Geografia gleb, pedogeografia – dyscyplina naukowa zajmująca się przestrzennymi aspektami rozwoju, rozmieszczenia i zmienności pokryw glebowych, oraz naturalnymi i antropogenicznymi przyczynami takiego stanu.
Geografia gleb jest działem zarówno gleboznawstwa, jak i geografii fizycznej.
Tradycyjne gleboznawstwo bada gleby jako układy przyrodnicze o pionowym zróżnicowaniu w obrębie profilu glebowego. Geografia gleb bada pokrywę glebową stosując metody geograficzne w celu wyjaśnia prawidłowości, przyczyn i historii heterogeniczności i geograficznej zmienności, w różnych skalach przestrzennych, od mikro- do megaskali.
Z geografią gleb, oprócz systematyki gleb, nierozłącznie wiąże się kartografia gleb. Zajmuje się ona rejestrowaniem i pokazywaniem stanu pokrywy glebowej, a geografia gleb stara się szukać prawidłowości i wypracować koncepcje tłumaczące taki stan.
Historia Na świecie Początki geografii gleb jako osobnej nauki sięgają końca XIX w. i powstania w Rosji szkoły geograficzno-genetycznej zapoczątkowanej przez W.W. Dokuczajewa. Wcześniej utożsamiano gleby ze zwietrzelinami i skałami, z których powstawały (kierunek geologiczno-petrograficzny i agrogeologiczny). Szkoła rosyjska zaczęła postrzegać glebę jako wyodrębniony element środowiska, który powstaje w określonych warunkach środowiska geograficznego pod wpływem określonych procesów glebotwórczych. W. Dokuczajew, a za nim N. Sibircew, na podstawie badań gleb europejskiej części Rosji, opisali strefowość gleb, nawiązującą do strefowości zbiorowisk roślinnych i klimatu, a także piętrowość gleb nawiązującą do pięter bioklimatycznych w górach. Koncepcje te rozwijały się w ramach geograficzno-genetycznego kierunku w gleboznawstwie i, mimo powstania innych kierunków, co do zasady zachowały swą aktualność do czasów obecnych. Pierwszym, bardzo jeszcze niedoskonałym, kartograficznym przedstawieniem gleb według szkoły genetycznej była koncepcyjna mapa W. Dokuczajewa z 1899 r. Schemat stref glebowych półkuli północnej w skali 1:50 mln. Była to mapa czysto dedukcyjna, przedstawiająca niemalże równoleżnikowe położenie stref glebowych, jakie zaobserwował autor w europejskiej części Rosji. Pierwszą małoskalową mapą gleb, wykorzystującą również wyniki badań kartograficzno-gleboznawczych z różnych rejonów świata, było trzecie wydanie mapy gleb świata w skali 1:80 mln z 1927 r., zredagowane przez ucznia W. Dukuczajewa – Konstantina D. Glinkę. Kolejnym osiągnięciem, gdzie już wykorzystywano istniejące syntetyczne opracowania z różnych rejonów świata, była Mapa gleb świata (1:50 mln) z Wielkiego Radzieckiego Atlasu Świata opracowana w 1937 r. przez L.I. Prasołowa. Za szczytowe osiągnięcie rosyjskiej/radzieckiej szkoły geograficzno-genetycznej można uważać mapy gleb poszczególnych kontynentów (1:10 mln – 1:25 mln) i świata (1:60 mln), opublikowane pod redakcją I.P. Gierasimowa w 1964 r. w Fizycznogeograficznym Atlasie Świata. Projekty mapy były przedstawiane na Kongresach Międzynarodowego Towarzystwa Gleboznawczego w Paryżu w 1956 r. i Madison w 1960 r. Przynajmniej do lat 70. XX wieku, mimo pojawiającej się krytyki kierunku genetycznego, rosyjscy gleboznawcy byli uważani za niekwestionowanych liderów w dziedzinie geografii gleb.
