thumb|Cypripedium reginae thumb|Ponthieva maculata thumb|Bulbophyllum barbigerum Storczykowate (Orchidaceae Juss.) – rodzina roślin z rzędu szparagowców obejmująca ok. 26 000–29 524 gatunków bylin (samożywnych i myko-heterotroficznych), zgrupowanych w ok. 700–880 rodzajach. Szacuje się, że może ich być 30–40 tys. gatunków. Storczykowate wraz z astrowatymi (Asteraceae) należą do najbogatszych w gatunki rodzin roślin wyższych (rozstrzygnięcie pierwszeństwa między nimi jest kłopotliwe ze względu na ciągłe zmiany w ich klasyfikacjach). Na przełomie XX i XXI wieku odkrywano ok. 150 nowych gatunków storczykowatych rocznie. W ciągu XX wieku liczba znanych rodzajów i gatunków uległa podwojeniu. Do najbardziej zróżnicowanych rodzajów należą: bulbofylum (ok. 2000 gatunków), epidendrum (ok. 1500 gatunków), dendrobium (ok. 1400 gatunków) oraz Pleurothallis (ok. 1000 gatunków). W Polsce, w stanie dzikim, występuje ok. 50 gatunków z 24 rodzajów i wszystkie one podlegają ochronie gatunkowej.

Stosunkowo nieliczni przedstawiciele rodziny mają znaczenie użytkowe, jak np. wanilia płaskolistna (Vanilla planifolia). Bardzo rozpowszechniona jest jednak uprawa wielu gatunków jako roślin ozdobnych. W wyniku rozwoju hodowli storczykowatych od XIX wieku, ogrodnicy stworzyli ponad 100 tysięcy różnych odmian ozdobnych, w tym wiele mieszańców, także międzyrodzajowych. Rośliny z rodziny storczykowatych o efektownych i oryginalnych kwiatach są potocznie nazywane orchideami. Popularne w uprawie jako rośliny doniczkowe są storczyki z rodzajów falenopsis i cymbidium, poza tym katleja, celogyne, dendrobium, miltonia, odontoglossum, oncidium i pafiopedilum.

Zasięg występowania Storczykowate są rodziną kosmopolityczną, występującą na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy. Największe zróżnicowanie gatunkowe storczyków występuje w strefie międzyzwrotnikowej, a zwłaszcza w tropikach na kontynentach amerykańskich i w Azji południowo-wschodniej po Nową Gwineę. W tropikach amerykańskich rośnie 350 rodzajów i ok. 10 tys. gatunków, tylko w Malezji jest ich 4,5 tys. gatunków, a na Nowej Gwinei 2,3 tys. Z tropikami związanych jest 36 najbardziej zróżnicowanych gatunkowo rodzajów, liczących ponad 100 gatunków, i tylko nieliczne z nich mają przedstawicieli poza strefą równikową. Im dalej od równika tym zróżnicowanie gatunkowe storczykowatych spada. Bardzo nieliczne gatunki przekraczają na półkuli północnej koło podbiegunowe (szerokość geograficzna 66°), a na półkuli południowej sięgają do ok. 55°. Rośliny z dwóch największych podrodzin (Orchidoideae i Epidendroideae) spotykane są na wszystkich lądach poza obszarami polarnymi i pustyniami Australii i północnej Afryki. Cypripedioideae spotykane są w tropikach amerykańskich i azjatyckich oraz w strefie klimatu umiarkowanego w Ameryce Północnej, Europie i Azji. Vanilloideae spotykane są wszędzie w strefie tropikalnej, a do strefy umiarkowanej sięgają we wschodniej części Ameryki Północnej, w Azji wschodniej i południowej Australii. Bazalna podrodzina Apostasioideae występuje w Azji południowo-wschodniej po północną Australię i wyspy Oceanii.

