Maksim Gorki, ; właściwie Aleksiej Maksimowicz Pieszkow, (ur. w Niżnym Nowogrodzie, Imperium Rosyjskie, zm. 18 czerwca 1936 w Moskwie, Rosyjska Federacyjna SRR) – rosyjski pisarz, publicysta i literaturoznawca, założyciel socrealizmu w literaturze. Wybitna postać rosyjskiego modernizmu okresu srebrnego wieku. Pierwszy przewodniczący Związku Pisarzy ZSRR w latach 1934–1936.
Życiorys Wcześnie osierocony, wychowywany przez babkę. W młodości zaznajamiał się z pracami rewolucyjnych demokratów rosyjskich (Czernyszewskiego, Dobrolubowa, Pisariewa) oraz narodników (Ławrowa, Michajłowskiego). W 1895 roku pracował w „Samarskiej Gaziecie”, gdzie poznał młodą korektorkę Jekatierinę Wołżynę, z którą ożenił się w 1896 roku. Mieli dwójkę dzieci – syna Maksima, urodzonego w 1897 roku i córkę Katię. W latach 1888–1900 podróżował do Batumi, gdzie zatrzymywał się w domu przy obecnej . Gorki zawarł później drugie małżeństwo z aktorką Mariją Andriejewą, nie rozwodząc się jednak z pierwszą żoną. W latach 1906–1913, ze względów zdrowotnych, mieszkał wraz z drugą żoną na wyspie Capri. Prowadził tam szkołę partyjną dla robotników, która mieściła się w hotelu Blesus. Środki na jej utrzymanie pochodziły od niemieckiego milionera Friedricha Alfreda Kruppa. W 1907 założył tam też grupę literacko-edukacyjną Capri. W styczniu 1910 roku trafił tam również, cierpiący na problemy z płucami, Feliks Dzierżyński. Gorki i Dzierżyński przyjaźnili się przez wiele lat, aż do śmierci tego ostatniego.
Przyszły prezydent Czechosłowacji, Tomáš Garrigue Masaryk, korespondował z Maksymem Gorkim, a w 1911 roku odwiedził go na Capri. Spotkali się również w rewolucyjnym Piotrogrodzie (obecnie Petersburg) w maju 1917 rokuPreclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha book, 219 pages, first issue vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná-Mizerov, Czech Republic) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (in association with the Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, , pages 8 - 34, 36 - 39, 41 - 42, 106 - 107, 111-112, 124–125, 128, 129, 132, 140–148, 184–215..
thumb|left|160px|Ze Stalinem w 1931 r.
Mimo przedrewolucyjnej przyjaźni z Leninem rewolucję październikową przyjął z niechęcią, publikował antybolszewickie felietony, próbował ratować aresztowanych pisarzy. W 1920 roku jego druga żona, Maria Fiodorowna Andrejewa, aktorka, została komisarzem politycznym do spraw teatru i ministrem sztuki. Skonfliktowany z władzami i chory na gruźlicę na polecenie Lenina wyjechał 6 października 1921 r. na leczenie za granicę. W latach 1921–1924 mieszkał na emigracji w Niemczech, w Berlinie, Bad Saarow i Heringsdorfie (gdzie leczył gruźlicę), później do 1927 roku we Włoszech (Sorrento). Tymczasem władze uznały pisarstwo Gorkiego za wzorzec do naśladowania (realizm socjalistyczny) i zabiegały o jego powrót i poparcie. Działania te odniosły skutek. Po powrocie, mianowany przewodniczącym Związku Pisarzy ZSRR, brał udział w licznych przedsięwzięciach kulturalnych i propagandowych (m.in. redagował osławiony zbiór esejów o budowie Kanału Białomorsko-Bałtyckiego).
W socjalistycznej ojczyźnie był obsypywany przywilejami. Na jego cześć zmieniono nazwę miasta (Niżny Nowogród) oraz nazywano samoloty i fabryki. Jego autorytet pomógł Stalinowi budować na Zachodzie propagandowy obraz ZSRR.
