thumb|Stefan Zbigniew Różycki z żoną Wiesławą Różycką, 1969 thumb|Stefan Zbigniew Różycki w czasie badań terenowych na Węgrzech, 1966 thumb|Wręczenie wietnamskiego Orderu Sztandaru Pracy I klasy. Ambasada Wietnamu w Warszawie. W środku ambasador Ngo-Duc-De, z prawej profesor Stefan Zbigniew Różycki, z lewej profesor Roman Teisseyre (1960) thumb|Stefan Zbigniew Różycki w czasie wyprawy do Indii, w górach Siwalik (1967) thumb|Po powrocie z drugiej wyprawy na Spitsbergen w 1958 thumb|Stefan Zbigniew Różycki jako dyrektor Instytutu Geologicznego (1954) thumb|Stefan Zbigniew Różycki jako starszy asystent w Zakładzie Geologii UW po obronie doktoratu w 1932 thumb|Z rodzicami, Romanem i Reginą z Rogozińskich, Konstantynówka, 1911 Stefan Zbigniew Różycki (ur. 8 stycznia 1906 w Konstantynówce k. Doniecka, zm. 16 września 1988 w Warszawie) – polski geolog i geograf, najbardziej znany ze swoich badań z zakresu geologii okresów jury i czwartorzędu.
Życiorys Okres przedwojenny Urodził się w rodzinie Romana i Reginy z Rogozińskich. Według rodzinnych opowieści, matka była cioteczną siostrą podróżnika Stefana Szolc-Rogozińskiego, co miało stymulować jego marzenia o podróżach. Ten związek genealogiczny nie znajduje jednak potwierdzenia w dokumentach. Dzieciństwo spędził w Konstantynówce, gdzie w miejscowej hucie pracował jego ojciecMaria Danuta Baraniecka, Andrzej Marcinkiewicz i Zofia Michalska, 1976, Stefan Zbigniew Różycki, Nauka Polska, vol. XXIV, nr. 3 (129), s. 23–32.. Uczęszczał do belgijskiego przedszkola przy hucie. W czasie wakacji dużo podróżował z rodzicami m.in. po Wołyniu, Kijowszczyźnie, Krymie, regionie Odessy i po Kaukazie. W Rosji uczęszczał do szkół średnich w Charkowie (1915–1917) i Jekaterynosławiu (1917/18). W 1918 z rodzicami przyjechał do Polski, początkowo osiedlając się w Warszawie. Tam uczęszczał do Państwowego Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie. Był tam m.in. uczniem szczególnie cenionego przezeń Gustawa Wuttke. Jako piętnastolatek zgłosił się do wojska w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Ze względu na młody wiek nie został skierowany na front, pełnił służbę wartowniczą w Centralnym Magazynie Umundurowania Cytadeli WarszawskiejStanisław Tyski, 1989, Działalność wojskowa profesora S.Z. Różyckiego i jego praca w Instytucie Geologicznym, Sprawozdania z Badań Naukowych Nr VIII, Komitet Badań Czwartorzędu PAN, Warszawa. s. 144–149.. Następnie wraz z rodzicami przeniósł się do Częstochowy. Tam uczęszczał do IV Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza prowadząc pierwsze samodzielne badania geologiczne w obszarze Jasnej Góry. Maturę uzyskał w 1925 i w tym samym roku rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie wybrał geologię i geografię pod kierunkiem profesorów Jana Lewińskiego i Romana KozłowskiegoEwa Smolska, 2008, Stefan Zbigniew Różycki 1906–1988, Prace i Studia Geograficzne. t. 40, s. 175–194.. Od 1927 asystent w Zakładzie Geologii i Paleontologii UW. W 1931 uzyskał stopień doktora filozofii w zakresie geologii i geografii fizycznej na podstawie pracy „Interglacjał Żoliborski” o