W 1960 r. gleboznawcy amerykańscy zaproponowali nowe spojrzenie na systematykę gleb opierające się na klasyfikacji według ściśle określonych, mierzalnych cech poziomów diagnostycznych, które z czasem rozwinęło się w amerykańską klasyfikację Soil Taxonomy. Nowy system był wykorzystywany również do tworzenia map glebowych. W 1973 r. została opublikowana mapa Gleby świata – prawdopodobne rozmieszczenie rzędów i podrzędów w skali 1:100 mln, która wyraźnie różniła się od map tworzonych według szkoły rosyjskiej. Z czasem, mimo znacznej krytyki, powstawały kolejne, coraz dokładniejsze mapy gleb według Soil Taxonomy. Dużą zasługą systemu amerykańskiego, mimo tego, że jako system sztuczny, miał ograniczoną przydatność do badań geograficzno-gleboznawczych, był pozytywny wpływ na kolejne systematyki.
Od lat 60. XX w. pod egidą FAO, UNESCO i Międzynarodowego Towarzystwa Gleboznawczego (ISSS) pracowano nad międzynarodową nomenklaturą, systematyką i mapami przedstawiającymi zasoby glebowe świata, które miały być kompromisem pomiędzy różnymi szkołami. Efektem tych prac była drukowana w pierwszej połowie lat 70. Mapa gleb świata (Soil Map of the World) w skali 1:5 mln. zawierająca w legendzie 106 jednostek glebowych, które grupowały się w 26 odpowiedników typów gleb. Opracowanie to było milowym krokiem w zrozumieniu zróżnicowania zasobów glebowych świata przez przedstawicieli różnych szkół w gleboznawstwie. W 1988 r. ukazała się jej zrewidowana wersja. Wzorcowym opracowaniem wykorzystującym systematykę gleb FAO/UNESCO była wydana w 1985 r. pod redakcją R. Taverniera i A. Louisa Mapa gleb EWG (Soil Map of the European Communities) o bardzo bogatej treści (51 jednostek taksonomicznych oraz dodatkowo 312 jednostek kartograficznych), gdzie przedstawiono kompleksy gleb (z glebami dominującymi, towarzyszącymi i akcesorycznymi), uziarnienie wierzchniej warstwy gleby i klasę nachylenia terenu. Wielką wartością jest przedstawienie zarówno cech genetycznych gleb, jak i ich rolniczą przydatność. Na mapie tej ujawniły się strefowe układy gleb podobne do stref glebowych tradycyjnej szkoły geograficzno-genetycznej, co przemawia za realnością tego zjawiska. Mapy gleb FAO/UNESCO oraz niektóre systematyki narodowe (w tym amerykańska, rosyjska i francuska) dały początek międzynarodowemu systemowi klasyfikacyjnemu gleb WRB (World Reference Base for Soil Resources) z pierwszą edycją w 1998 r. który stał się „wspólnym mianownikiem” w międzynarodowych opracowaniach i mapach.
Spośród nowych koncepcji powstałych w ramach geografii gleb w drugiej połowie XX w. wielkie nadzieje można wiązać z zapoczątkowanym pracami W.R. Wołobujewa kierunkiem ekologicznym nazwanym później ekopedologią, który bada funkcjonowanie gleb w ekosystemach. Widząc, że kierunek geograficzno-genetyczny nie potrafi w pełni wytłumaczyć zmienności gleb świata, kolejni rosyjscy gleboznawcy (M.A. Głazowska i W.A. Kowda) w latach 60. i 70. rozwinęli kierunek geochemiczny (lub historyczno-geochemiczny) kładący znacznie większy nacisk na geochemię utworów, z których powstają gleby. W 1975 r. powstała Mapa gleb świata w skali 1:10 mln, prezentująca gleby według tej koncepcji. W latach 70. popularność zyskały również badania struktury pokrywy glebowej w różnej skali (mega-, makro-, mezo- i mikrostruktur), głównie poprzez prace W.M. Fridlanda, choć nie tylko. Spośród nowych spojrzeń w geografii gleb warte nadmienienia są również: kierunek geobotaniczny (gleba jako rezerwuar składników pokarmowych dla roślin) i kierunek etnopedologiczny (czynnik gospodarczo-kulturowo-społeczny wpływający na strukturę przestrzenną gleb).
