200px|right|thumb|Dziewiętnastowieczna dokumentacja z cmentarzyska w Hallstatt 200px|right|thumb|Dziewiętnastowieczna dokumentacja z cmentarzyska w Hallstatt Kompleks stanowisk archeologicznych w Hallstatt – cmentarzysko i kopalnia soli w gminie Hallstatt, położonej nad Jeziorem Halsztackim, w Górnej Austrii. Stanowisko to jest eponimem dla kultury halsztackiej z wczesnej epoki żelaza.
Kopalnia soli Złoża soli położone są na wysokości 900–1200 m n.p.m., czyli przynajmniej 450 metrów nad lustrem wody Jeziora Halsztackiego. Ciągną się one wzdłuż północnej krawędzi Alp i zawierają 45% soli, przy czym złoża wydobywane w okresie halsztackim miały aż 70–84% zawartości czystej soli. Historia badań nad tą kopalnią sięga pierwszej połowy XIX wieku. Była ona badana w latach 1824–1831, 1846–1863, 1937–1939. Eksploatację złóż metodą górniczą zaczęto już w połowie VIII wieku p.n.e. i kontynuowano ją aż po czasy nowożytne. Kopalnia składa się z trzech grup wyrobisk: zachodniego, wschodniego i północnego. 150px|left|thumb|Kopalnia soli obecnie (2007) Na grupę zachodnią składa się 20 zespołów znalezisk, zajmujących około 72 tysięcy m². Długość wyrobisk w tej grupie to 1400 m, zaś najgłębsze miejsce znajduje się około 330 m poniżej powierzchni. Ta część kopalni jest jednak obecnie niedostępna. Z kolei na grupę wschodnią, która jest położona na wysokości 885–985 m n.p.m., składa się 25 zespołów znalezisk. Długość jej chodników wynosi 1600 m, a najgłębszy punkt znajduje się na głębokości 200 m pod powierzchnią. W 1734 roku w wyrobisku o nazwie Klib-Werk odkryto zakonserwowane w soli zwłoki prehistorycznego górnika, które następnie pochowano na cmentarzu w Hallstatt. Grupę północną, położoną na wysokości 925–1070 m n.p.m., tworzy 12 zespołów znalezisk, a jej najgłębszy punkt położony jest 215 m poniżej powierzchni. W wyrobiskach o nazwach Grüner-Werk i Appold-Werk natrafiono na zakonserwowane wory tragarskie, naczynia drewniane, szczapki, łuczywo, czapki futrzane.
Złoża eksploatowano kilofami, aby następnie wynosić bryły soli w worach ważących po załadowaniu 45 kilogramów. Do oświetlenia służyły lipowe łuczywa z przywiązanymi do nich szczapkami jodłowymi i świerkowymi. Górnicy ubierali się w specjalną odzież z futer i skóry. Ich pracy towarzyszyły częste wypadki, o czym świadczą znajdowane zasypane szkielety. Właściwości soli przyczyniły się do zachowania wielu wyrobów ze skóry i drewna oraz tekstyliów. To właśnie ludność pozyskująca sól z tych złóż założyła obecne cmentarzysko, położone na miejscu wzniesionym na wysokości około 450 m n.p.m. 100px|left|thumb|Miecze z cmentarzyska w Hallstatt Cmentarzysko 150px|right|thumb|Skórzany but 150px|right|thumb|Przedmioty drewniane 150px|right|thumb|Narzędzia 150px|right|thumb|Róg-naczynie Wraz z badaniami prowadzonymi nad kopalnią trwały prace archeologiczne na cmentarzysku. Największą jego część, bo aż 930 ze wszystkich 1300 odkrytych grobów, przebadano w latach 1846–1863, podczas wykopalisk, którymi kierowali Johann Georg Ramsauer i Isidor Engel. Łącznie cmentarzysko liczyło około 2000 pochówków.
Datowanie i położenie cmentarzyska Najstarsze z grobów pochodzą z początków okresu halsztackiego C, datowanego na lata 800–650 p.n.e. Z okresu tego pochodzi większość grobów odkrytych na stanowisku, a typowym dla niego wyrobem były długie miecze. Występują również groby datowane na okres halsztacki D (650–450 lat p.n.e.) ze sztyletami antenowymi i pojedyncze pochówki z okresu lateńskiego. Cmentarzysko położone jest u wylotu trudno dostępnej dolinki górskiej w pobliżu kopalni.
