G-5 (pełne oznaczenie CAGI-GANT-5) – typ radzieckich lekkich kutrów torpedowych z okresu międzywojennego i II wojny światowej, opracowany w biurze konstrukcyjnym Tupolewa.

Historia Lekki kuter torpedowy typu G-5 został opracowany pod koniec lat dwudziestych XX wieku w biurze konstrukcyjnym CAGI, pod kierunkiem gen. Andrieja Tupolewa, znanego konstruktora samolotów pasażerskich i bombowych. Konstrukcja kutra wykorzystywała technologie i elementy zaczerpnięte z konstrukcji samolotów, jak wykorzystanie duraluminium jako materiału konstrukcyjnego, lotnicze silniki spalinowe dużej mocy i zwrócenie uwagi na aerodynamikę. Kształt kadłuba kutra przypominał pływak wodnosamolotu.

Generalny układ konstrukcyjny kutra był wzorowany na brytyjskich kutrach typu CMB z czasów I wojny światowej, z torpedami zrzucanymi ze zrzutni w kierunku rufy. Jako pierwszy skonstruowano kuter o oznaczeniu GANT-3 (lub ANT-3) i nazwie „Pierwieniec”, zbudowany w 1927 roku w jednym egzemplarzu. Był on zarazem pierwszym zbudowanym okrętem radzieckiej konstrukcji. Jednostka ta była uzbrojona tylko w jedną torpedę kaliber 450 mm i dwa karabiny maszynowe. Wyniki prób wskazały na potrzebę skonstruowania nieco większego okrętu, o silniejszym uzbrojeniu. W 1928 zespół CAGI skonstruował powiększony kuter GANT-4 (lub ANT-4), uzbrojony w dwie torpedy kalibru 450 mm i jeden karabin maszynowy. W 1928 podjęto niewielką produkcję seryjną tych kutrów pod oznaczeniem Sz-IV (ros. Ш-IV), w ramach pięciu serii (59 sztuk).

Ponieważ torpedy kalibru 450 mm były bronią przestarzałą i o małej mocy, zespół CAGI otrzymał polecenie opracowania kolejnego kutra i w 1929 roku opracowano kuter oznaczony GANT-5. Zachowując ogólne cechy GANT-4, był on nieco dłuższy, uzbrojony w dwie torpedy kalibru 533 mm i wyposażony w silniki o większej mocy. Prace opóźnił jednak brak odpowiednich silników produkcji radzieckiej. Dopiero 15 lutego 1933 roku został zbudowany prototyp GANT-5, z dwoma włoskimi silnikami lotniczymi Isotta-Fraschini o mocy 1000 KM. Próby wykazały, że prędkość i dzielność morska jest wyższa od Sz-IV, usunięto też problem wibracji. Prototyp osiągnął prędkość maksymalną z torpedami 58 węzłów. Okręt został w efekcie jeszcze przed zakończeniem prób skierowany do produkcji w 1933 roku pod oznaczeniem G-5 (ros. Г-5). Spotykane jest też oznaczenie projektu 116. Seryjne kutry otrzymały radzieckie silniki GAM-34, będące wersją lotniczego AM-34 konstrukcji A. Mikulina (wzorowanego na Isotta-Fraschini), o mocy ciągłej 720 KM. Pierwszy kuter seryjny został zbudowany w 1933 roku. Jego prędkość na próbach wyniosła 51 węzłów z torpedami. Produkcja rozpoczęła się od VI serii, kontynuując numerację kutrów Sz-IV. Budowała je stocznia nr 194 im. A. Marti w Leningradzie, a od 1940 roku (XI serii) z uwagi na duże obciążenie stoczni w Leningradzie przeniesiono ją do nowego zakładu nr 532 w Kerczu, a także do Chersonia i zakładu nr 341 w Rybińsku. Od końca 1941 roku produkcję przeniesiono do zakładu nr 639 w Tiumeniu. W latach 1933–1937 zbudowano 176 kutrów, dalsze okręty budowano do 1944. Kuter G-5 był w latach czterdziestych jedną z najszybszych jednostek tej klasy na świecieTomasz J. Kowalski, Radziecki kuter torpedowy G-5, seria Typy Broni i Uzbrojenia nr 61, Wyd. MON, Warszawa, 1979, str. 7-8, . thumb|Kuter typu G-5 w 1940, w tle krążownik „Kirow” thumb|Widok na mostek i wkm 12,7 mm z tyłu nadbudówki Kadłub był wykonany z aluminium, szerszy w części dziobowej. Pokład dziobowy był lekko wypukły. Dno miało jeden redan. Kadłub miał dwie poprzeczne grodzie wodoszczelne, pierwszą za skrajnikiem dziobowym (forpikiem). W części dziobowej były zamontowane silniki, z pokrywą w pokładzie nad nimi i dwoma włazami, do maszynowni i forpiku. Na śródokręciu była mała, niska nadbudówka, długości ok. 4 m, umożliwiająca jedynie siedzenie wewnątrz. Nadbudówka miała opływową formę, kroplową w rzucie z góry, jedynie z kanciastą ścianą przednią z trzech części, z oknami. W przedniej części nadbudówki była sterówka, a nad nią był właz dla dowódcy, w późniejszych seriach osłonięty wiatrochronem z pleksiglasu. Pośrodku dachu był właz zejściowy do nadbudówki i maszynowni, a w jej tylnej części właz z obrotnicą karabinu maszynowego. Na dachu nadbudówki z przodu był celownik torpedowy, a po prawej reflektor o średnicy 23 cm. W rufowej części kadłuba były dwa koryta dla torped, z szynami stabilizującymi, wystającymi poza rufę.