W Polsce Na ziemiach polskich pierwszym opracowaniem geograficzno-gleboznawczym była zademonstrowana w 1904 r. mapa gleb Królestwa Polskiego przedstawiająca podział gleb według kryteriów petrograficzno-geologicznych. Sławomir Miklaszewski opublikował jeszcze kilka map gleb Królestwa Polskiego (1907, 1912) oraz Polski (1924, 1927). Taki sposób przedstawiania gleb kontynuowali T. Mieczyński i J. Tomaszewski aż do końca lat 40. XX w. Dopiero w latach 1951–1960 A. Musierowicz opracowując mapę gleb Polski w skali 1:300 tys. zastosował podział gleb według koncepcji genetycznej. Podejście to zostało zaakceptowane przez Polskie Towarzystwo Gleboznawcze i obowiązuje w systematyce gleb Polski do czasów współczesnych. Osobną kartą kartografii gleb są mapy glebowo-rolnicze całej Polski opublikowane w latach 70. Umożliwiają one zarówno analizę środowiska do celów rolniczych, ale także badanie koncepcji geograficzno-gleboznawczych. Wiele krajów, nawet wyżej rozwiniętych, nie może się pochwalić takim osiągnięciem. W Polsce gleboznawstwo i chemia rolna rozwija się głównie na uczelniach rolniczych, zaś geografia i klasyfikacja gleb – na uniwersytetach.
Współczesność W większości opracowań geograficzno-gleboznawczych występuje tylko opis zmienności pokrywy glebowej w terenie (podejście idiograficzne, bliższe kartografii gleb) przez co dyscyplina ta jest nieraz uważana za „gorszą”, jedynie opisową. Rozwój wiedzy gleboznawczej pozwala już budować modele empiryczne i funkcjonalno-strukturalne oraz formułować interpretacje przyczynowo-skutkowe i ogólne teorie dotyczące zróżnicowania pokrywy glebowej (podejście nomologiczne), w czym upatruje się szansy na dalszy rozwój geografii gleb i sprostanie wymaganiom odpowiedzi na pytania o kierunki rozwoju pokryw glebowych na świecie. Kolejnym wyzwaniem, które stoi przed geografią i systematyką gleb jest jak najbardziej racjonalne uporządkowanie ogromu szczegółowych informacji o glebach z całego świata. Aktualnie w geografii gleb przeważa podejście, w którym gleba jest traktowana jako komponent geokompleksu, powiązany z innymi abiotycznymi i biotycznymi elementami środowiska przyrodniczego, o określonej powtarzalnej pozycji w przestrzeni geograficznej. Za paradygmat w geografii gleb uznaje się aktualnie podejście systemowe, które nawiązuje do przedstawionego przez W. Dokuczajewa, a następnie rozwijanego przez C. Shaw oraz H. Jenny ujęcia czynnikowo-funkcjonalnego rozwoju pokrywy glebowej nazywanego często paradygmatem genetycznym. W XXI w. ujęcie statyczne coraz częściej ustępuje ujęciu dynamicznemu, gdzie zamiast stanów bada się procesy, a czas jako czynnik glebotwórczy zyskał większe znaczenie.
Cele Najważniejsze cele badań geografii gleb to: określenie przestrzennego zróżnicowania czynników glebotwórczych; określenie zależności pomiędzy przestrzennym zróżnicowaniem czynników glebotwórczych a geograficzną zmiennością właściwości gleb i struktury pokrywy glebowej; identyfikacja mozaiki i struktury pokryw glebowych; wskazanie prawidłowości w przestrzennym zróżnicowaniu pokrywy glebowej na różnym poziomie jej organizacji; ocena wpływu działalności człowieka na współczesną strukturę pokrywy glebowej; przewidywanie kierunków rozwoju pokrywy glebowej w wyniku zmian środowiska przyrodniczego i procesów społeczno-gospodarczych.
Koncepcje rozwijane w ramach geografii gleb Kierunek geologiczno-petrograficzny i agrogeologiczny Głównym założeniem było, że gleba jest tworem skały (zwietrzeliną skały litej lub skałą niescementowaną, jak piasek, glina itp.). Układy glebowe generalnie nie różniły się od układów geologicznych. Koncepcje te obowiązywały do początku XX w. i obecnie mają znaczenie jedynie historyczne.
Kierunek geograficzno-genetyczny