włóknami roślinnymi i wyrobami na ich bazie, w tym produktami izolacyjnymi oraz biokompozytami.

Bezpieczeństwo i ochrona środowiska

Pakuły lniane i konopne są materiałem pochodzenia roślinnego, ulegającym biodegradacji; współczesne produkty przeznaczone do uszczelniania gwintów są zazwyczaj oferowane bez dodatku substancji zawierających ołów i mogą posiadać atesty dopuszczające je do kontaktu z wodą pitną. Tradycyjnie stosowana farba miniowa, zawierająca tlenek ołowiu, była skutecznym środkiem antykorozyjnym, ale ze względu na toksyczność ołowiu uznano ją za materiał stwarzający zagrożenie zdrowotne i w dużej mierze zastąpiono nowszymi preparatami.

Światowa Organizacja Zdrowia podkreśla, że ołów jest silnie toksycznym metalem, który może wywoływać trwałe uszkodzenia układu nerwowego, sercowo-naczyniowego i nerek, zwłaszcza u dzieci, oraz że nie istnieje bezpieczny poziom narażenia na ten pierwiastek. W przypadku prac remontowych przy starych instalacjach, w których pakuły były stosowane łącznie z materiałami zawierającymi ołów, zaleca się stosowanie procedur ograniczających narażenie na pył i odpryski starej powłoki ochronnej, zgodnych z ogólnymi zasadami postępowania przy usuwaniu materiałów ołowiowych.

Zobacz też

Len Szczeliwo Kalfatrowanie Taśma teflonowa

Przypisy

Kategoria:Wyroby włókiennicze Kategoria:Uszczelnienia