Zmarł na zapalenie płuc 18 czerwca 1936. Przez lata dokładne okoliczności jego śmierci były niejasne. O jego otrucie oskarżano licznych podsądnych w procesach politycznych lat 30. Urna z jego prochami została złożona na Cmentarzu przy Murze Kremlowskim.
Charakterystyka twórczości Debiutował jako prozaik w 1892 roku. Rozgłos zyskał trzema tomami Szkiców i opowiadań (1898–1899), a także dramatami Mieszczanie (1901) i Na dnie (1902), ukazującymi sprzeciw przeciwko drobnomieszczaństwu.
Był jakby zwiastunem rewolucji ludowej w Pieśni o sokole (1895) i Pieśni o zwiastunie burzy (1901). Osądzał surowo burżuazję i inteligencję rosyjską z powodu jej konformizmu, np. w powieści Foma Gordiejew (1899), dramatach Letnicy i Barbarzyńcy. Do najbardziej znanych jego powieści należy Matka (1906), poświęcona życiu robotników. Wydał też trylogię autobiograficzną Dzieciństwo (1912), Wśród ludzi (1914) i Moje uniwersytety (1922). Ukazała się także powieść o losach burżuazyjnej rodziny Artamonow i synowie (1925) i Życie Klima Samgina (1925–1936). W języku polskim ukazała się większość jego prac, w tym również Pisma (tom 1–16, pol. wyd. 1951–1957), artykuły i pamflety.
Dzieła – wybór Źródło: Powieści 1899 – Foma Gordiejew () 1900–1901 – Troje (ros. Трое) 1907 – Matka (ros. Мать) – polskie tłumaczenie Halina Górska 1925 – Artamonow i synowie (ros. Дело Артамоновых) – polskie tłumaczenie Stanisław Strumph Wojtkiewicz 1925–1936 – Klim Samgin (ros. Жизнь Клима Самгина)
Nowele 1894 – Goriemyka Pawieł (ros. Горемыка Павел) 1908 – Żyzn' nienużnogo czełowieka (ros. Жизнь ненужного человека) 1908 – Ispowied''' (ros. Исповедь) 1909 – Leto (ros. Лето) 1909 – Gorodok Okurow (ros. Городок Окуров) 1909 – Życie Matwieja Kożemiakina (ros. Жизнь Матвея Кожемякина) 1913–1914 – Dzieciństwo (ros. Детство) – polskie tłumaczenie Krystyna Bilska 1915–1916 – Wśród ludzi (ros. В людях) 1923 – Moje uniwersytety (ros. Мои университеты) 1929 – Na kraju Ziemli (ros. На краю Земли)
Poematy prozą 1895 – Pieśń o sokole (ros. Песня о Соколе) 1899 – Dwudziestu sześciu i jedna (ros. Двадцать шесть и одна) – polskie tłumaczenie Stanisław Miłkowski 1901 – Piesnia o buriewiestnikie (ros. Песня о буревестнике) 1903 – Człowiek (ros. Человек)
Dramaty Źródło: 1901 – Mieszczanie (ros. Мещане) 1902 – Na dnie (inne tytuły: Azyl, Złoty sen w stanie nieważkości, Przerwana pieśń, Nocny azyl – tam, gdzie spotykają się marzenia ; ros. На дне) 1904 – Letnicy (ros. Дачники) 1905 – Dzieci słońca (ros. Дети солнца) – polskie tłumaczenie Helena Boguszewska 1905 – Barbarzyńcy - Sceny z miasta powiatowego (ros. Варвары) 1906 – Wrogowie (ros. Враги) – polskie tłumaczenie Andrzej Stawar 1908 – Ostatni (ros. Последние) 1910 – Dziwacy (ros. Чудаки) 1910 – Dieti (ros. Дети) 1910 – Wassa Żeleznowa (ros. Васса Железнова) 1913 – Zykowowie (ros. Зыковы) 1913 – Fałszywa moneta (ros. Фальшивая монета) 1915 – Starzec (ros. Старик) 1930–1931 – Somow i drugije (ros. Сомов и другие) 1931 – Jegor Bułyczow i inni (ros. Егор Булычов и другие) 1932 – Dostigajew i drugije (ros. Достигаев и другие)