pierwszym na Niżu Środkowoeuropejskim rozpoznanym stanowisku osadów interglacjalnych nie przykrytych glinami zwałowymi młodszych zlodowaceń. Egzamin doktorski zdał 16 czerwca 1931 we LwowieLeszek Lindner, 1989, Stefan Zbigniew Różycki 1906–1988. Twórca polskiej szkoły geologii czwartorzędu, Przegląd Geologiczny, rok 37, nr 1, Warszawa, s. 55–57.. Już w czasie studiów podjął współpracę z Państwowym Instytutem Geologicznym. Wykonywał tam mapę geologiczną w skali 1:100 000, arkusz Żarki. Jako asystent prof. J. Lewińskiego uczestniczył w pracach związanych z kanalizacją Warszawy. W ich efekcie, wspólnie ze Zbigniewem Sujkowskim, wydał w 1937 atlas „Geologia Warszawy” będący wówczas pracą pionierską w skali europejskiej. Poza tekstem objaśniającym i czterema przekrojami przez Warszawę, zawierał on trzy mapy geologiczne, z których jedna ukazywała geologię powierzchni terenu, druga sytuację geologiczną na głębokości 5 m, trzecia sytuację na głębokości 10 m. Ponadto zawierał on mapę górnej powierzchni iłów poznańskich oraz rozmieszczenie dawnych glinianek i stawów na obszarze Warszawy. Z inicjatywy Teodora Toeplitza prowadził badania geologii czwartorzędu Warszawy i okolic, również w aspekcie problemów urbanistycznych. Współpracował wówczas także ze Stanisławem Różańskim, Szymonem Syrkusem i Janem Chmielewskim, którzy byli m.in. inicjatorami opracowania warunków przyrodniczych uzdrowiska Otwock koło WarszawyHalina Łozińska-Stępień, Janusz Stochlak, 1979, Działalność profesora dr Stefana Zbigniewa Różyckiego dla potrzeb praktycznych. Biuletyn Geologiczny, t. 23, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 17–20.. Brał również udział w geologicznym opracowaniu do pierwszych projektów metra w Warszawie.
Obowiązkową służbę wojskową odbył w Szkole Podchorążych Saperów w Modlinie w latach 1932–1933, po czym powrócił do Zakładu Geologii UW. Razem ze Stanisławem Siedleckim oraz Stefanem Bernadzikiewiczem przygotował i odbył w 1934 r. pierwszą polską wyprawę polarną na Spitsbergen. Na pamiątkę jego udziału w ekspedycji jeden ze szpicbergeńskich lodowców nazwany został Lodowcem Różyckiego (współrzędne geograficzne ). Materiały badawcze zebrane w czasie wyprawy, których wstępne opracowanie ogłosił w 1937 zostały przygotowane do druku w 1938, lecz nie doczekały się wówczas publikacji. Zniszczone prawie zupełnie w 1939, po wielu latach zostały ponownie opracowane w oparciu o ocalałe notatki i ukazały się dopiero w 1957. Od 1937 zatrudniony w Państwowym Instytucie Geologicznym jako starszy geolog. Poszukiwał rud żelaza w Radomskiem i badał północne obrzeżenie Gór Świętokrzyskich. Wynikiem tych prac było wyznaczenie – nieznanego jeszcze wówczas – przebiegu północnego i północno-wschodniego jurajskiego i kredowego otoczenia masywu świętokrzyskiego. Jednocześnie pracował w tym okresie nad stratygrafią jury i kredy wschodnich i północnych obrzeżeń regionu świętokrzyskiego. Wszystkie materiały z tych badań uległy zniszczeniu pod gruzami Zakładu Geologii UW w 1939, razem ze zbiorami skał i skamieniałości z jury polskiej (kilkanaście tysięcy okazów) i ze Spitsbergenu.