Morfologia Pokrój Rośliny zielne o pędach rozgałęziających się monopodialnie lub sympodialnie. Storczyki o wzroście monopodialnym mają stale rosnący pąk szczytowy, a ewentualne odgałęzienia boczne rosną słabiej od niego. Poza formami pnącymi osiągającymi czasem wiele metrów długości, storczyki monopodialne z reguły rosną wolno, tworząc w każdym sezonie pojedyncze liście, czasem pędy są bardzo zredukowane, np. w przypadku Polyrrhiza funalis tylko do łuskowatego pąka (funkcję asymilacyjną pełnią korzenie). W przypadku storczyków o wzroście sympodialnym pęd szczytowy zaprzestaje wzrostu po każdym sezonie i nowy pęd wyrasta z pąka bocznego, rzadziej z dwóch lub większej ich liczby. Pędy z poszczególnych lat zamierają po jednym, czasem po dwóch lub kilku sezonach. U wielu przedstawicieli rodziny odcinek roczny pędu składa się z krótszego lub dłuższego kłącza i wznoszącego się pędu ulistnionego i kwiatonośnego, który kończy wzrost. Często ten wznoszący się odcinek pędu grubieje tworząc pseudobulwę osiągającą różne rozmiary – od kilku milimetrów do 2,5 m wysokości (u Grammatophyllum speciosum). W zależności od tego czy pseudobulwa powstaje z jednego międzywęźla czy z większej ich liczby liście wyrastają tylko z jego wierzchołka (w pierwszym przypadku) lub w różny sposób wzdłuż jej długości. U wielu przedstawicieli tropikalnych epifitów pędy rosną ku ziemi wykazując geotropizm dodatni, co ułatwia spływanie wody i wymianę gazową w obszarach o dużych opadach. U storczyków naziemnych rosnących w strefach umiarkowanych (w tym u wszystkich przedstawicieli rodziny rosnących w Polsce) pędy nadziemne giną po owocowaniu, a organem przetrwalno-spichrzowym jest podziemne kłącze, pseudobulwy lub bulwy korzeniowe.

Korzenie Występują wyłącznie korzenie przybyszowe, częste są korzenie powietrzne pokryte charakterystycznym – gąbczastym i srebrzystym (w stanie suchym) welamenem – tkanką chłonącą wodę. Po nasączeniu wodą stają się zielonkawe. U storczyków naziemnych welamen wykształcać się może w pełniącą podobną funkcję warstwę gęstych włosków przypominających filc. Nie występują z reguły na korzeniach storczykowatych włośniki, za to u wszystkich występuje mykoryza. Korzenie storczyków epifitycznych ściśle przywierają do podpór, często oplatają gałęzie drzew, czasem też są spłaszczone i zielone pełniąc funkcje asymilacyjne (np. rodzaje Polyrrhiza, Taeniophyllum i Campylocentrum). U storczyków naziemnych często korzenie pełnią funkcje spichrzowe i tworzą bulwy. Mogą one być kształtu wrzecionowatego, jajowatego (np. u rodzaju storczyk Orchis) lub są dłoniasto podzielone (np. u rodzaju gółka Gymnadenia), gdy powstają z korzenia rozgałęziającego się. Co roku u nasady pędu nadziemnego powstaje taka bulwa potomna, z której w roku kolejnym rozwija się nowy pęd powodując zarazem jej obumarcie. U niektórych storczyków kłączowych korzeni brak (np. u storzana Epipogium i żłobika Corallorhiza).

Liście Z reguły pojedyncze, całobrzegie (w Australii występują storczyki o liściach dłoniasto klapowanych) i nagie. Najczęściej skrętoległe, czasem dwurzędowe, rzadko naprzeciwległe lub okółkowe. O blaszce płaskiej, zwijającej się lub składanej, często mięsistej i o nasadzie pochwiastej. U storczyków o pędach wieloletnich liście są zwykle są trwałe, tj. utrzymują się przez kilka lat, choć są też rodzaje zrzucające liście w porze suchej (np. Calanthe, Catasetum i Lycaste). Kształt blaszki jest od równowąskiego (trawiastego) poprzez lancetowaty do eliptycznego i jajowatego. Użyłkowanie jest równoległe, przy czym w szerszych liściach wiązki boczne przebiegają łukowato). U wielu przedstawicieli rodziny liście są plamiaste. U gatunków o zredukowanych pędach, u których funkcję asymilacyjną pełnią korzenie oraz u storczyków myko-heterotroficznych liście są silnie zredukowane.