Opowiadania 1892 Makar Czudra (ros. Макар Чудра) – polskie tłumaczenie Jerzy Jędrzejewicz Dziad Archip i Lońka (ros. Дед Архип и Лёнька) – polskie tłumaczenie Jerzy Jędrzejewicz 1895 Chan i jego syn (ros. Хан и его сын) – polskie tłumaczenie Stanisław Miłkowski Czełkasz (ros. Челкаш) – polskie tłumaczenie Jerzy Jędrzejewicz 1897 Byli ludzie (ros. Бывшие люди) Malwa (ros. Мальва) W stepie (ros. В степи) – polskie tłumaczenie Bronisław Dobek Zazubrina (ros. Зазубрина) – polskie tłumaczenie Stanisław Miłkowski Boleś (ros. Болесь) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski 1898 Przyjaciele (ros. Дружки) – polskie tłumaczenie Stanisław Miłkowski 1899 O czarcie (ros. О чёрте) – polskie tłumaczenie Bronisław Dobek Jeszcze o czarcie (ros. Ещё о чёрте) – polskie tłumaczenie Bronisław Dobek 1907 9 stycznia (ros. 9-е Января) 1918 Jak uczyłem się (ros. Как я учился) 1923 Moja pierwsza miłość (ros. О первой любви) – polskie tłumaczenie Józef Mondschein Opowieść o nieodwzajemnionej miłości (ros. Рассказ о безответной любви)
Pozostałe Przed obliczem życia (ros. Перед лицом жизни) Wróblątko (ros. Воробьишко) – polskie tłumaczenie Jan Brzechwa Wiosenne melodje (ros. Весенние мелодии) Psotnik – polskie tłumaczenie Bronisław Dobek W więzieniu – polskie tłumaczenie Franciszek Mirandola Na stepach – polskie tłumaczenie Stanisław Miłkowski Dwaj złodzieje – polskie tłumaczenie Stanisław Miłkowski O dyable – polskie tłumaczenie Stanisław Miłkowski
Publicystyka 1906: W Ameryce (ros. В Америке) – polskie tłumaczenie Barbara Rafałowska i Natalia Zwierzowa Portrety literackie Po czyjej jesteście stronie, „twórcy kultury”?''
Filmowe adaptacje utworów
Uwagi
Przypisy Gorki Maksim (Gorkij Maksym, Górski Maksym) (właśc. Pieszkow Aleksiej) – książki » BiblioNETka
Maksym Gorki – wszystkie utwory Teatr w Polsce – polski wortal teatralny
Sylwia Frołow, Dzierżyński. Miłość i rewolucja, Znak Horyzont, Kraków 2014, s. 123.
Bibliografia Źródła w języku angielskim
Źródła w języku rosyjskim
Linki zewnętrzne
Dzieła Maksima Gorkiego w bibliotece Polona
Kategoria:Członkowie Związku Pisarzy ZSRR Kategoria:Osoby uwiecznione nazwami miejscowości Kategoria:Ludzie urodzeni w Niżnym Nowogrodzie Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina Kategoria:Pisarze rosyjskojęzyczni Kategoria:Pisarze socrealiści Kategoria:Pisarze związani z Moskwą Kategoria:Pochowani na Cmentarzu przy Murze Kremlowskim Kategoria:Radzieccy dramaturdzy Kategoria:Radzieccy prozaicy Kategoria:Rosyjscy dramaturdzy XIX wieku Kategoria:Rosyjscy dramaturdzy XX wieku Kategoria:Rosyjscy dziennikarze Kategoria:Rosyjscy prozaicy XIX wieku Kategoria:Rosyjscy prozaicy XX wieku Kategoria:Rosyjscy publicyści Kategoria:Teoretycy socrealizmu Kategoria:Urodzeni w 1868 Kategoria:Więźniowie twierdzy Pietropawłowskiej Kategoria:Zmarli w 1936 Kategoria:Radzieccy artyści socrealizmu Kategoria:Rosyjscy artyści socrealizmu