Obrządek i formy pochówku Na cmentarzysku w Hallstatt chowano zmarłych w birytualnym obrządku pogrzebowym, przy czym przeważają pochówki szkieletowe w stosunku 55%, nad grobami ciałopalnymi – 45%. W przypadku grobów szkieletowych, zmarłych najczęściej układano w pozycji wyprostowanej, na wznak, skierowanych głową w kierunku zachodnim, chociaż czasami występują także pochówki w pozycji skurczonej. Rzadko występują pochówki podwójne, a wśród nich wyjątkowością na tym stanowisku są pochówki matki z dzieckiem. Znane są również dwa przykłady grobów zbiorowych, w których złożono cztery ciała. Wśród pochówków ciałopalnych więcej jest bezpopielnicowych. Na dnach jam składano szczątki zmarłego zmieszane z popiołem. Wyposażenie stawiano na szczątkach lub obok nich. Istnieje kilka pochówków, w których nastąpiło jedynie częściowe spalenie zmarłego, wśród nich są też takie, w których jedną część ciała spalono, zaś drugą pochowano niespaloną. Najbardziej charakterystyczną formą grobu są tak zwane wanny gliniane, czyli koliste lub owalne, wylepione z gliny niecki o podgiętych lekko brzegach. Zawierają one najczęściej bogato wyposażone pochówki ciałopalne.
Struktura społeczna W literaturze 26% ludzi pochowanych na tym cmentarzysku określa się mianem wojowników, co świadczy o elitaryzmie kultury halsztackiej. To zjawisko dotyczy wyłącznie pochówków ciałopalnych, które wyposażane są w broń, głównie długie miecze, a w późniejszym okresie sztylety, będące swego rodzaju wyznacznikiem prestiżu. Musiała być to grupa kontrolująca kopalnie soli i zajmująca się jej dystrybucją. Planowane było również ułożenie grobów. Pochówki z bronią są otoczone kręgiem przez pochówki bez broni, należące do górników. Dla omawianego stanowiska charakterystyczny jest także prawie zupełny brak pochówków kobiet, dzieci i starców.
Inwentarz pochówków Cmentarzysko w Hallstatt charakteryzuje się bardzo bogatym inwentarzem grobów, zwłaszcza jeśli chodzi o wyroby metalowe. Zarówno pochówki wojowników, jak i pozostałe są bardzo dobrze wyposażone w przedmioty metalowe, co świadczy o wysokim stopniu zamożności prawie całej społeczności. Ludność tej grupy zajmowała się handlem dalekosiężnym, dzięki czemu na tym jednym stanowisku mamy do czynienia z przedmiotami z różnej części Europy, co pozwoliło na opracowanie chronologii okresu halsztackiego. Najpowszechniejszą bronią ludności z omawianego stanowiska były włócznie o żelaznych grotach, chociaż o wiele częściej spotyka się w grobach długie miecze i sztylety, pełniące jednak funkcję insygniów. Ponadto w inwentarzu metalowym znajdują się topory i siekierki, brzytwy, fibulae, szpilae, bransolety, kolie paciorków oraz różnego rodzaju ozdoby i narzędzia. Szczególnie typowe dla cmentarzyska w Hallstatt jest występowanie brązowych naczyń z północnej Italii i wybrzeży adriatyckich, na które natrafiano w grobach wojowników. Wyjątkowym znaleziskiem był miecz lateński z pochwą zdobioną scenami figuralnymi. Oprócz wyrobów metalowych odkryto również ozdoby rękojeści wykonane z kości słoniowej i bursztynu oraz naczynia ceramiczne.
Muzeum 150px|right|thumb|Muzeum w Hallstatt Wystawę prezentującą artefakty, odkryte na cmentarzysku oraz w wyrobiskach kopalni soli, można zobaczyć w Hallstatt Museum, istniejącym od 1976 roku. Jedna z prezentowanych w tym muzeum wystaw przedstawia odkryte tam cmentarzysko, inna natomiast dotyczy osoby zasłużonego dla tego stanowiska badacza austriackiego, Johanna Georga Ramsauera. Muzeum mieści się w budynku przy ulicy Seestrasse 56 w Hallstatt.
Bibliografia Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1985. Stary i nowy świat (Od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005. Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.
Linki zewnętrzne Strona muzeum w Hallstatt w języku niemieckim.
Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Austrii