Załogę stanowiło tylko 6, później 7 osób: dwóch oficerów, radiotelegrafista, dwóch motorzystów i jeden lub dwóch strzelców. Autonomiczność wynosiła 1 dobę.

Kutry G-5 były produkowane w kilku seriach. Zmianie ulegał m.in. kształt nadbudówki oraz uzbrojenie strzeleckie, montowane przede wszystkim na obrotnicy z tyłu nadbudówki. Wczesne serie od VI uzbrojone były w jeden lotniczy karabin maszynowy na nadbudówce. Stosowane był karabiny maszynowe typu DA, a następnie SzKAS kalibru 7,62 mm. Od IX serii z 1936 roku montowano drugi karabin maszynowy kalibru 7,62 mm na obrotnicy w luku na dziobie. Od X serii uzbrojenie stanowił jeden wielkokalibrowy karabin maszynowy DSzK kal. 12,7 mm i jeden kalibru 7,62 mm. Od serii XI-bis stanowisko strzeleckie z drugim wkm 12,7 mm umieszczano na rufie, nad zrzutniami torped. W serii XII i XIII umieszczono stanowisko strzeleckie w kadłubie, na pokładzie dziobowym. Na niektórych seriach Floty Czarnomorskiej od 1944 roku montowane były wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych 82 mm (popularne „katiusze”). Stosowano wyrzutnię ośmiu pocisków 82 mm przed nadbudówką. W 1942 roku zbudowano 14 kutrów artyleryjskich projektu 213, w których zastosowano wyrzutnię 24 pocisków 82 mm na nadbudówce, zamiast wyrzutni torped; dodatkowo 6 kutrów Floty Czarnomorskiej przebudowano w podobny sposób.

Torpedy były wyrzucane do tyłu, ogonem naprzód, za pomocą tłoka napędzanego ładunkiem miotającym; po wystrzeleniu kuter musiał wykonać natychmiastowy zwrot, żeby zejść z drogi torped. Od serii XI kutry mogły przenosić zamiast torped 24 małe bomby głębinowe o masie 36 kg. Mogły także przenosić zamiast nich cztery miny na dodatkowych stelażach (wz. 08/39 lub wz. 26).

Służba G-5 był najbardziej masowo budowanym radzieckim małym okrętem. Łącznie bowiem w latach 1934–1944 wyprodukowano około 300 takich kutrów torpedowych w kilku wersjach. Według nowszych źródeł, zbudowano ich 333 sztuki, w tym 258 przed przystąpieniem ZSRR do wojny (z tego cztery sprzedano Hiszpanii) i 75 w jej trakcie. Starsze źródła podawały 39 zbudowanych podczas wojny. W chwili ataku Niemiec na ZSRR marynarka miała 254 kutry G-5. Używane były w dywizjonach po 12–18 kutrów. Kutry tego typu używane były we wszystkich flotach radzieckiej marynarki wojennej w czasie II wojny światowej (Flotach: Bałtyckiej, Czarnomorskiej, Północnej i Oceanu Spokojnego).

Flota Bałtycka miała w 1941 roku 46 kutrów, w toku wojny od 1943 roku otrzymała 17 nowych i 18 z innych flot. Flota Czarnomorska miała 69 kutrów, a w toku wojny otrzymała 42 nowe i 8 z Floty Oceanu Spokojnego. Flota Oceanu Spokojnego pod koniec wojny miała 116 kutrów, a Flota Północna otrzymała tylko jeden. Podczas wojny zatopiono 84 kutry, w tym 36 Floty Bałtyckiej i 48 Czarnomorskiej. 10 innych zostało wycofanych ze służby.

Cztery kutry zostały sprzedane do republikańskiej Hiszpanii w 1937, podczas hiszpańskiej wojny domowej i nazwane No. 11, No. 21, No. 31 i No. 41. Kutry No. 31 i No. 41 zostały zniszczone przez lotnictwo w 1937 i 1939 roku.

thumb|Fiński „Viima” w marszu z dużą prędkością Kutry TK-141 i TK-51 zostały zdobyte przez Finów w październiku 1941 roku i po naprawie były używane w marynarce fińskiej jako „Vihuri” i „Viima”Per-Olof Ekman, Okręt z drewna i ludzie ze stali w: Okręty Wojenne nr 3/1999 (31), s. 19.. W 1944 roku zdobyto jeszcze trzeci, wcielony jako V 3. Po zawieszeniu broni w 1944 roku zostały zwrócone ZSRR.

Po wojnie znalazły się w uzbrojeniu flot niektórych sojuszników ZSRR. Pięć kutrów zostało przekazanych marynarce Korei Północnej, w składzie której wzięły udział w wojnie koreańskiej. Trzy zostały zatopione 2 lipca 1950 roku w z sojuszniczymi krążownikami, które nie poniosły strat.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

G-5