Lata wojenne W lipcu 1939 zmobilizowany do 4 Pułku Saperów do Przemyśla, skąd jeszcze w czasie obrony Warszawy wyruszył okrężną drogą przez Lwów, Łuck, Brześć, do Siedlec i dalej pieszo do stolicy. W czasie jej oblężenia, na Mokotowie, Górcach i Odolanach wspomagał pracami saperskimi oddziały piechoty. Po kapitulacji nie poszedł do niewoli, zamieszkał na terenie Państwowego Instytutu Geologicznego. W czasie okupacji zaangażowany w działalność podziemną w AK. Na polecenie władz konspiracyjnych pracował w byłym Państwowym Instytucie Geologicznym w Warszawie, który przemianowano na „Amt für Bodenforschung” (z centralą w Krakowie jako stolicy Generalnego Gubernatorstwa). Opracowywał mapy do celów wojskowych. W latach 1941–1942 współpracował konspiracyjnie z grupą architektów i urbanistów (w skład której wchodzili m.in. Szymon Syrkus, Jan Olaf Chmielewski, Michał Kaczorowski, Stanisław Tołwiński) w Społecznym Przedsiębiorstwie Budowlanym przygotowując przyszłe plany rozbudowy Warszawy. Od 1943 kierował komórką przy „Szefostwie Służby Geograficznej” Komendy Głównej AK (kryptonim „Schronisko”) i awansował do stopnia porucznika. Brał udział w tajnym nauczaniu. W okresie powstania warszawskiego uczestniczył w skutecznym zabezpieczeniu zbiorów naukowych Państwowego Instytutu Geologicznego. Po powstaniu uciekł z transportu do Pruszkowa i przez Piaseczno wrócił do Warszawy.
Okres powojenny Jako jeden z pierwszych przybyłych do stolicy po jej opuszczeniu przez wojska niemieckie przystąpił do zabezpieczenia majątku Państwowego Instytutu Geologicznego na stanowisku jego tymczasowego kierownika. Od 1 lutego 1945 do września 1946 był kierownikiem Pracowni Fizjografii Urbanistycznej przy Wydziale Urbanistycznym w Biurze Odbudowy Stolicy. W 1945 otrzymał Brązowy Krzyż Zasługi za udział w szybkim uruchomieniu wodociągów warszawskich.
Habilitował się w 1945 na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego pracą „Baton, kelowej i oksford Jury Krakowsko-Częstochowskiej”, a w 1946 został profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego i objął Katedrę Geografii Fizycznej na UW. W latach 1948–1951 pełnił obowiązki prodziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW, a w okresie 1949–1950 był zastępcą dziekana tego wydziału. Był redaktorem Wydawnictw Geograficznych PZWS (1946–1948), członkiem redakcji pisma „Geografia w szkole” (1947–1949) oraz uczestniczył w Komisji Oceny Książek i Podręczników, działającej przy Departamencie Nauki w Ministerstwie Oświaty (1946–1948).
Od 1951 sprawował funkcję organizatora Ośrodka Szkolenia Geologów, którego prace doprowadziły do utworzenia Wydziału Geologii na UW w 1952. W tym roku objął pierwszą na świecie Katedrę Geologii Czwartorzędu i kierował nią do jej likwidacji w 1968 r. Następnie objął kierownictwo Zakładu Geologii Czwartorzędu na Wydziale Geologii UW. W 1952 otrzymał Nagrodę Państwową II Stopnia za pracę Górny dogger i dolny malm Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Wyrazem uznania dla jego prac jurajskich było też nadanie w późniejszym okresie niektórym amonitom nazw gatunkowych od jego nazwiska (Paramelliceras różyckii oraz Cadomites różyckii). Od października 1953 przez dwa lata sprawował funkcję dyrektora Instytutu Geologicznego Centralnego Urzędu Geologii (poprzednio Państwowego Instytutu Geologicznego), nie przerywając pracy na Uniwersytecie Warszawskim. Przeprowadził jego reorganizację i opracował nowy program prac badawczo-poszukiwawczych, zwłaszcza dla Niżu Polskiego pod kątem jego potencjalnych możliwości surowcowych. Osobiście kierował i brał udział w badaniach poszukiwawczych złóż rud żelaza w rejonie Łęczycy.
W 1954 objął kierownictwo stworzonej przez siebie Pracowni Geologii Czwartorzędu w Instytucie Nauk Geologicznych PAN i uzyskał nominację na profesora zwyczajnego. W 1964 został przewodniczącym powołanego z jego inicjatywy Komitetu Badań Czwartorzędu PAN. W latach 1954–1959 stał na czele Podkomisji Wypraw Polskiego Komitetu Roku Geofizycznego. Zainicjował badania eksperymentalne nad zanikaniem lodowca i kształtowaniem się związanych z tym form, na specjalnie urządzonym w piwnicy modelu martwego lodowca (z zagrzebanego w gliniastym piasku lodu rzecznego).