Kwiaty Pojedyncze (w przypadku obuwikowych Cypripedioideae) lub zebrane w grona, wiechy i kłosy. Kwiaty i kwiatostany wyrastają ze szczytu pędu, z podstawy pędu wegetatywnego lub z kątów liści, mogą się wznosić lub zwisać. Kwiaty u storczyków z bazalnej podrodziny Apostasioideae są prawie promienisto symetryczne, ale u większości storczyków kwiaty są grzbieciste, często efektowne – duże i barwne, bardzo zróżnicowane pod względem kształtu i przystosowania do zapylenia. Kwiaty są obupłciowe, ale często też występują kwiaty sterylne, czasem kwiaty są zróżnicowane w obrębie kwiatostanu lub różnicują się z wiekiem rośliny. Jak u innych jednoliściennych kwiaty są trzykrotne, a ich listki okwiatu nie są zróżnicowane na kielich i koronę. Nazywane są po prostu listkami okółka zewnętrznego i wewnętrznego (w piśmiennictwie anglo- i niemieckojęzycznym stosowane są terminy odpowiednio sepala i petala). Z listków okwiatu wyróżnia się zwłaszcza jeden z okółka wewnętrznego tworzący warżkę (labellum) o rozmaitym kształcie i ubarwieniu, pełniącą funkcję powabni i lądowiska dla zapylaczy, w kwiatach pułapkowych też pułapki. U nasady warżki znajdować się mogą miodniki wydzielające nektar, często gromadzący się w wyrostku warżki tworzącym ostrogę. Większość storczyków ma kwiaty skręcone o 180° i w takiej pozycji warżka skierowana jest w dół. U tych o kwiatach nieskręconych (np. u storzana Epipogium) lub skręconych o 360° – warżka skierowana jest ku górze. Odmienną budowę od płatków z okółka ma często (u obuwikowych wyróżniających się tzw. kwiatami diandrycznymi – dwupręcikowymi) także jeden z listków okółka zewnętrznego – w kwiatach skręconych znajdujący się ponad warżką. Często jest on bardziej okazały od sąsiednich, pochylony nad warżką, odmiennie zbudowany. U storczyków tych boczne listki okółka zewnętrznego są zrośnięte. W kwiatach pozostałych podrodzin, tzw. jednopręcikowych (monoandrycznych), listki okółka zewnętrznego zwykle nie są zróżnicowane, są wolne, czasem jeden z nich zmodyfikowany jest w formie ostrogi lub worka. Zalążnia położona jest dolnie, tj. poniżej okwiatu (widoczna jest zwykle jako zgrubienie nad szypułką kwiatową). Powstaje z trzech owocolistków, ale najczęściej jest jednokomorowa w wyniku redukcji ścian. Szyjka słupka zakończona znamieniem jest wolna tylko u bazalnych storczyków z podrodziny Apostasioideae i u nich też wolne są pręciki, choć już zredukowanych do trzech w stosunku do typowej dla jednoliściennych liczby 6 pręcików rozwijających się w dwóch okółkach po trzy. U obuwikowych szyjka słupka zrośnięta jest z dwoma pręcikami, a u pozostałych storczyków z jednym pręcikiem tworząc prętosłup. W tym drugim przypadku często po bokach prętosłupa tworzą się skrzydełka, powstające z dwóch płonnych pręcików (prątniczków). Pyłek powstający w workach pyłkowych sklejony jest w tzw. pyłkowiny (sypki jest tylko u Apostasioideae) i w takiej postaci przenoszony przez zapylaczy. Ułatwia to tzw. rostellum, tworzone przez środkową z trzech łatek znamienia, wydłużony twór o złożonej często budowie, który przy podrażnieniu przykleja pyłkowiny do zapylacza.

Owoce Torebki zawierające nasiona bardzo liczne (zwykle jest ich od kilku tysięcy do setek tysięcy, rzadko do kilku milionów) i bardzo drobne, zwykle osiągające masę ledwie kilku milionowych części grama. Zarodki w nasionach składają się z zaledwie kilkudziesięciu niezróżnicowanych komórek, otoczonych znacznie większą od nich i cienką łupiną, choć u niektórych storczyków (np. u wanilia Vanilla) bywa też, że łupina jest twarda i przylega do zarodka.

Systematyka Pozycja rodziny według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Klad bazalny (najstarsza linia rozwojowa) w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych.

Pozycja filogenetyczna rodziny w obrębie rzędu szparagowców:

Pozycja rodziny w systemie Reveala (1999) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd storczykowce (Orchidales Raf), podrząd Orchidineae Rchb., rodzina storczykowate (Orchidaceae Juss.).

Pozycja rodziny w systemie Cronquista (1981) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), klasa jednoliścienne (Liliopsida Scop. 1760), podklasa Liliidae, rząd storczykowce.

Podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website

Podrodzina Apostasioideae Horaninov

Należą tu tylko dwa rodzaje – Apostasia i Neuwiedia obejmujące 16–17 gatunków występujących głównie w Azji południowo-wschodniej.

Podrodzina waniliowe Vanilloideae Szlachetko

Obejmuje 180 gatunków skupionych w 15 rodzajach, występujących na wszystkich kontynentach w strefie tropikalnej oraz w strefie umiarkowanej we wschodniej części Ameryki Północnej i Azji. Najbardziej zróżnicowane rodzaje to wanilia (Vanilla) – 100 gatunków oraz Epistephium – 12 gatunków. Najważniejszym gatunkiem użytkowym jest wanilia płaskolistna (V. planifolia), której owoce są używane jako przyprawa (tzw. laski wanilii).